Բուհում և դպրոցում «քիմիա» առարկայի նկատմամբ սովորողների անձնային դրական վերաբերմունքի ձևավորման դիդակտիկական համակարգը

Տեխնոլոգիա

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանում առկա բնական հանքավայրերի լցանյութերից մամլման եղանակով պատրաստվող քարերի կիրառմամբ իրականացվող քարաշեն շինությունների մշակման և հետազոտման խնդիրներին՝ ընդգծելով նորարարական շինարարական տեխնոլոգիաների, նյութերի արդյունավետության և կառուցվածքային հուսալիության բարձրացման հնարավորությունները։ Աշխատությունը վերլուծում է մամլված քարերի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները, դրանց դիմացկունությունը, ջերմատեխնիկական և սեյսմակայուն բնութագրերը, ինչպես նաև ավանդական և արդի քարաշեն տեխնոլոգիաների համեմատական առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի բնական հումքային բազայի օգտագործման հնարավորություններին, արտադրական տեխնոլոգիաների օպտիմալացմանը և շինարարական գործընթացների էներգաարդյունավետության բարձրացմանը։ Ուսումնասիրությունը ներառում է նաև փորձարարական հետազոտություններ, կառուցվածքային մոդելավորում և կիրառական հաշվարկներ՝ ուղղված շենքերի ամրության, երկարակեցության և շահագործման անվտանգության գնահատմանը։ Աշխատությունը կարևոր է շինարարական ինժեներների, նյութագետների և ճարտարապետների համար՝ նպաստելով տեղական հումքի վրա հիմնված կայուն և արդյունավետ շինարարական տեխնոլոգիաների զարգացմանը։

