Բիշապուր քաղաքի գեղարվեստական ժառանգության կրոնական սիմվոլիկան Սասանյան զուգահեռներով

Մաթեմատիկա

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է սահմանափակ ուռուցիկ մարմինների համար կողմնորոշումից կախված լարային երկարությունների բաշխման (orientation dependent chord length distribution) և կովարիոգրամի (covariogram) տեսությանը՝ ընդգծելով ստոխաստիկ երկրաչափության և ինտեգրալ երկրաչափության հիմնարար խնդիրները։ Աշխատությունը վերլուծում է ուռուցիկ մարմինների ներսում պատահական ուղղություններով գծված լարերի երկարությունների վիճակագրական հատկությունները, դրանց բաշխման ֆունկցիաները և երկրաչափական ինվարիանտների հետ կապը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կովարիոգրամի՝ որպես բազմության և դրա տեղափոխված պատկերի հատման ծավալի ֆունկցիայի, կառուցվածքային հատկություններին, ինչպես նաև այն հարցին, թե ինչպես է մարմնի ձևը վերականգնվում այդ ֆունկցիոնալ տվյալներից։ Ուսումնասիրությունը ներառում է նաև ուղղորդված չափումների (anisotropic measures) կիրառությունը, վերականգնման խնդիրները և եզակիության պայմանները բարձրաչափ տարածություններում։

Մշակույթ

Սա Կիլիկյան Հայաստանի միջնադարյան գրքարվեստի բացառիկ և բարձրարժեք հուշարձաններից է, որը պահպանվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում՝ 7651 համարի ներքո։ Ձեռագիրը ստեղծվել է XIII դարի վերջին քառորդում և առանձնանում է իր չափազանց հարուստ ու բազմազան պատկերազարդմամբ։ Այն հատկապես հայտնի է նրանով, որ նրա նկարազարդմանը մասնակցել են մի քանի վարպետներ, իսկ հետագա փուլում՝ 1320 թվականին, Սարգիս Պիծակը շարունակել և ավարտին է հասցրել ձեռագրի պատկերազարդումը։ Հիշատակարանի տեղեկություններից հայտնի է, որ Սեբաստիայի Ստեփանոս եպիսկոպոսը Կիլիկիայի Օշին արքայի հրամանով պալատական մատենադարանից ընտրել է այս ձեռագիրը և այն հանձնել Սարգիս Պիծակին՝ կիսատ մնացած պատկերազարդումն ավարտելու նպատակով։ Ձեռագրում արդեն իսկ առկա էին ավարտված, ուրվագծված և դեռևս չպատկերազարդված տեսարաններ, որոնց մի մասը Պիծակը լրացրել է գույներով, իսկ բաց թողնված հատվածները՝ նոր մանրանկարներով։ Ձեռագրի ամենանշանակալի առանձնահատկություններից մեկը մանրանկարների բացառիկ առատությունն է․ գրեթե բոլոր էջերը պատկերազարդված են, իսկ ընդհանուր առմամբ պահպանվել է ավելի քան 250 մանրանկար։ Դրանք ներկայացված են ոչ միայն ամբողջական էջերի, այլև տեքստի ներսում, լուսանցքներում, ֆրիզաձև շարքերով և միմյանց հետ սյուժետային կապ ունեցող պատկերային խմբերով։ Նման կառուցվածքը ձեռագիրը դարձնում է հատկապես արժեքավոր հայ միջնադարյան պատկերագրության և ձեռագրային ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Մանրանկարների խորքերում օգտագործված են ոսկեգույն, կարմիր, կապույտ և կանաչ երանգներ, որոնք ստեղծում են հարուստ և արտահայտիչ գունային միջավայր։ Հետազոտություններում նշվում է, որ XIII դարի կիլիկյան ձեռագրերում բնագրային մանրանկարները լայն տարածում էին ստացել, իսկ այս ձեռագրում դրանց կիրառությունը հասել է առանձնահատուկ կատարելության։ Պատկերազարդման համակարգի վրա նկատելի են տարբեր գեղարվեստական աղբյուրների ազդեցություններ։ Մանրանկարների մի մասը կապված է XI–XII դարերի բյուզանդական հարուստ պատկերազարդ ձեռագրերի ավանդույթի հետ, մասնավորապես՝ Ֆլորենցիայի Լաուրենցիանա գրադարանում պահպանվող ձեռագրի հետ, որից ուղղակիորեն ընդօրինակվել են մի շարք տեսարաններ։ Մյուս կարևոր աղբյուրը Հեթում Բ թագավորի Ճաշոցի պատկերագրական ավանդույթն է, որի ազդեցությունը դրսևորվում է ինչպես ֆրիզաձև, այնպես էլ ոսկե ֆոնով և ճարտարապետական տարրերով շրջանակված պատկերներում։ Ձեռագրի առանձնահատկությունն այն է, որ տարբեր նկարիչների ձեռագիրը նկատելի է պատկերների կատարման եղանակներում, գունային լուծումներում, կերպարների կառուցվածքում և կոմպոզիցիոն մոտեցումներում։ Սարգիս Պիծակի միջամտությունն առավել ակնհայտ է ավետարանիչների, առակների և այլաբանական պատկերների մի մասում։ Նրա արվեստին բնորոշ վառ գույները, նուրբ դիմագծերով մարդկային կերպարները և արտահայտիչ հայացքները կարևոր դեր են խաղում ձեռագրի ընդհանուր գեղարվեստական կերպարի ձևավորման գործում։ Ստեղծագործության նշանակությունը հատկապես մեծ է Կիլիկյան մանրանկարչության պատմության տեսանկյունից, քանի որ այն ներկայացնում է այդ դպրոցի պատկերագրական, տեխնիկական և գեղագիտական ավանդույթների բարդ փոխազդեցությունը։ Ձեռագիրը հետագայում ևս ունեցել է ազդեցություն․ Կիլիկյան մանրանկարչության օրինակները, այդ թվում այս ձեռագիրը, օգտագործվել են Ղրիմի հայկական մանրանկարչության դպրոցի վարպետների կողմից որպես նախօրինակ։ Հետազոտություններում նշվում է, որ Նիկողայոս Մելանավորը ամբողջությամբ կրկնօրինակել է այս ձեռագիրը՝ ստեղծելով դրա կարևոր վերարտադրությունը։ Այսպիսով, ձեռագիրը ոչ միայն XIII–XIV դարերի հայ գրքարվեստի բացառիկ նմուշ է, այլև կարևոր վկայություն Կիլիկյան Հայաստանի մշակութային միջավայրի, բյուզանդական և հայկական պատկերագրական ավանդույթների փոխազդեցության, ինչպես նաև միջնադարյան հայ մանրանկարիչների բարձր մասնագիտական վարպետության մասին։ Այն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում արվեստաբանների, ձեռագրագետների, միջնադարյան մշակույթի պատմաբանների և հայկական մանրանկարչության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի բայական հիմքերի բառակազմական արժեքի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով ոչ բայական բաղադրությունների կազմության և կառուցվածքային առանձնահատկություններին։ Գրքում վերլուծվում են բայական հիմքերի մասնակցությամբ կազմվող բառերի ձևավորման օրինաչափությունները, դրանց իմաստային և ձևաբանական հատկանիշները, ինչպես նաև բառակազմական գործընթացներում բայական հիմքերի գործառույթներն ու հնարավորությունները։ Հեղինակը ներկայացնում է ոչ բայական բաղադրությունների տեսակները, դրանց կազմության սկզբունքները և կիրառության առանձնահատկությունները՝ հիմնվելով ժամանակակից հայերենի հարուստ լեզվական նյութի վրա։ Ուսումնասիրությունը նպաստում է հայերենի բառապաշարի զարգացման, բառակազմության տեսական հիմնահարցերի և լեզվական կառուցվածքների առավել խորքային ըմբռնմանը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել լեզվաբաններին, հայոց լեզվի մասնագետներին, դասախոսներին, ուսուցիչներին, ուսանողներին և հայերենի բառակազմության ու քերականության հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողներին:

Մանկավարժություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է բուհական կրթական համակարգում էկոլոգիական կրթության կազմակերպման առանձնահատկություններին՝ քիմիայի դասավանդման գործընթացի շրջանակում։ Գրքում ներկայացվում են էկոլոգիական կրթության տեսական հիմքերը, կայուն զարգացման գաղափարախոսությունը և բնապահպանական գիտելիքների ինտեգրման անհրաժեշտությունը քիմիական առարկաների ուսուցման մեջ։ Հեղինակը վերլուծում է քիմիայի դասընթացների բովանդակության էկոլոգիական ուղղվածության ապահովման մեթոդները՝ ընդգծելով աղտոտման աղբյուրների, քիմիական նյութերի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության և կանաչ քիմիայի սկզբունքների ուսումնասիրման կարևորությունը։ Աշխատությունում քննարկվում են ուսուցման ակտիվ մեթոդները՝ փորձարարական աշխատանքներ, նախագծային ուսուցում, իրավիճակային խնդիրներ և միջառարկայական կապերի կիրառումը, որոնք նպաստում են ուսանողների էկոլոգիական մտածողության ձևավորմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ուսումնական միջավայրի կազմակերպմանը, ուսանողների գործնական հմտությունների զարգացմանը և էկոլոգիական պատասխանատվության ձևավորմանը որպես մասնագիտական որակ։ Գիրքը նախատեսված է քիմիայի դասախոսների, մանկավարժների, մեթոդիստների, ուսանողների և կրթության ոլորտի հետազոտողների համար՝ առաջարկելով տեսական և մեթոդական լուծումներ բուհական էկոլոգիական կրթության արդյունավետ կազմակերպման համար։

