Մելիքյան, Լիլիթ Ռաֆայելի

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանում 1960–1980-ական թվականներին դիզայնի՝ որպես ինքնուրույն գեղարվեստական և մասնագիտական ոլորտի ձևավորման գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով դրա զարգացման վրա ազդած գեղարվեստակիրառական, մշակութային, հասարակական և պատմական նախադրյալները։ Հետազոտության հեղինակը Լիլիթ Ռաֆայելի Մելիքյանն է, իսկ աշխատանքը պաշտպանվել է 2014 թվականի հունիսի 12-ին ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում՝ «Կերպարվեստ, դեկորատիվ և կիրառական արվեստ, դիզայն» մասնագիտությամբ։ Ուսումնասիրության ժամանակագրական շրջանակը ներառում է խորհրդային Հայաստանի մշակութային կյանքի կարևոր մի փուլ, երբ արդյունաբերության, քաղաքաշինության, կենցաղի, արտադրության և հասարակական միջավայրի փոփոխությունները նոր պահանջներ էին առաջադրում առարկայական և տեսողական միջավայրի կազմակերպման նկատմամբ։ Այս պայմաններում դիզայնը աստիճանաբար առանձնանում էր զուտ դեկորատիվ-կիրառական գործունեությունից և ձեռք էր բերում ավելի լայն գործառույթ՝ կապված մարդու առօրյա միջավայրի, արտադրանքի, հանրային տարածքների, գրաֆիկական հաղորդակցության և արդյունաբերական արտադրության գեղարվեստական կազմակերպման հետ։ Աշխատանքում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել դեկորատիվ և կիրառական արվեստի ավանդույթների ազդեցության ուսումնասիրությունը, քանի որ հայկական գեղարվեստական մշակույթում ձևավորված նյութերի, զարդանախշերի, գունային լուծումների, ձեռարվեստի և ազգային պատկերային մտածողության փորձը հիմք էր ստեղծում նոր մասնագիտական դիզայնի լեզվի ձևավորման համար։ Միաժամանակ հետազոտությունը դիտարկում է խորհրդային արդիականացման ազդեցությունը, որի պայմաններում զանգվածային արտադրության, նոր նյութերի և տեխնոլոգիաների տարածումը փոխում էր առարկաների և միջավայրերի գեղագիտական ընկալումը։ Դիզայնի զարգացման կարևոր նախադրյալներից էր նաև արդյունաբերական արտադրության ընդլայնումը, քանի որ արտադրանքի զանգվածային թողարկումը պահանջում էր ոչ միայն տեխնիկական, այլև ձևագեղագիտական լուծումներ՝ հաշվի առնելով օգտագործողի հարմարավետությունը, արտադրանքի արտաքին տեսքը, նյութի հատկությունները և արտադրական հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև կենցաղային առարկաների, կահույքի, արտադրանքի ձևավորման, ցուցադրական միջավայրերի, փաթեթավորման, գրաֆիկական նյութերի և այլ կիրառական ոլորտների գեղարվեստական առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես էին ազգային գեղարվեստական ավանդույթները համադրվում ժամանակակից ձևաստեղծման սկզբունքների հետ։ Այս համադրությունը հնարավորություն էր տալիս ստեղծելու նոր գեղարվեստական լեզու, որը միաժամանակ արձագանքում էր ժամանակակից տեխնիկական և սոցիալական պահանջներին և պահպանում էր հայկական մշակութային ինքնատիպության որոշակի դրսևորումներ։ Հասարակական նախադրյալների ուսումնասիրությունը ևս առանցքային նշանակություն ունի, քանի որ դիզայնի զարգացումը պայմանավորված էր ոչ միայն արվեստի ներքին գործընթացներով, այլև հասարակության կենսակերպի, սպառման մշակույթի, քաղաքային միջավայրի և առօրյա պահանջների փոփոխությամբ։ Երևանում և Հայաստանի մյուս քաղաքներում նոր բնակելի ու հասարակական տարածքների, արտադրական ձեռնարկությունների և մշակութային հաստատությունների զարգացումը ձևավորում էր նոր միջավայր, որի կազմակերպման մեջ աստիճանաբար մեծանում էր դիզայներական մտածողության նշանակությունը։ Ժամանակաշրջանի ճարտարապետական և քաղաքաշինական զարգացումները նույնպես կարևոր համատեքստ են, քանի որ ինտերիերի, կահավորման, ցուցանակների, գրաֆիկական ձևավորման և հանրային միջավայրի տարրերը փոխկապակցված էին կառուցված տարածքի ընդհանուր գեղագիտական կերպարի հետ։ Հետազոտության գիտական արժեքը կայանում է նրանում, որ այն դիզայնի ձևավորումը դիտարկում է բազմակողմանի՝ արվեստագիտական գործընթացները կապելով սոցիալական, տնտեսական, տեխնոլոգիական և մշակութային փոփոխությունների հետ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչու հենց այդ ժամանակաշրջանում ձևավորվեցին դիզայնի զարգացման համար անհրաժեշտ պայմաններ և ինչպես փոխվեց հասարակության վերաբերմունքը առարկայական միջավայրի գեղագիտական ու գործառական կազմակերպման նկատմամբ։ Աշխատությունը կարևոր է նաև հայկական դիզայնի պատմության վերականգնման տեսանկյունից, քանի որ 1960–1980-ական թվականների փորձը հետագայում դարձավ անկախ Հայաստանի դիզայնի զարգացման նախադրյալներից մեկը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հետաքրքրել արվեստաբաններին, դիզայներներին, ճարտարապետներին, մշակույթի պատմաբաններին և խորհրդահայ արվեստի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը բացահայտում է Հայաստանում դիզայնի ձևավորման պատմական ընթացքը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են հայկական դեկորատիվ-կիրառական արվեստի ժառանգությունը, խորհրդային արդյունաբերական ու քաղաքային արդիականացումը, հասարակական կյանքի փոփոխությունները և նոր գեղարվեստական պահանջները փոխազդելով նպաստել ժամանակակից դիզայներական մտածողության կայացմանը