Այլ առարկաներ

Այս ինֆորմացիոն ցանկը ներկայացնում է հասարակական, քաղաքական և հումանիտար գիտությունների տարբեր ոլորտներում նոր լույս տեսած գրքերի համակարգված մատենագիտական ցուցակը, որի նպատակն է ապահովել ընթերցողների, ուսանողների և հետազոտողների արագ կողմնորոշումը արդի գիտական գրականության լայն դաշտում։ Այն ընդգրկում է հասարակական-քաղաքական գիտություններ, բանասիրական գիտություններ, գրականագիտություն, լեզվաբանություն, պատմություն և պատմական գիտություններ, աշխարհագրություն, հնագիտություն և ազգագրություն՝ արտացոլելով այս ոլորտներում ձևավորվող ժամանակակից գիտական մոտեցումները, տեսական զարգացումները և մեթոդաբանական նորարարությունները։ Ցանկը կազմվում է գրադարանային նոր ստացումների հիման վրա և ծառայում է որպես կարևոր տեղեկատվական գործիք գիտական հետազոտությունների և ուսումնական գործընթացի համար՝ հնարավորություն տալով արագ ծանոթանալ նոր հրատարակություններին, գնահատել դրանց գիտական արժեքը և կիրառել դրանք տարբեր հումանիտար ուսումնասիրությունների շրջանակներում։ Այն նաև նպաստում է միջգիտակարգային կապերի զարգացմանը՝ ապահովելով գիտելիքի համակարգված տարածում և աջակցելով հումանիտար գիտությունների զարգացման շարունակականությանը։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է ավագ դպրոցում կենսաբանության դասավանդման մեթոդիկայի կատարելագործման ուղիների ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով ուսումնական գործընթացի արդյունավետության բարձրացման, սովորողների գիտելիքների խորացման և նրանց հետազոտական ու գործնական կարողությունների զարգացման խնդիրները։ Աշխատության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ կենսաբանության ուսուցումը պետք է դուրս գա միայն տեսական գիտելիքների փոխանցման շրջանակից և նպաստի սովորողների գիտական մտածողության, բնագիտական աշխարհայացքի, վերլուծական կարողությունների և ինքնուրույն աշխատանքի ձևավորմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ կարող է հատկացվել կենսաբանական հասկացությունների և օրինաչափությունների արդյունավետ ներկայացմանը, դասի կառուցվածքի կատարելագործմանը, ուսուցման ժամանակակից մեթոդների կիրառմանը և սովորողների ակտիվ ներգրավվածության ապահովմանը։ Հատուկ ուշադրության են արժանի խնդրահարույց ուսուցումը, հետազոտական և նախագծային աշխատանքները, քննարկումները, խմբային և անհատական առաջադրանքները, ինչպես նաև տեսական նյութը գործնական գործունեության հետ կապելու մեթոդները։ Ավագ դպրոցում կենսաբանության դասավանդման առանձնահատկությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այս փուլում սովորողները պետք է ոչ միայն յուրացնեն առարկայական գիտելիքներ, այլև կարողանան դրանք կիրառել կենսաբանական երևույթների բացատրության, տվյալների վերլուծության և գիտական խնդիրների լուծման ընթացքում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ լաբորատոր և գործնական պարապմունքների դերի բարձրացմանը, դիտարկումների և փորձերի կազմակերպմանը, ուսումնական նյութի տեսողական ներկայացմանը և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառմանը։ Թվային ռեսուրսների և մուլտիմեդիա գործիքների նպատակային օգտագործումը կարող է կենսաբանության դասերը դարձնել ավելի պատկերավոր, ինտերակտիվ և հասանելի՝ հատկապես այն թեմաների դեպքում, որոնք դժվար է ներկայացնել միայն դասագրքային նյութի միջոցով։ Կարևոր ուղղություն է նաև սովորողների գիտելիքների և կարողությունների գնահատման համակարգի կատարելագործումը։ Աշխատանքի տրամաբանության շրջանակում գնահատումը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես վերջնական արդյունքի չափման միջոց, այլև որպես ուսուցման ընթացքը կարգավորող գործիք, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտել սովորողների դժվարությունները և համապատասխանեցնել հետագա մանկավարժական աշխատանքը նրանց կարիքներին։ Առանձին նշանակություն ունի սովորողների անհատական առանձնահատկությունների հաշվառումը, քանի որ տարբեր աշակերտներ կարող են ունենալ տարբեր հետաքրքրություններ, պատրաստվածության մակարդակ և ուսուցման նախընտրելի եղանակներ։ Աշխատության գործնական արժեքը հատկապես կարևոր է կենսաբանության ուսուցիչների համար, քանի որ առաջարկվող մեթոդական մոտեցումները կարող են կիրառվել դասերի պլանավորման, ուսումնական առաջադրանքների մշակման, գործնական աշխատանքների կազմակերպման և սովորողների ճանաչողական ակտիվության բարձրացման ժամանակ։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև մանկավարժական բուհերի ուսանողների, մեթոդիստների, կրթության ոլորտի հետազոտողների և բնագիտական կրթության կազմակերպիչների համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կենսաբանության դասավանդման կատարելագործումը դիտարկում է որպես փոխկապակցված գործընթաց, որը ներառում է ուսուցման բովանդակության, մեթոդների, միջոցների, գնահատման ձևերի և ուսուցչի ու սովորողի փոխգործակցության զարգացում՝ նպատակ ունենալով ավագ դպրոցում ձևավորել ավելի արդյունավետ, գիտականորեն հիմնավորված և սովորողակենտրոն կենսաբանական կրթություն։

