Մկրտումյան, Գայանե

Մկրտումյան, Գայանե

menu_book Տեսնել նյութերը

Հեղինակի գրքերը (1)

Օնլայն

Պատմություն

Հրովարտակ-պայմանագրերը՝ որպես հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական սկզբնաղբյուր (7–12-րդ դարեր)

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով 7–12-րդ դարերում կնքված հրովարտակ-պայմանագրերին և դրանց՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրների գիտական նշանակությանը։ Գրքի հիմնական նպատակն է բացահայտել այն քաղաքական, վարչական, իրավական, տնտեսական և հասարակական հարաբերությունները, որոնք ձևավորվել են Հայաստանի և արաբական իշխանությունների միջև արաբական նվաճումներից հետո և շարունակվել միջնադարի հետագա դարերում։ Հրովարտակներն ու պայմանագրերը կարևոր փաստաթղթային նյութեր են, որոնց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել իշխանության և ենթակա բնակչության փոխհարաբերությունները, քաղաքական համաձայնությունների բնույթը, հարկային պարտավորությունները, վարչական իրավասությունները, կրոնական համայնքների կարգավիճակը և հայ բնակչության իրավունքների ու պարտականությունների սահմանման սկզբունքները։ Աշխատության առանցքային թեման պատմական փաստաթղթերի բովանդակային և աղբյուրագիտական քննությունն է՝ դրանցում պահպանված տեղեկությունները դիտարկելով ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների և հասարակական գործընթացների համատեքստում։ 7-րդ դարից սկսած՝ արաբական նվաճումները և Հայաստանի ընդգրկումը Արաբական խալիֆայության քաղաքական ազդեցության ոլորտում էական փոփոխություններ առաջացրին երկրի պետական, վարչական և հասարակական կյանքում։ Հայ իշխանական տները, եկեղեցական կառույցները և տեղական բնակչությունը ստիպված էին հարաբերություններ հաստատել նոր քաղաքական իշխանության հետ՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում կիրառելով բանակցությունների, համաձայնությունների, հարկային պարտավորությունների ընդունման և ինքնավարության պահպանման տարբեր ձևեր։ Այս պայմաններում կնքված պայմանագրերը կարող էին սահմանել հայ իշխանների դիրքը, համայնքների իրավական կարգավիճակը, հարկային հարաբերությունները, զինվորական պարտավորությունները և կրոնական կյանքի կազմակերպման որոշակի պայմաններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էին փոխվում հայ-արաբական հարաբերությունները՝ կախված խալիֆայության ներքին քաղաքականությունից, տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությունից և Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակից։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի փաստաթղթերում արտացոլված հայ իշխանական տների և արաբական վարչական ու ռազմական իշխանությունների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Հայ իշխանները տարբեր պատմական հանգամանքներում ձգտել են պահպանել իրենց քաղաքական դիրքերը, ժառանգական իրավունքները, տեղական ազդեցությունը և երկրի կառավարման մեջ ունեցած մասնակցությունը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով խալիֆայության գերիշխանության պայմանները։ Հրովարտակ-պայմանագրերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու այդ հարաբերությունների իրավական հիմքերը, համաձայնությունների քաղաքական նշանակությունը և դրանց ազդեցությունը Հայաստանի ներքին կյանքի վրա։ Գրքի աղբյուրագիտական ուղղվածությունը կարևոր է նաև այն առումով, որ միջնադարյան փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս պատմական իրադարձությունները դիտարկելու ոչ միայն տարեգրությունների և պատմագրական երկերի միջոցով, այլև պաշտոնական բնույթի գրավոր վկայությունների հիման վրա։ Դրանց լեզվական ձևակերպումները, իրավական դրույթները, քաղաքական հասկացությունները և պահպանված տեղեկությունները կարող են բացահայտել ժամանակաշրջանի պետական մտածողության, դիվանագիտական հարաբերությունների և վարչական գործելակերպի առանձնահատկությունները։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը կարևորում է պատմական սկզբնաղբյուրների համեմատական ուսումնասիրությունը, փաստաթղթերի քննադատական վերլուծությունը և դրանցում առկա տեղեկությունների համադրումը միջնադարյան Հայաստանի ու արաբական աշխարհի պատմական իրադարձությունների հետ։ Հատուկ ուշադրության են արժանի նաև կրոնական հարաբերությունները, քանի որ արաբական իշխանության ներքո քրիստոնյա հայ բնակչության իրավական և հասարակական դիրքը կարևոր նշանակություն ուներ երկրի ներքին կայունության և ազգային-եկեղեցական կյանքի պահպանման համար։ Պայմանագրային դրույթների ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել հայ եկեղեցու, հոգևոր հաստատությունների, կրոնական համայնքների և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերությունների պատմական պատկերի ամբողջացմանը։ Աշխատության ընդգրկած ժամանակաշրջանը թույլ է տալիս հետևելու հայ-արաբական հարաբերությունների երկարատև զարգացմանը՝ արաբական նվաճումների սկզբնական փուլից մինչև այն ժամանակաշրջանը, երբ տարածաշրջանի քաղաքական կառուցվածքում աստիճանաբար փոփոխվում էին ուժերի հարաբերակցությունն ու տեղական իշխանությունների դիրքերը։ 7–12-րդ դարերի ընդգրկումը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ այդ ընթացքում Հայաստանը տարբեր քաղաքական պայմաններում պահպանել և վերակազմավորել է իր հասարակական ու իշխանական կառույցները՝ գտնվելով խալիֆայության, տեղական իշխանությունների և տարածաշրջանային այլ ուժերի փոխազդեցության պայմաններում։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական աղբյուրագիտության և միջնադարյան արևելագիտության ոլորտին՝ համադրելով քաղաքական պատմության, դիվանագիտության, իրավունքի պատմության և հայ-արաբական մշակութային ու հասարակական կապերի ուսումնասիրությունը։ Դրա կարևորությունն այն է, որ հրովարտակ-պայմանագրերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին պատմական փաստաթղթեր, այլև որպես միջնադարյան հասարակության կառուցվածքը, իշխանական հարաբերությունները և քաղաքական գործընթացները բացահայտող բազմակողմանի սկզբնաղբյուրներ։ Աշխատությունն արժեքավոր է հայագիտության և արաբագիտության համար, քանի որ նպաստում է երկու ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերությունների առավել ամբողջական ընկալմանը և բացահայտում է միջնադարյան Հայաստանի պատմության այն կողմերը, որոնք հնարավոր է ուսումնասիրել փաստաթղթային նյութերի միջոցով։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հայագետներին, արաբագետներին, արևելագետներին, իրավունքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին և միջնադարյան դիվանագիտական հարաբերությունների ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև այն ընթերցողներին, որոնք հետաքրքրված են Հայաստանի քաղաքական պատմությամբ, Արաբական խալիֆայության կառավարման համակարգով և հայ-արաբական բազմադարյա հարաբերությունների պատմական հիմքերով։

