Թորոսյան, Նշան

Lեզվաբանություն

Հայոց լեզվով գրավոր և բանավոր խոսքի մշակման, մտքերի տրամաբանական շարադրման և արտահայտման հմտությունների ձևավորմանն ուղղված այս ուսումնական աշխատությունը ներկայացնում է շարադրության և վայելչախոսության ուսուցման սկզբունքները՝ դրանք դիտարկելով որպես լեզվական կրթության և ընդհանուր մտավոր զարգացման կարևոր բաղադրիչներ։ «Ընթացք» հասկացությունը գրքի վերնագրում մատնանշում է նյութի դասընթացային, աստիճանական կազմակերպումը, իսկ առաջին տարվա նշումը վկայում է ուսուցման հաջորդական համակարգի սկզբնական փուլի մասին։ Աշխատության թեմատիկ առանցքը շարադրելու կարողության զարգացումն է՝ սեփական մտքերը հստակ, հաջորդական, քերականորեն ճիշտ և նպատակահարմար ձևով ներկայացնելու միջոցով, ինչպես նաև վայելչախոսության՝ արտահայտիչ, մշակված և համոզիչ խոսքի սկզբունքների յուրացումը։ Շարադրության ուսուցումը կարևոր նշանակություն ունի լեզվական կարողությունների համակողմանի զարգացման համար, քանի որ ենթադրում է մտքերի ընտրություն և կազմակերպում, նյութի տրամաբանական դասավորում, նախադասությունների ու պարբերությունների փոխկապակցում, բառերի ճշգրիտ գործածություն և խոսքի ամբողջական կառուցվածքի պահպանում։ Վայելչախոսության ուսուցումն իր հերթին առնչվում է խոսքի պարզությանը, սահունությանը, արտահայտչականությանը և լսարանի կամ ընթերցողի ընկալմանը համապատասխան լեզվական միջոցների ընտրությանը։ Այս երկու ուղղությունների համադրությունը նպաստում է գրավոր և բանավոր խոսքի փոխլրացնող հմտությունների ձևավորմանը՝ զարգացնելով ոչ միայն լեզվի կանոնների իմացությունը, այլև հաղորդակցական նպատակին համապատասխան խոսք կառուցելու կարողությունը։ Որպես ուսումնական դասընթացի առաջին տարվա համար նախատեսված աշխատություն՝ գիրքը ներկայացնում է լեզվական կրթության համակարգված մոտեցման կարևորությունը, որի շրջանակում սովորողը պետք է աստիճանաբար անցնի լեզվական տարրական հմտություններից դեպի ավելի ինքնուրույն, գիտակցված և կազմակերպված արտահայտում։ Նման բնույթի դասագրքերում առաջնային նշանակություն ունեն տեսական գիտելիքների և գործնական կիրառության կապը, լեզվական կանոնների ըմբռնումը, օրինակների միջոցով դրանց յուրացումը և գրավոր խոսքի մշակման վարժությունների դերը։ Շարադրության ուսուցումը նաև նպաստում է ընթերցած նյութը վերլուծելու, հիմնական միտքն առանձնացնելու, փաստերն ու դատողությունները տարբերակելու և սեփական տեսակետը հիմնավորված ներկայացնելու կարողությունների զարգացմանը։ Վայելչախոսության ավանդույթը, իր հերթին, կապվում է դասական հռետորական արվեստի հետ, որի շրջանակում խոսքը դիտարկվում է որպես գիտելիքի փոխանցման, հասարակական հաղորդակցության և համոզելու միջոց։ Այս առումով աշխատությունը կարելի է դիտարկել լեզվական կրթության և հռետորական մշակույթի փոխկապակցվածության համատեքստում, որտեղ կարևոր են խոսքի բովանդակային հստակությունը, կառուցվածքային ամբողջականությունը և լեզվական արտահայտչամիջոցների նպատակային կիրառությունը։ Գրքի պատմամշակութային նշանակությունը պայմանավորված է նաև 19-րդ դարի վերջին հայ կրթական միջավայրում հայերենով ուսուցման, լեզվական նորմերի մշակման և գրավոր խոսքի կատարելագործման նկատմամբ առկա հետաքրքրությամբ։ Կոստանդնուպոլիսը այդ ժամանակաշրջանում հայ կրթական, գրական և տպագրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող ուսումնական աշխատությունները նպաստում էին մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդների տարածմանը և կրթական նյութերի համակարգմանը։ Նման դասընթացների ստեղծումն ու կիրառությունը կարևոր էին գրավոր հաղորդակցության մշակույթի ամրապնդման, կրթված ընթերցողի ձևավորման և հայերենը գիտելիքի ու հասարակական հաղորդակցության լիարժեք լեզու դարձնելու գործընթացում։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց լեզվի դասավանդման պատմությամբ, շարադրության մեթոդիկայով, հռետորական արվեստով և 19-րդ դարի հայ ուսումնական գրականությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես նյութ՝ ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական կրթության նպատակները, խոսքի մշակույթի վերաբերյալ պատկերացումները և գրավոր արտահայտման հմտությունների ուսուցման պատմական մոտեցումները։ Ընթերցողական առումով գիրքը կարևորում է հստակ, գրագետ և արտահայտիչ խոսքի ձևավորման նշանակությունը՝ ընդգծելով, որ լեզվական կարողությունների զարգացումը ոչ միայն քերականական կանոնների յուրացում է, այլև ինքնուրույն մտածելու, դատողությունները կազմակերպելու և գաղափարներն արդյունավետ հաղորդելու մշակույթի ձևավորում։