Քաղաքագիտություն

Այս մենագրությունը նվիրված է 1991–2001 թվականներին Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների հարաբերությունների ձևավորման ու զարգացման համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով Հարավային Կովկասում ԱՄՆ արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների, տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական վերափոխումների և հետխորհրդային միջազգային համակարգի ձևավորման համատեքստում։ Աշխատության հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է այն հարցի վրա, թե ինչպիսի տեղ էր զբաղեցնում Հայաստանը ԱՄՆ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, ինչ գործոններով էին պայմանավորված երկկողմ հարաբերությունների զարգացումները և ինչպես էին տարածաշրջանային հակամարտությունները, էներգետիկ շահերը, անվտանգության խնդիրները, Ռուսաստանի և Իրանի գործոնները, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում գործող հայկական համայնքի ու կազմակերպությունների գործունեությունը ազդում Վաշինգտոնի քաղաքական որոշումների վրա։ Հետազոտության ժամանակագրական շրջանակը սկսվում է 1991 թվականից, երբ Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը և դարձավ միջազգային հարաբերությունների ինքնուրույն սուբյեկտ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում ստեղծված նոր իրավիճակը հնարավորություն տվեց ԱՄՆ-ին ակտիվացնել իր ներկայությունը տարածաշրջանում։ ԱՄՆ քաղաքականության մեջ տարածաշրջանի նշանակությունը պայմանավորված էր մի քանի փոխկապակցված հանգամանքներով՝ Ռուսաստանի ազդեցության պահպանման խնդրով, Իրանի աշխարհաքաղաքական դիրքով, Թուրքիայի և Վրաստանի հետ հարաբերություններով, Կասպից ծովի էներգետիկ պաշարների նկատմամբ հետաքրքրությամբ և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերով։ Հետազոտություններում նշվում է, որ ԱՄՆ-ի ակտիվ հետաքրքրությունը Հարավային Կովկասի նկատմամբ հատկապես նկատելի դարձավ 1990-ականների երկրորդ կեսից, երբ տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերն ավելի մեծ նշանակություն ստացան ամերիկյան արտաքին քաղաքականության համար։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը դարձավ երկկողմ կապերի ինստիտուցիոնալ զարգացման հիմքը։ Հետագա տարիներին հարաբերությունները աստիճանաբար ընդլայնվեցին՝ ընդգրկելով քաղաքական, տնտեսական, մարդասիրական, ժողովրդավարական զարգացման և անվտանգության ոլորտները։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է բացահայտել այն առանձնահատկությունը, որ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները զարգանում էին ոչ միայն երկու երկրների անմիջական շահերի հիման վրա, այլև Հարավային Կովկասում ամերիկյան ավելի լայն ռազմավարության շրջանակում։ Այդ պատճառով Հայաստանի նկատմամբ Վաշինգտոնի քաղաքականությունը անհրաժեշտ է դիտարկել տարածաշրջանի մյուս պետությունների՝ Ադրբեջանի և Վրաստանի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականության հետ համեմատության մեջ։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խնդիրը։ 1990-ականների սկզբին հակամարտությունը դարձավ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության և միջազգային հարաբերությունների կարևորագույն ուղղություններից մեկը, իսկ ԱՄՆ-ը ներգրավվեց դրա կարգավորման գործընթացում՝ որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկիր։ Հակամարտության նկատմամբ ամերիկյան դիրքորոշումը միաժամանակ առնչվում էր տարածաշրջանային անվտանգության, Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների, Թուրքիայի դիրքորոշման և էներգետիկ հաղորդակցության նախագծերի հարցերին։ Այդ համատեքստում աշխատանքը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էր հակամարտության կարգավորման խնդիրը փոխազդում հայ-ամերիկյան քաղաքական օրակարգի հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև ԱՄՆ-ում հայկական համայնքի և կազմակերպությունների դերակատարությունը։ Հայկական սփյուռքը և ամերիկահայ կազմակերպությունները կարողացել են ձևավորել քաղաքական ու հասարակական ազդեցության տարբեր մեխանիզմներ՝ ամերիկյան քաղաքական օրակարգում հայկական հարցերի բարձրացման, Հայաստանի նկատմամբ աջակցության, տնտեսական և մարդասիրական ծրագրերի խթանման և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ուղղությամբ։ Հետազոտությունների համաձայն՝ ամերիկահայ կազմակերպությունները զգալի դեր են ունեցել Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ ԱՄՆ քաղաքականության վրա հասարակական ու քաղաքական ազդեցություն գործադրելու գործում։ Տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը ևս կարևոր բաղադրիչ է։ Անկախության առաջին տարիներին Հայաստանը կանգնած էր տնտեսական ծանր իրավիճակի, շրջափակման և սոցիալ-տնտեսական վերափոխումների խնդիրների առջև, ինչի պայմաններում ԱՄՆ աջակցությունը ստացավ մեծ նշանակություն։ Ամերիկյան օգնության ծրագրերը, ներդրումային և առևտրային կապերը, մարդասիրական աջակցությունը և տնտեսական բարեփոխումների խթանումը դարձան երկկողմ հարաբերությունների կարևոր ուղղություններ։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ի