Խորհրդային Հայաստանի գիտությունը 1945-1965 թթ.

Ֆիզիկա

Բարձրամոլեկուլային միացությունների ֆիզիկա աշխատությունը գիտահետազոտական և ուսումնական բնույթի ձեռնարկ է, որը նվիրված է պոլիմերների և բարձրամոլեկուլային միացությունների ֆիզիկական հատկությունների ուսումնասիրությանը, այն ներկայացնում է այդ նյութերի կառուցվածք–հատկություն կապը՝ ընդգրկելով մակրոմոլեկուլների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, դրանց կոնֆորմացիոն վարքը, ջերմադինամիկական և մեխանիկական հատկությունները, ինչպես նաև լուծույթներում և պինդ վիճակում նրանց վարքագիծը, գիրքը անդրադառնում է պոլիմերային շղթաների շարժունակությանը, ամորֆ և բյուրեղային վիճակների ձևավորմանը, վիսկոէլաստիկությանը և ֆազային անցումներին, միաժամանակ ներկայացնելով փորձարարական և տեսական մեթոդներ, որոնք կիրառվում են բարձրամոլեկուլային համակարգերի ուսումնասիրության մեջ, ներառյալ սպեկտրոսկոպիկ և միկրոսկոպիկ տեխնիկաները, և ընդգծում է այդ գիտելիքների կիրառական նշանակությունը նյութագիտության, պլաստմասսաների արդյունաբերության և կենսաբժշկական նյութերի մշակման ոլորտներում։

