Մկրտումյան, Գայանե

Մկրտումյան, Գայանե

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Հրովարտակ-պայմանագրերը՝ որպես հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական սկզբնաղբյուր (7–12-րդ դարեր)

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով 7–12-րդ դարերում կնքված հրովարտակ-պայմանագրերին և դրանց՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրների գիտական նշանակությանը։ Գրքի հիմնական նպատակն է բացահայտել այն քաղաքական, վարչական, իրավական, տնտեսական և հասարակական հարաբերությունները, որոնք ձևավորվել են Հայաստանի և արաբական իշխանությունների միջև արաբական նվաճումներից հետո և շարունակվել միջնադարի հետագա դարերում։ Հրովարտակներն ու պայմանագրերը կարևոր փաստաթղթային նյութեր են, որոնց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել իշխանության և ենթակա բնակչության փոխհարաբերությունները, քաղաքական համաձայնությունների բնույթը, հարկային պարտավորությունները, վարչական իրավասությունները, կրոնական համայնքների կարգավիճակը և հայ բնակչության իրավունքների ու պարտականությունների սահմանման սկզբունքները։ Աշխատության առանցքային թեման պատմական փաստաթղթերի բովանդակային և աղբյուրագիտական քննությունն է՝ դրանցում պահպանված տեղեկությունները դիտարկելով ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների և հասարակական գործընթացների համատեքստում։ 7-րդ դարից սկսած՝ արաբական նվաճումները և Հայաստանի ընդգրկումը Արաբական խալիֆայության քաղաքական ազդեցության ոլորտում էական փոփոխություններ առաջացրին երկրի պետական, վարչական և հասարակական կյանքում։ Հայ իշխանական տները, եկեղեցական կառույցները և տեղական բնակչությունը ստիպված էին հարաբերություններ հաստատել նոր քաղաքական իշխանության հետ՝ տարբեր ժամանակաշրջաններում կիրառելով բանակցությունների, համաձայնությունների, հարկային պարտավորությունների ընդունման և ինքնավարության պահպանման տարբեր ձևեր։ Այս պայմաններում կնքված պայմանագրերը կարող էին սահմանել հայ իշխանների դիրքը, համայնքների իրավական կարգավիճակը, հարկային հարաբերությունները, զինվորական պարտավորությունները և կրոնական կյանքի կազմակերպման որոշակի պայմաններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էին փոխվում հայ-արաբական հարաբերությունները՝ կախված խալիֆայության ներքին քաղաքականությունից, տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցությունից և Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակից։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի փաստաթղթերում արտացոլված հայ իշխանական տների և արաբական վարչական ու ռազմական իշխանությունների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Հայ իշխանները տարբեր պատմական հանգամանքներում ձգտել են պահպանել իրենց քաղաքական դիրքերը, ժառանգական իրավունքները, տեղական ազդեցությունը և երկրի կառավարման մեջ ունեցած մասնակցությունը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով խալիֆայության գերիշխանության պայմանները։ Հրովարտակ-պայմանագրերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու այդ հարաբերությունների իրավական հիմքերը, համաձայնությունների քաղաքական նշանակությունը և դրանց ազդեցությունը Հայաստանի ներքին կյանքի վրա։ Գրքի աղբյուրագիտական ուղղվածությունը կարևոր է նաև այն առումով, որ միջնադարյան փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս պատմական իրադարձությունները դիտարկելու ոչ միայն տարեգրությունների և պատմագրական երկերի միջոցով, այլև պաշտոնական բնույթի գրավոր վկայությունների հիման վրա։ Դրանց լեզվական ձևակերպումները, իրավական դրույթները, քաղաքական հասկացությունները և պահպանված տեղեկությունները կարող են բացահայտել ժամանակաշրջանի պետական մտածողության, դիվանագիտական հարաբերությունների և վարչական գործելակերպի առանձնահատկությունները։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը կարևորում է պատմական սկզբնաղբյուրների համեմատական ուսումնասիրությունը, փաստաթղթերի քննադատական վերլուծությունը և դրանցում առկա տեղեկությունների համադրումը միջնադարյան Հայաստանի ու արաբական աշխարհի պատմական իրադարձությունների հետ։ Հատուկ ուշադրության են արժանի նաև կրոնական հարաբերությունները, քանի որ արաբական իշխանության ներքո քրիստոնյա հայ բնակչության իրավական և հասարակական դիրքը կարևոր նշանակություն ուներ երկրի ներքին կայունության և ազգային-եկեղեցական կյանքի պահպանման համար։ Պայմանագրային դրույթների ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել հայ եկեղեցու, հոգևոր հաստատությունների, կրոնական համայնքների և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերությունների պատմական պատկերի ամբողջացմանը։ Աշխատության ընդգրկած ժամանակաշրջանը թույլ է տալիս հետևելու հայ-արաբական հարաբերությունների երկարատև զարգացմանը՝ արաբական նվաճումների սկզբնական փուլից մինչև այն ժամանակաշրջանը, երբ տարածաշրջանի քաղաքական կառուցվածքում աստիճանաբար փոփոխվում էին ուժերի հարաբերակցությունն ու տեղական իշխանությունների դիրքերը։ 7–12-րդ դարերի ընդգրկումը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ այդ ընթացքում Հայաստանը տարբեր քաղաքական պայմաններում պահպանել և վերակազմավորել է իր հասարակական ու իշխանական կառույցները՝ գտնվելով խալիֆայության, տեղական իշխանությունների և տարածաշրջանային այլ ուժերի փոխազդեցության պայմաններում։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական աղբյուրագիտության և միջնադարյան արևելագիտության ոլորտին՝ համադրելով քաղաքական պատմության, դիվանագիտության, իրավունքի պատմության և հայ-արաբական մշակութային ու հասարակական կապերի ուսումնասիրությունը։ Դրա կարևորությունն այն է, որ հրովարտակ-պայմանագրերը դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին պատմական փաստաթղթեր, այլև որպես միջնադարյան հասարակության կառուցվածքը, իշխանական հարաբերությունները և քաղաքական գործընթացները բացահայտող բազմակողմանի սկզբնաղբյուրներ։ Աշխատությունն արժեքավոր է հայագիտության և արաբագիտության համար, քանի որ նպաստում է երկու ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերությունների առավել ամբողջական ընկալմանը և բացահայտում է միջնադարյան Հայաստանի պատմության այն կողմերը, որոնք հնարավոր է ուսումնասիրել փաստաթղթային նյութերի միջոցով։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հայագետներին, արաբագետներին, արևելագետներին, իրավունքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին և միջնադարյան դիվանագիտական հարաբերությունների ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև այն ընթերցողներին, որոնք հետաքրքրված են Հայաստանի քաղաքական պատմությամբ, Արաբական խալիֆայության կառավարման համակարգով և հայ-արաբական բազմադարյա հարաբերությունների պատմական հիմքերով։