տնտեսական հետաքրքրությունները Հարավային Կովկասում մեծապես կապված էին տարածաշրջանի հաղորդակցային և էներգետիկ ներուժի հետ։ Այս համատեքստում Հայաստանը որոշ չափով տարբերվում էր Ադրբեջանից, քանի որ չուներ Կասպից ծովի նավթային և գազային պաշարների նման ռեսուրսային ներուժ, ինչն ազդում էր տարածաշրջանային ամերիկյան առաջնահերթությունների կառուցվածքի վրա։ ԱՄՆ քաղաքականության մեջ Ադրբեջանի նշանակությունը հատկապես աճեց էներգետիկ նախագծերի զարգացման հետ, մինչդեռ Հայաստանի նկատմամբ հարաբերությունները զգալիորեն կառուցվում էին քաղաքական, մարդասիրական և ժողովրդավարական համագործակցության հիման վրա։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև անվտանգության և ռազմական համագործակցության ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերություններում անվտանգության ոլորտը զարգանում էր աստիճանաբար՝ հաշվի առնելով միաժամանակ Հայաստանի անդամակցությունը Ռուսաստանի գլխավորած անվտանգության համակարգերին և ԱՄՆ-ի ու ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության հնարավորությունները։ Հետազոտական գրականության մեջ նշվում է, որ հայ-ամերիկյան համագործակցությունը ներառում էր ինչպես երկկողմ, այնպես էլ ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում իրականացվող ձևաչափեր, սակայն Ռուսաստանի հետ Հայաստանի ռազմաքաղաքական կապերը սահմանափակում էին այդ ուղղության արագ խորացումը։ Մենագրության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը ներկայացվում է որպես տարբեր ուժային կենտրոնների միջև հավասարակշռություն պահպանելու գործընթաց։ Հայաստանի համար ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների զարգացումը կարևոր էր միջազգային աջակցություն ստանալու, տնտեսական վերականգնման, ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդման և արտաքին քաղաքական այլընտրանքների ընդլայնման տեսանկյունից, մինչդեռ ԱՄՆ-ի համար Հայաստանը Հարավային Կովկասում կարևոր, բայց ոչ միակ գործընկերն էր։ Այդ պատճառով երկկողմ հարաբերությունները պետք է հասկանալ ավելի լայն տարածաշրջանային համակարգում, որտեղ փոխազդում էին ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի և եվրոպական պետությունների շահերը։ Հետազոտության մեջ 1990-ականների երկրորդ կեսը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ հենց այդ շրջանում Հարավային Կովկասը ավելի հստակ սկսեց դիտարկվել որպես ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության կարևոր ուղղություն։ Էներգետիկ նախագծերը, Կասպից ծովի պաշարների արտահանման ուղիները, տարածաշրջանային հաղորդակցությունները և Ռուսաստանի ու Իրանի ազդեցության սահմանափակման հարցերը մեծացրին ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Այս պայմաններում Հայաստանը հայտնվեց բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում, որտեղ իր արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները միշտ չէ, որ համընկնում էին ամերիկյան ռազմավարական նպատակների հետ։ Աշխատանքի մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ Նորա Վ. Գևորգյանի ուսումնասիրությունը սկզբնապես ներկայացվել է որպես քաղաքական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի համար նախատեսված ատենախոսություն՝ 23.00.04 մասնագիտությամբ, և 2009 թվականին հրատարակվել է 27 էջանոց սեղմագրով։ Հետագայում այն լույս է տեսել ընդարձակ մենագրության ձևով՝ Երևանում, «Լիմուշ» հրատարակչությունում, 2012 թվականին, 194 էջ ծավալով։ Հայաստանի ազգային գրադարանի մատենագիտական գրառման համաձայն՝ գրքում ընդգրկված է 174–188-րդ էջերի մատենագիտություն՝ 190 աղբյուրով, ինչպես նաև բազմաթիվ տողատակի հղումներ։ Ռուս-հայկական համալսարանի տվյալները հաստատում են, որ Նորա Գևորգյանը քաղաքական գիտությունների թեկնածու է, դոցենտ և միջազգային հարաբերությունների մասնագետ, իսկ այս աշխատությունը նրա հիմնական գիտական մենագրություններից մեկն է։ Նրա հետազոտական հետաքրքրությունների մեջ ներառված են ԱՄՆ արտաքին քաղաքական շահերը Հարավային Կովկասում, հայ-ամերիկյան հարաբերությունները, փոքր պետությունների դերը մեծ տերությունների աշխարհաքաղաքականության մեջ և տարածաշրջանային միջազգային հարաբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը արժեքավոր է հետխորհրդային առաջին տասնամյակում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության և ԱՄՆ-ի տարածաշրջանային ռազմավարության փոխազդեցությունը հասկանալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել դիվանագիտական հարաբերությունները, տնտեսական և մարդասիրական համագործակցությունը, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության միջազգային ասպեկտները, ամերիկահայ համայնքի քաղաքական ազդեցությունը, տարածաշրջանային էներգետիկ շահերը և Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել միջազգային հարաբերությունների, քաղաքագիտության, դիվանագիտության, Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության և Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքականության հարցերով զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և ընթերցողներին։