Ֆինանսներ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն կրթության համակարգի ֆինանսական կառավարման կազմակերպման, ֆինանսավորման մեխանիզմների, բուհերի ֆինանսական կայունության և առկա կառավարչական խնդիրների համալիր ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և արդյունավետ օգտագործման սկզբունքների վրա՝ դրանք դիտարկելով կրթության որակի, բուհերի զարգացման, հասանելիության և կառավարման արդյունավետության հետ փոխկապակցվածության մեջ։ Ֆինանսական կառավարումը ներկայացվում է ոչ միայն որպես եկամուտների և ծախսերի հաշվառման գործընթաց, այլև որպես բուհի ռազմավարական կառավարման կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով հնարավոր է ֆինանսական միջոցները համապատասխանեցնել կրթական, գիտահետազոտական և կազմակերպական առաջնահերթություններին։ Քննության են առնվում բարձրագույն կրթության ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրները՝ պետական ֆինանսավորում, ուսման վարձերից ձևավորվող եկամուտներ, գիտահետազոտական ծրագրերի միջոցներ, դրամաշնորհներ, միջազգային ծրագրերից ստացվող ֆինանսավորում, նվիրատվություններ և օրենսդրությամբ թույլատրելի այլ եկամուտներ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պետական ֆինանսավորման մեխանիզմներին և այն հարցին, թե որքանով են դրանք ապահովում բուհերի հիմնական գործառույթների իրականացումը և երկարաժամկետ զարգացման հնարավորությունները։ Վերլուծվում է ֆինանսական աղբյուրների սահմանափակ բազմազանությունից առաջացող կախվածության խնդիրը, հատկապես այն դեպքերում, երբ ուսումնական հաստատության եկամուտների զգալի մասը ձևավորվում է ուսման վարձերից։ Նման կառուցվածքը կարող է բուհերի ֆինանսական վիճակը դարձնել զգայուն ուսանողների թվի, ժողովրդագրական փոփոխությունների, կրթական պահանջարկի և սոցիալ-տնտեսական պայմանների նկատմամբ։ Կարևորվում է ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանեցումը և այնպիսի ֆինանսական քաղաքականության ձևավորումը, որը կարող է նվազեցնել առանձին եկամտային աղբյուրներից կախվածությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բյուջետային պլանավորման գործընթացը։ Քննության է առնվում տարեկան ֆինանսական պլանավորման և երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակների միջև կապը, ինչպես նաև այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով բուհի ֆինանսական ռեսուրսները կարող են բաշխվել կրթական ծրագրերի, գիտահետազոտական գործունեության, ենթակառուցվածքների, աշխատակազմի զարգացման և այլ առաջնահերթությունների միջև։ Առանձին նշանակություն է տրվում ծախսերի կառուցվածքի վերլուծությանը։ Աշխատավարձային ծախսերը, շենքերի և ենթակառուցվածքների պահպանումը, ուսումնական գործընթացի կազմակերպումը, տեխնիկական վերազինումը, թվային համակարգերի ներդրումը, գիտական հետազոտությունների ֆինանսավորումը և ուսանողական ծառայությունները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված ուղղություններ, որոնց միջև միջոցների արդյունավետ բաշխումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ բուհի գործունեության արդյունքների վրա։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ֆինանսական ինքնավարության խնդրին։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատության արդյունավետ կառավարումը պահանջում է որոշակի ազատություն ֆինանսական ռեսուրսների տնօրինման և զարգացման առաջնահերթությունների որոշման հարցում, սակայն այդ ինքնավարությունը միաժամանակ ենթադրում է հաշվետվողականության, թափանցիկության և վերահսկողության գործուն համակարգերի առկայություն։ Ուսումնասիրվում է ինքնավարության և պետական վերահսկողության միջև հավասարակշռության խնդիրը՝ հաշվի առնելով հանրային միջոցների նպատակային օգտագործման անհրաժեշտությունը։ Ֆինանսական հաշվետվողականությունը դիտարկվում է որպես կառավարման արդյունավետության կարևոր պայման։ Բուհի ղեկավարությունը, պետական մարմինները և կրթական համակարգի մյուս շահակիցները պետք է ունենան ֆինանսական միջոցների ձևավորման և օգտագործման վերաբերյալ հստակ ու համադրելի տեղեկատվություն։ Այդ պատճառով կարևորվում են ֆինանսական հաշվառման, ներքին վերահսկողության, աուդիտի, կատարողականի գնահատման և հաշվետվությունների համակարգերի զարգացումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ֆինանսական կառավարման արդյունավետության գնահատման ցուցանիշներին։ Միայն ընդհանուր եկամուտների կամ ծախսերի ծավալը բավարար չէ հաստատության ֆինանսական վիճակը գնահատելու համար։ Անհրաժեշտ է ուսումնասիրել մեկ ուսանողի հաշվով կատարվող ծախսերը, կրթական և գիտական ծրագրերի ֆինանսավորման հարաբերակցությունը, սեփական եկամուտների ձևավորման կարողությունը, ընթացիկ և կապիտալ ծախսերի կառուցվածքը, ֆինանսական պարտավորությունները և ռեսուրսների օգտագործման արդյունքները։ Նման ցուցանիշները հնարավորություն են տալիս համեմատել տարբեր ժամանակաշրջանների արդյունքները և բացահայտել ֆինանսական կառավարման թույլ կողմերը։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է ֆինանսավորման և կրթության որակի փոխկապակցվածությունը։ Ֆինանսական ռեսուրսների ավելացումը ինքնին չի երաշխավորում կրթական արդյունքների բարելավում, եթե միջոցները չեն բաշխվում հստակ առաջնահերթությունների և չափելի նպատակների հիման վրա։ Այդ պատճառով ուսումնասիրվում են արդյունքահեն ֆինանսավորման և կատարողականի վրա հիմնված կառավարման մոտեցումները, որոնց դեպքում հատկացվող միջոցները որոշակիորեն կապվում են կրթական, գիտական կամ կազմակերպական արդյունքների հետ։ Միաժամանակ հաշվի է առնվում, որ բարձրագույն կրթության արդյունքները բազմաբնույթ են և միշտ չէ, որ հնարավոր է դրանք գնահատել միայն քանակական չափանիշներով։ Առանձին ուղղություն է ուսման վարձերի և բարձրագույն կրթության հասանելիության փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Ուսման վարձը բուհերի համար կարող է լինել ֆինանսավորման կարևոր աղբյուր, սակայն դրա մակարդակը անմիջականորեն կապված է ուսանողների և ընտանիքների ֆինանսական հնարավորությունների հետ։ Հետևաբար ֆինանսական կառավարման համակարգում կարևորվում են կրթաթոշակները, ուսման վարձի փոխհատուցման ծրագրերը և սոցիալական աջակցության այլ մեխանիզմները։ Դրանց նպատակային կազմակերպումը հնարավորություն է տալիս համատեղել բուհերի ֆինանսական կայունության և կրթության սոցիալական հասանելիության խնդիրները։ Քննության է առնվում նաև գիտահետազոտական գործունեության ֆինանսավորումը։ Ժամանակակից համալսարանի գործառույթները չեն սահմանափակվում միայն կրթական ծառայությունների մատուցմամբ, և գիտական հետազոտությունների զարգացումը պահանջում է համապատասխան ֆինանսական հիմք։ Կարևորվում են մրցութային դրամաշնորհները, միջազգային գիտական ծրագրերը, համալսարանների և մասնավոր հատվածի համագործակցությունը, հետազոտական արդյունքների կիրառման հնարավորությունները և գիտական ենթակառուցվածքների ֆինանսավորումը։ Ֆինանսավորման այս աղբյուրների զարգացումը կարող է միաժամանակ նպաստել բուհերի եկամուտների բազմազանեցմանը և գիտական ներուժի ամրապնդմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պետական և մասնավոր հատվածների համագործակցության հնարավորություններին։ Բուհերի կապերը գործարար միջավայրի հետ կարող են նպաստել համատեղ կրթական և հետազոտական ծրագրերի իրականացմանը, մասնագիտական ենթակառուցվածքների զարգացմանը և լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավմանը։ Միաժամանակ նման համագործակցությունը պահանջում է հստակ կառավարման մեխանիզմներ, որպեսզի ֆինանսավորման աղբյուրները չխաթարեն ակադեմիական նպատակներն ու կրթական հաստատությունների հիմնական առաքելությունը։ Կարևոր խնդիր է ֆինանսական ռիսկերի կառավարումը։ Բուհերը կարող են բախվել ուսանողների թվի նվազման, եկամուտների անկման, ծախսերի աճի, արտաքին ֆինանսավորման փոփոխության կամ տնտեսական անկայունության հետևանքով առաջացող խնդիրների։ Այդ պատճառով ֆինանսական կառավարման համակարգում անհրաժեշտ է ոչ միայն ընթացիկ բյուջետավորում, այլև տարբեր հնարավոր զարգացումների գնահատում, ֆինանսական պահուստների ձևավորում և երկարաժամկետ կայունության ապահովման միջոցառումների մշակում։ Քննության են առնվում նաև ֆինանսական կառավարման տեղեկատվական համակարգերի նշանակությունն ու թվայնացման հնարավորությունները։ Ժամանակակից կառավարման ծրագրերը կարող են միավորել բյուջետավորման, հաշվապահական հաշվառման, գնումների, աշխատավարձերի, ուսանողական վճարումների և ֆինանսական հաշվետվությունների տվյալները՝ ղեկավարությանը տրամադրելով որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն։ Տվյալների ամբողջականությունն ու ժամանակին հասանելիությունը հնարավորություն են տալիս ավելի արագ բացահայտել ֆինանսական շեղումները և գնահատել առանձին ստորաբաժանումների գործունեության արդյունավետությունը։ Հատուկ տեղ է հատկացվում բուհերի կառավարման մարմինների և ֆինանսական ստորաբաժանումների դերերի հստակեցմանը։ Ֆինանսական որոշումները պետք է կապված լինեն հաստատության ռազմավարական նպատակների հետ, ինչը պահանջում է ակադեմիական և վարչական կառավարման մարմինների համագործակցություն։ Ֆինանսական պլանավորման արդյունավետությունը մեծապես կախված է նաև մասնագիտական կարողություններից, ֆինանսական վերլուծության մշակույթից և որոշումների հիմնավորվածությունից։ Հայաստանի բարձրագույն կրթության համակարգի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ֆինանսական կառավարման այն խնդիրները, որոնք պայմանավորված են ֆինանսավորման կառուցվածքով, բուհերի կազմակերպական կարգավիճակով, կառավարման մեխանիզմներով և կրթական շուկայի փոփոխություններով։ Դրանց լուծման հնարավոր ուղղությունների շարքում կարևորվում են ֆինանսավորման մեխանիզմների կատարելագործումը, եկամուտների աղբյուրների բազմազանեցումը, ֆինանսական ինքնավարության և պատասխանատվության հավասարակշռումը, ռազմավարական բյուջետավորման զարգացումը, թափանցիկության բարձրացումը և արդյունքների վրա հիմնված կառավարման գործիքների կիրառումը։ Աշխատության գիտական և գործնական նշանակությունը պայմանավորված է բարձրագույն կրթության ֆինանսական կառավարման խնդիրների համակարգային դիտարկմամբ և բուհերի ֆինանսական կայունության բարձրացման հնարավորությունների բացահայտմամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կրթության կառավարման, հանրային ֆինանսների և բարձրագույն կրթության տնտեսագիտության ոլորտների հետազոտողների, համալսարանների ղեկավարների ու ֆինանսական ստորաբաժանումների մասնագետների, կրթական քաղաքականություն մշակողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Հոգեբանություն