Թարմացվել է՝ 2026-11-17
Հրովարտակ-պայմանագրերը՝ որպես հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական սկզբնաղբյուր (7–12-րդ դարեր)

Անվճար

Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Տեսնել ավելին Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Տեսնել ավելին Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) 1867 թ․ – 1933 թ․ Նար-Դոսը հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունի մարդու ներաշխարհի վերլուծությունը և հոգեբանական հակասությունները։ Նա նկարագրել է քաղաքային կյանքը և հասարակության տարբեր խավերը։ Նրա վեպերն ու պատմվածքները աչքի են ընկնում իրատեսականությամբ։ Նար-Դոսի լեզուն պարզ է, բայց խորքային և դիտողական։ Նրա հերոսները հաճախ կանգնած են բարոյական ընտրությունների առաջ։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս դասական են համարվում։ Նար-Դոսը համարվում է հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել։ menu_book14 Տեսնել ավելին Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) 1854 թ․ – 1908 թ․ Մուրացանը հայ պատմական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Գևորգ Մարզպետունի» վեպն է։ Վեպում ներկայացվում են Հայաստանի պատմության կարևոր էջերը։ Մուրացանը մեծ հետաքրքրություն ուներ ազգային անցյալի նկատմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները ներշնչված են հայրենասիրական գաղափարներով։ Նա ձգտել է ընթերցողին ծանոթացնել հայկական պատմությանը։ Նրա կերպարները հաճախ մարմնավորում են քաջություն և նվիրվածություն։ Մուրացանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա գրքերը մինչ օրս մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցվում են։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմավեպի զարգացման մեջ։ menu_book18 Տեսնել ավելին Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Տեսնել ավելին Եղիշե Չարենց Եղիշե Չարենց 1897 թ․ – 1937 թ․ Եղիշե Չարենցը հայ նորագույն գրականության ամենաազդեցիկ հեղինակներից է։ Նա բանաստեղծ, արձակագիր և թարգմանիչ էր, որը նորարարական մոտեցումներ բերեց հայ պոեզիա։ Նրա ստեղծագործություններում միահյուսված են հայրենասիրությունը, հեղափոխական գաղափարները և մարդու ներքին պայքարը։ «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը դարձել է ազգային խորհրդանիշ։ Չարենցի լեզուն համարձակ է, հարուստ և ժամանակակից։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի հայ գրականության զարգացման վրա։ Չնայած քաղաքական հալածանքներին, նրա ստեղծագործությունները պահպանեցին իրենց արժեքը։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Չարենցը համարվում է հայ մշակույթի խորհրդանշական դեմքերից մեկը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book10 Տեսնել ավելին