Մաթեմատիկա

Компактный курс математического анализа. Часть 2, Дифференциальное исчисление функций многих переменных աշխատությունը բարձրագույն մաթեմատիկայի դասական ուսումնական ձեռնարկ է, որը կենտրոնանում է բազմափոփոխական ֆունկցիաների դիֆերենցիալ հաշվարկի վրա և ներկայացնում է այդ բաժնի հիմնական հասկացությունները, թեորեմները և կիրառական մեթոդները, այն բացատրում է սահմանների և շարունակականության ընդհանրացումը բազմաչափ տարածություններում, մասնակի ածանցյալների հաշվարկը, գրադիենտի, դիվերգենցիայի և ռոտորի գաղափարները, ինչպես նաև բազմակի ինտեգրալների և Տեյլորի բազմաչափ ընդլայնումների հիմունքները, գիրքը ընդգրկում է նաև էքստրեմումների որոնման խնդիրներ՝ սահմանափակումներով և Լագրանժի մուլտիպլիկատորների մեթոդով, միաժամանակ ներկայացնելով կիրառություններ ֆիզիկայում, օպտիմիզացիայում և ինժեներական խնդիրներում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր մաթեմատիկայի և կիրառական գիտությունների ուսանողների համար։

Այլ առարկաներ

Карликовые пшеницы Армении представляют собой группу низкорослых и скороспелых форм мягкой и твёрдой пшеницы, которые исторически формировались и отбирались в условиях горного рельефа и засушливых или резко континентальных климатических зон страны, где ограниченные почвенные ресурсы, сильные ветры и колебания температуры способствовали естественному отбору более устойчивых и низкорослых растений с коротким стеблем и высокой устойчивостью к полеганию. Такие формы особенно характерны для высокогорных районов, включая зоны Ширака и отдельных участков Лорийского и Араратского регионов, где земледелие традиционно адаптировалось к сложным природным условиям. Карликовые пшеницы отличаются повышенной устойчивостью к засухе и низким температурам, более эффективным использованием влаги и питательных веществ, а также относительной скороспелостью, что позволяет им завершать вегетационный цикл до наступления неблагоприятных климатических условий. Их агрономическая ценность заключается в стабильности урожая в условиях рискованного земледелия, хотя потенциальная урожайность может быть ниже по сравнению с интенсивными высокорослыми сортами при оптимальном орошении и удобрении. В советский период и в последующих селекционных программах в Армении уделялось внимание созданию и улучшению таких сортов, сочетая местные адаптированные формы с селекционными линиями, направленными на повышение зерновой продуктивности и качества клейковины. В современных условиях карликовые и полукарликовые сорта рассматриваются как важный элемент устойчивого сельского хозяйства, особенно в контексте изменения климата и необходимости снижения рисков потери урожая в горных и предгорных зонах.