Աշխատությունը նվիրված է «հերքման банալություն» երևույթի ուսումնասիրությանը՝ այն ձևին, որով անհատներն ու հասարակությունները սովորաբար անտեսում կամ հերքում են փաստերը, դժվարությունների կամ պարտավորությունների առջև։ Գրքում վերլուծվում է denial-ի (հերքման) հոգեբանական հիմքը, սոցիալական և քաղաքական պայմանները, որոնք նպաստում են դրա լայն տարածմանը, ինչպես նաև իրազեկության և պատասխանատվության ընկալման խոցելիության մեխանիզմները։ Հեղինակը դիտարկում է առօրյա կյանքի օրինակները, քաղաքական հիերարխիաները, պատմական ու մշակութային երեւույթները, որտեղ հերքումը դառնում է սովորական, «բանալի» գործողություն՝ առանց ակնառու ռիսկերի կամ խղճի տագնապի։ Աշխատությունում ընդգրկվում են նաև սոցիոլոգիական և հոգեբանական ուսումնասիրությունների արդյունքները, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես անհատների և խմբերի ընկալումները ձևավորում են հերքումների հաստատուն, բայց վտանգավոր ձևեր։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է սոցիոլոգների, քաղաքական գիտությունների մասնագետների, հոգեբանների և էթիկայի հետազոտողների համար՝ նպաստելով denial-ի համապարփակ ըմբռնմանը և դրա սոցիալական ու քաղաքական հետևանքների գնահատմանը։

