Հեղինակի գրքերը (1)
Պատմություն
Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանապետության քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները (VI դարի կեսերից մինչև 908 թվականը)
Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն քաղաքական և պատմական կենտրոններից մեկի՝ Վասպուրականի Արծրունյաց իշխանապետության ձևավորման, զարգացման և ներքին կառուցվածքի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ VI դարի կեսերից մինչև 908 թվականն ընկած ժամանակաշրջանում։ Այն ներկայացնում է Արծրունյաց իշխանական տոհմի քաղաքական դիրքերի ամրապնդման, իշխանության տարածքային ընդլայնման, նախարարական տների միջև հարաբերությունների և Վասպուրականի՝ որպես պատմական ու վարչաքաղաքական միասնական տարածքի ձևավորման գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարածաշրջանի քաղաքական կյանքի վրա արտաքին ուժերի ազդեցությանը, մասնավորապես՝ Բյուզանդական կայսրության, Սասանյան Պարսկաստանի և Արաբական խալիֆայության հետ հարաբերություններին, ինչպես նաև հայ իշխանական տների քաղաքական կողմնորոշումներին և ինքնուրույնության պահպանման ձգտումներին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է Արծրունիների և Բագրատունիների փոխհարաբերությունների բացահայտումը, նրանց միջև քաղաքական մրցակցության, դաշնակցային կապերի, իշխանական շահերի բախումների և տարածաշրջանում գերիշխանության հաստատման գործընթացների վերլուծությունը։ Ներկայացվում է նաև Վասպուրականի տարբեր նախարարական տների գործունեությունը, դրանց աստիճանական միավորումը Արծրունիների շուրջ, իշխանական տոհմերի ներքին հարաբերությունները և առանձին ճյուղերի միջև տարածքային ու քաղաքական ազդեցության բաժանումը։ Աշխատության մեջ զգալի տեղ է հատկացվում VIII դարի երկրորդ կեսի քաղաքական իրադարձություններին, հատկապես արաբական տիրապետության դեմ 774–775 թվականների համահայկական ապստամբությանը, Վասպուրականի իշխանական տների մասնակցությանը և հասարակ ժողովրդի ներգրավվածությանը ազատագրական պայքարում։ Քննարկվում են նաև խալիֆայության վարչական ու հարկային քաղաքականությունը, արաբական իշխանությունների և տեղական իշխանական տների հարաբերությունները, ինչպես նաև այն պայմանները, որոնց ներքո Արծրունիները կարողացան պահպանել և աստիճանաբար ընդլայնել իրենց քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Քաղաքական պատմության ուսումնասիրությունը զուգակցվում է իշխանապետության սոցիալ-տնտեսական կյանքի մանրամասն քննությամբ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ֆեոդալական հողատիրության ձևավորմանն ու զարգացմանը, աշխարհիկ իշխանների և հոգևոր հաստատությունների հողային սեփականությանը, վանական տնտեսություններին, գյուղական համայնքների կառուցվածքին և բնակչության տարբեր սոցիալական խմբերի իրավական ու տնտեսական դրությանը։ Բացահայտվում են հողատիրական հարաբերությունների առանձնահատկությունները, ֆեոդալական աստիճանակարգության ձևավորումը, գյուղացիության պարտավորությունները, հարկային համակարգը և իշխանական տների տնտեսական հզորության հիմքերը։ Կարևորվում է նաև Վասպուրականի քաղաքային կյանքի ուսումնասիրությունը՝ արհեստագործության, առևտրի, դրամական շրջանառության և քաղաքային տնտեսության զարգացման համատեքստում։ Ներկայացվում են տարածաշրջանի տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունները, արհեստագործական արտադրության զարգացման միտումները, առևտրային հարաբերությունների ընդլայնումը և խաղաղ ժամանակաշրջաններում քաղաքային մշակույթի ու տնտեսական կյանքի աշխուժացումը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է քաղաքական իրադարձությունների և սոցիալ-տնտեսական գործընթացների փոխկապակցված դիտարկումը, որի միջոցով բացահայտվում են իշխանական հարաբերությունների, հողատիրության, հարկային քաղաքականության և հասարակական կառուցվածքի փոխադարձ ազդեցությունները։ Պատմական իրադարձությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես առանձին քաղաքական դրվագներ, այլև որպես միջնադարյան հայկական հասարակության զարգացման ընդհանուր գործընթացի բաղադրիչներ։ Ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև Վասպուրական աշխարհագրական և վարչաքաղաքական հասկացության պատմական բովանդակության պարզաբանման, նրա տարածքային սահմանների, ներքին բաժանումների և քաղաքական միավորման փուլերի բացահայտման տեսանկյունից։ Այն նպաստում է Արծրունյաց իշխանական տան պատմության, միջնադարյան Հայաստանի ֆեոդալական հարաբերությունների, իշխանական համակարգի և հասարակական կյանքի վերաբերյալ գիտելիքների ամբողջացմանը։ Պատմագիտական արժեքն ընդգծվում է հայկական և օտարալեզու միջնադարյան սկզբնաղբյուրների, պատմագրական երկերի, իրավական ու եկեղեցական նյութերի, ձեռագրային հիշատակությունների և վիմագրական տվյալների համադրմամբ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու Հայաստանի հարավային նահանգների քաղաքական զարգացումները, տեղական իշխանությունների և արտաքին տերությունների փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև այն պատմական ու սոցիալ-տնտեսական նախադրյալները, որոնք նպաստեցին Արծրունյաց իշխանության ամրապնդմանը և հետագայում Վասպուրականի թագավորության ձևավորմանը։ Այն արժեքավոր ուսումնասիրություն է հայ միջնադարյան պատմությամբ, նախարարական համակարգով, ֆեոդալական հասարակության կառուցվածքով, տնտեսական հարաբերություններով և Հայաստանի քաղաքական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։
Թարմացվել է՝ 2026-11-20