Այլ առարկաներ

Այս աշխատությունը նվիրված է չեկերի էությանը, դրանց իրավական և ֆինանսական բնութագրերին, ինչպես նաև տեսակների դասակարգմանը ժամանակակից բանկային համակարգում։ Գրքում ներկայացվում է, թե ինչ է չեկը՝ որպես գրավոր վճարային փաստաթուղթ, որով հաշվետիրոջը հնարավորություն է տրվում բանկին հանձնարարել վճարել որոշակի գումար նշված անձին կամ ներկայացնողին։ Հեղինակը անդրադառնում է չեկերի կիրառման պատմական զարգացմանը և դրանց դերին անկանխիկ վճարումների համակարգում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում չեկերի հիմնական տարրերին՝ ձևակերպման պահանջներ, վավերականության պայմաններ, ստորագրություն և ներկայացման ժամկետներ։ Գրքում քննարկվում են չեկերի հիմնական տեսակները՝ անվանական, ներկայացնողի, պատվերային, երաշխավորված և ճանապարհորդական չեկեր՝ բացատրելով դրանց կիրառման առանձնահատկությունները և իրավական կարգավիճակը։ Վերլուծվում է նաև չեկային շրջանառության առավելություններն ու սահմանափակումները, ինչպես նաև դրա դերը բանկային վճարային համակարգերի արդյունավետության և անվտանգության ապահովման գործում։ Աշխատությունը համադրում է տեսական հիմքերը և գործնական մոտեցումները՝ օգտակար լինելով ֆինանսիստների, բանկային ոլորտի մասնագետների, տնտեսագետների և ուսանողների համար։

Պատմություն

Այս աշխատությունը ներկայացնում է Արարատի և Վաղարշապատի շրջանի վերաբերյալ պատմական ու աշխարհագրական տեղեկությունների ուսումնասիրություն՝ եվրոպական գիտական և ճանապարհորդական ավանդույթի համատեքստում։ Նյութը կարող է արժեքավոր լինել հատկապես այն առումով, որ տարածաշրջանը ներկայացվում է օտարազգի դիտորդի տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել Արարատ լեռան, Վաղարշապատի և հարակից բնակավայրերի բնական միջավայրի, պատմական հուշարձանների, բնակչության, տեղական սովորույթների և մշակութային ժառանգության մասին։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել Արարատի աշխարհագրական դիրքի և բնության նկարագրությունները, լեռան հետ կապված պատմական ու ավանդական պատկերացումները, ինչպես նաև տարածաշրջանի ճանապարհների, բնակավայրերի և տեսարժան վայրերի վերաբերյալ դիտարկումները։ Վաղարշապատի ուսումնասիրությունը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ այն դարեր շարունակ եղել է հայկական քաղաքական, կրոնական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Այդ պատճառով քաղաքի եկեղեցիների, վանքերի, հնագիտական մնացորդների և այլ պատմամշակութային հուշարձանների վերաբերյալ նկարագրությունները կարող են կարևոր աղբյուր լինել տարածաշրջանի պատմական կերպարի վերականգնման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև Արարատյան դաշտի բնաշխարհի, բնակչության կենցաղի, գյուղատնտեսության, տեղական տնտեսության և հասարակական կյանքի մասին տեղեկությունների շնորհիվ։ Նման աղբյուրների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանցում պատմական փաստերը հաճախ համադրվում են հեղինակի անձնական դիտարկումների, ճանապարհորդական տպավորությունների և ժամանակի եվրոպական գիտական պատկերացումների հետ։ Հետևաբար նյութը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես Հայաստանի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքածու, այլև որպես այն ժամանակաշրջանի եվրոպական հետաքրքրության արտահայտություն դեպի հայկական պատմությունը, քրիստոնեական մշակույթը և Արարատի տարածաշրջանը։ Աշխատությունը կարող է կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունենալ Վաղարշապատի և Արարատի տարածաշրջանի պատմական աշխարհագրության, հուշարձանների, մշակութային ժառանգության և եվրոպական հայագիտական հետաքրքրությունների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հայագետներին, հնագետներին, մշակութաբաններին, աշխարհագրագետներին և ճանապարհորդական գրականության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, գիրքը հնարավորություն է տալիս Արարատի և Վաղարշապատի պատմամշակութային միջավայրը դիտարկել օտարազգի հեղինակի դիտանկյունից՝ միավորելով աշխարհագրական նկարագրությունը, պատմական տեղեկությունները, հնագիտական դիտարկումները և հայկական մշակույթի վերաբերյալ վկայությունները։