Տեխնոլոգիա

Այս աշխատությունը կենտրոնանում է ժամանակակից միկրոէլեկտրոնիկայի կարևոր բաղադրիչներից մեկի՝ միկրոչիպերում կիրառվող ինդուկտիվ տարրերի նախագծման, մոդելավորման և օպտիմալացման վրա։ Նյութը բացատրում է, թե ինչպես են փոքր չափերի վրա հնարավոր ստեղծել բարձր արդյունավետությամբ ինդուկտիվ կառուցվածքներ, որոնք օգտագործվում են ռադիոհաճախականության սխեմաներում, կապի սարքավորումներում և ինտեգրալ համակարգերում։ Քննարկվում են կիսահաղորդչային տեխնոլոգիաների սահմանափակումները, մակաբույծ պարամետրերի ազդեցությունը, նյութերի ընտրության առանձնահատկությունները և արտադրական գործընթացների դերը էլեկտրամագնիսական հատկությունների ձևավորման մեջ։ Բացի տեսական հիմքերից, ներկայացվում են նաև հաշվարկային մոդելավորման մոտեցումներ, որոնք թույլ են տալիս կանխատեսել ինդուկտիվության վարքը տարբեր հաճախականությունների դեպքում և նվազեցնել կորուստները։ Շեշտադրվում է նաև ինտեգրման խնդիրների լուծումը, երբ ինդուկտիվ տարրերը պետք է համատեղվեն այլ ակտիվ և պասիվ բաղադրիչների հետ մեկ չիպի վրա՝ պահպանելով արդյունավետությունն ու կայունությունը։

Կենսաբանություն

Ուսումնասիրությունը նվիրված է լոբու հատիկակերի՝ Acanthoscelides obtectus Say տեսակի միջատի օրգանիզմում պրոլինի կենսասինթեզի և կատաբոլիզմի առանձնահատկությունների ուսումնասիրմանը մետամորֆոզի տարբեր փուլերում։ Հետազոտության կենտրոնում պրոլինի նյութափոխանակությունն է՝ որպես միջատի օրգանիզմում կարևոր կենսաքիմիական գործընթացներից մեկը, որի փոփոխությունները կարող են կապված լինել զարգացման տարբեր փուլերի ֆիզիոլոգիական պահանջների, էներգետիկ փոխանակության և կենսական գործընթացների կարգավորման հետ։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են պրոլինի առաջացման և քայքայման ուղիները, դրանց ինտենսիվության փոփոխությունները զարգացման հաջորդական փուլերում, ինչպես նաև այդ գործընթացների հնարավոր կապը միջատի աճի, կերպարանափոխության և օրգանիզմի նյութափոխանակության ընդհանուր վերակազմավորման հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ մետամորֆոզի ընթացքում միջատի օրգանիզմում տեղի են ունենում կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ էական փոփոխություններ, որոնք ուղեկցվում են նյութափոխանակային գործընթացների վերադասավորմամբ։ Այդ համատեքստում պրոլինի փոխանակության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու զարգացման տարբեր փուլերում ամինաթթուների օգտագործման և սինթեզի առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարող է ներառել կենսաքիմիական ցուցանիշների համեմատական վերլուծություն, ֆերմենտային ակտիվության ուսումնասիրություն և պրոլինի պարունակության փոփոխությունների գնահատում՝ ձվի, թրթուրի, հարսնյակային և հասուն միջատի փուլերում։ Ստացված տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե զարգացման որ փուլերում են առավել ինտենսիվ ընթանում պրոլինի սինթեզի կամ քայքայման գործընթացները և ինչպիսի ֆիզիոլոգիական նշանակություն կարող են ունենալ դրանք։ Աշխատանքը կարևոր է միջատների կենսաքիմիայի և զարգացման ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ նյութափոխանակային գործընթացների փուլային փոփոխությունների բացահայտումը նպաստում է միջատների կենսագործունեության և մետամորֆոզի մեխանիզմների ավելի խոր ըմբռնմանը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ նաև գյուղատնտեսական միջատաբանության համար՝ հաշվի առնելով ուսումնասիրվող տեսակի կապը լոբու և այլ հատիկաընդեղեն մշակաբույսերի վնասման հետ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել կենսաքիմիկոսներին, ֆիզիոլոգներին, միջատաբաններին, բույսերի պաշտպանության մասնագետներին, կենսաբաններին, հետազոտողներին, դասախոսներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Բժշկություն