Updated: 2026-11-17
Հրովարտակ-պայմանագրերը՝ որպես հայ-արաբական հարաբերությունների պատմական սկզբնաղբյուր (7–12-րդ դարեր)

Free

Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) 1867 թ․ – 1933 թ․ Նար-Դոսը հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունի մարդու ներաշխարհի վերլուծությունը և հոգեբանական հակասությունները։ Նա նկարագրել է քաղաքային կյանքը և հասարակության տարբեր խավերը։ Նրա վեպերն ու պատմվածքները աչքի են ընկնում իրատեսականությամբ։ Նար-Դոսի լեզուն պարզ է, բայց խորքային և դիտողական։ Նրա հերոսները հաճախ կանգնած են բարոյական ընտրությունների առաջ։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս դասական են համարվում։ Նար-Դոսը համարվում է հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել։ menu_book14 Read more Վահան Տերյան Վահան Տերյան 1885 թ․ – 1920 թ․ Վահան Տերյանը հայ քնարական պոեզիայի ամենասիրելի հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում արտահայտված են սերը, մենությունը, կարոտը և կյանքի անցողիկությունը։ Տերյանի բանաստեղծությունները հայտնի են իրենց երաժշտականությամբ և նուրբ տրամադրությամբ։ Նա մեծ ազդեցություն է կրել եվրոպական խորհրդապաշտությունից։ Նրա պոեզիան նոր շունչ է բերել հայկական գրականությանը։ Տերյանի լեզուն մեղմ է, գեղեցիկ և հուզական։ Նրա բազմաթիվ բանաստեղծություններ դարձել են երգեր։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա սերունդների բանաստեղծների վրա։ Տերյանի ստեղծագործությունները շարունակում են մնալ ամենաընթերցվողներից։ Նա համարվում է հայ քնարերգության մեծագույն վարպետներից մեկը։ menu_book4 Read more Պարույր Սևակ Պարույր Սևակ 1924 թ․ – 1971 թ․ Պարույր Սևակը հայ գրականության ամենախոր և վերլուծական մտածող բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն մարդու ներաշխարհը, հասարակությունը և պատմական հիշողությունը։ Սևակը հայտնի է իր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որը նվիրված է Կոմիտասին։ Նրա լեզուն համարձակ է, նորարարական և մտավոր։ Սևակը հաճախ քննադատել է հասարակական խնդիրները և կեղծ արժեքները։ Նրա պոեզիան համադրում է զգացմունքներն ու ինտելեկտը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից պոեզիայի վրա։ Նրա ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Սևակը համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book9 Read more Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more Միսաք Մեծարենց Միսաք Մեծարենց 1886 թ․ – 1908 թ․ Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարական պոեզիայի ամենապայծառ ներկայացուցիչներից է։ Չնայած կարճ կյանքին, նա ստեղծել է բարձրարժեք գրական ժառանգություն։Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարերգության ամենապայծառ անուններից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, սերը և կյանքի գեղեցկությունը։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա հասցրել է ստեղծել բարձրարժեք պոեզիա։ Նրա լեզուն երաժշտական է և նուրբ։ Մեծարենցը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ռոմանտիկ պոեզիայի վրա։ Նրա բանաստեղծությունները լի են լույսով և զգացմունքայնությամբ։ Նա համարվում է արևմտահայ պոեզիայի ամենաքնարական ձայներից մեկը։ Նրա գործերը մինչ օրս սիրով ընթերցվում են։ Նրա ժառանգությունը փոքր ծավալով, բայց մեծ արժեք ունի։ Նա հայ գրականության բացառիկ տաղանդներից է։ menu_book2 Read more Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more