Այս աշխատությունը նվիրված է տեղային ռազմական ընդհարումների պայմաններում գանգ-ուղեղային հրազենային վնասվածքներ ստացած անձանց բժշկական օգնության կազմակերպման և իրականացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ծանր և բազմաբնույթ վնասվածքներով հիվանդների բժշկական օգնության արդյունավետ կազմակերպումն է՝ հաշվի առնելով ռազմական գործողությունների սահմանափակ ռեսուրսներով, վտանգավոր և արագ փոփոխվող պայմանները։ Աշխատությունում կարող են ուսումնասիրվել գանգի և գլխուղեղի հրազենային վնասվածքների հիմնական տեսակները, դրանց կլինիկական դրսևորումները, ծանրության գնահատման մոտեցումները և հնարավոր բարդությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տուժածների բժշկական տեսակավորմանը, առաջնային զննությանը, վիճակի կայունացմանը և բժշկական օգնության տարբեր փուլերի միջև շարունակականության ապահովմանը։ Կարևորվում է նաև բուժօգնության կազմակերպման ժամանակային գործոնը, քանի որ նման վնասվածքների դեպքում արագ գնահատումը և համապատասխան մասնագիտացված օգնության ժամանակին իրականացումը կարող են էական նշանակություն ունենալ հիվանդի ելքի համար։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ շնչուղիների ապահովման, շնչառության և արյան շրջանառության գնահատման, ներգանգային վնասվածքների հայտնաբերման, նյարդաբանական վիճակի վերահսկման և հետագա մասնագիտացված բուժման կազմակերպման ընդհանուր բժշկական սկզբունքներին։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև վիրավորների տեղափոխման և բժշկական տարհանման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով վնասվածքի ծանրությունը, հիվանդի վիճակի կայունությունը և բուժհաստատությունների միջև համապատասխան կապի անհրաժեշտությունը։ Կարող են քննարկվել նյարդավիրաբուժական միջամտությունների ցուցումները, ժամանակակից ախտորոշիչ հնարավորությունները, հետվիրահատական հսկողությունը և հնարավոր բարդությունների կանխարգելման ընդհանուր մոտեցումները։ Առանձին նշանակություն ունի ռազմական բժշկական համակարգի տարբեր օղակների համագործակցությունը, քանի որ արդյունավետ օգնությունը պահանջում է շտապ բժշկական, վիրաբուժական, անեսթեզիոլոգիական, նյարդավիրաբուժական և վերականգնողական ծառայությունների փոխկապակցված աշխատանք։ Աշխատությունը կարող է հիմնվել կլինիկական դիտարկումների, բժշկական փաստաթղթերի և բուժման արդյունքների վերլուծության վրա՝ նպատակ ունենալով բացահայտել նման վնասվածքների դեպքում բժշկական օգնության կազմակերպման առավել արդյունավետ մոտեցումները։ Նյութը կարող է հետաքրքրել ռազմական բժիշկներին, նյարդավիրաբույժներին, վնասվածքաբաններին, շտապ բժշկական օգնության մասնագետներին, բժշկական կրթության ոլորտի ներկայացուցիչներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր է ռազմական պայմաններում ծանր գանգ-ուղեղային վնասվածքներով հիվանդների բուժօգնության կազմակերպման առանձնահատկությունները հասկանալու, բժշկական օգնության փուլերի փոխկապակցվածությունը գնահատելու և բուժման արդյունքների բարելավման հնարավոր ուղղությունները բացահայտելու տեսանկյունից։