Հայ տպագրության տարեգիրք: Մատենագիտական ցանկ (2024, թիվ 10)

Բնապահպանություն

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիայի հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը և խախտված հողերի ու բնական միջավայրերի վերականգնման արդյունավետ մոտեցումների բացահայտմանը։ Հանքավայրերի շահագործման ավարտից հետո առաջանում են հողի, բուսական ծածկույթի և լանդշաֆտի խախտումներ, ինչպես նաև թափոնակույտերի, բացահանքերի, լցակույտերի և այլ տեխնածին ձևափոխությունների հետ կապված բնապահպանական խնդիրներ։ Հետևաբար ռեկուլտիվացիան դիտարկվում է ոչ միայն որպես տարածքի արտաքին տեսքի վերականգնում, այլև որպես էկոլոգիական համակարգերի հնարավորինս ամբողջական վերականգնման, աղտոտման ռիսկերի նվազեցման և հետագա անվտանգ օգտագործման պայմանների ստեղծման համալիր գործընթաց։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարբեր տարածաշրջաններում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ներկայիս վիճակը, դրանց առաջացրած տեխնածին խախտումների բնույթը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել հողի բերրի շերտի կորստին կամ աղտոտմանը, էրոզիոն գործընթացների ակտիվացմանը, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի հնարավոր աղտոտմանը, փոշու տարածմանը, լանդշաֆտի մասնատմանը և կենսաբազմազանության նվազմանը։ Հանքարդյունաբերական գործունեության բնապահպանական հետևանքները կարող են պահպանվել նաև շահագործման ավարտից հետո, ուստի անհրաժեշտ է գնահատել ոչ միայն նախկին արտադրական գործունեության ուղղակի վնասները, այլև տարածքի երկարաժամկետ կայունության հետ կապված ռիսկերը։ Ռեկուլտիվացիայի արդյունավետությունը մեծապես կախված է կոնկրետ հանքավայրի երկրաբանական, հիդրոլոգիական, կլիմայական և լանդշաֆտային առանձնահատկություններից։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարող են հիմնավորվել ռեկուլտիվացիայի տարբեր տեխնոլոգիական փուլեր՝ տարածքի նախնական ուսումնասիրություն և գնահատում, ռելիեֆի ձևափոխված հատվածների հարթեցում կամ կայունացում, թափոնների և վտանգավոր նյութերի կառավարման միջոցառումներ, բերրի հողի շերտի վերականգնում, հողի կենսաբանական հատկությունների բարելավում և բուսականության վերականգնում։ Կարևոր է նաև հանքավայրերի հետագա օգտագործման նպատակային որոշումը․ որոշ տարածքներ կարող են վերադարձվել գյուղատնտեսական կամ անտառային օգտագործման, մյուսները՝ վերածվել բնական վերականգնվող տարածքների կամ օգտագործվել այլ անվտանգ նպատակներով։ Հայաստանի օրենսդրական համակարգում հանքարդյունաբերության հետ կապված ռեկուլտիվացիայի պահանջները ներառում են խախտված հողերի վերականգնման և ռեկուլտիվացիայի ծրագրային մոտեցումներ, իսկ բնապահպանական կարգավորումները նախատեսում են ընդերքօգտագործման հետևանքով խախտված հողերի վերականգնման անհրաժեշտություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև ռեկուլտիվացիայի ֆինանսական և կառավարչական մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Տարածքի վերականգնումը պահանջում է զգալի ֆինանսական, տեխնիկական և մասնագիտական ռեսուրսներ, ուստի անհրաժեշտ է նախապես գնահատել աշխատանքների ծավալը, արժեքը, առաջնահերթությունները և պատասխանատվության շրջանակը։ Հատկապես կարևոր է այն դեպքը, երբ շահագործումից դուրս եկած հանքավայրի նախկին օպերատորի գործունեությունը դադարել է կամ գոյություն չունի, քանի որ այդ պայմաններում կարող են առաջանալ վերականգնման ֆինանսավորման և պատասխանատվության բաշխման լրացուցիչ խնդիրներ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բնապահպանական մոնիթորինգի անհրաժեշտությանը։ Ռեկուլտիվացիայի ավարտը ինքնին չի նշանակում, որ տարածքը լիովին վերականգնված է, քանի որ հողի, ջրի, բուսականության և լանդշաֆտի փոփոխությունները կարող են շարունակվել տարիներ շարունակ։ Հետևաբար անհրաժեշտ է պարբերաբար գնահատել վերականգնված տարածքների վիճակը, վերահսկել հնարավոր աղտոտիչների տարածումը և անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել լրացուցիչ միջոցառումներ։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Հայաստանի պայմաններին համապատասխան ռեկուլտիվացիայի առաջնահերթությունների և մեթոդների հիմնավորման մեջ։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է նպաստել հանքարդյունաբերությունից հետո մնացած տարածքների բնապահպանական ռիսկերի նվազեցմանը, խախտված հողերի արդյունավետ վերականգնմանը, բնական լանդշաֆտների պահպանմանը և համայնքների համար անվտանգ միջավայրի ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիան դիտարկում է որպես տեխնիկական, էկոլոգիական, տնտեսական և կառավարչական խնդիրների ամբողջություն՝ նպատակ ունենալով մշակել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում կապահովեն խախտված տարածքների կայուն վերականգնումը և դրանց հետագա անվտանգ ու նպատակային օգտագործման հնարավորությունը։

Կրոն

Այս աշխատությունը ներկայացնում է ուղղափառ քրիստոնեական հավատքի համակարգված և ընդարձակ ուսուցումը՝ անդրադառնալով եկեղեցու դավանությանը, քրիստոնեական հավատքի հիմնարար դրույթներին, բարոյական սկզբունքներին և հոգևոր կյանքի հիմնական հարցերին։ Այն կառուցված է որպես քրիստոնեական վարդապետության ուսուցողական ներկայացում և նպատակ ունի ընթերցողին հասկանալի ու հետևողական ձևով ծանոթացնել ուղղափառ եկեղեցու հավատքի հիմքերին։ Աշխատության կարևոր բաժիններից են Սուրբ Երրորդության, Աստծո, Հիսուս Քրիստոսի, Սուրբ Հոգու, Եկեղեցու, փրկության և հավիտենական կյանքի վերաբերյալ ուսմունքների բացատրությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում քրիստոնեական դավանանքի հիմնական ճշմարտություններին և դրանց փոխկապակցվածությանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են դրանք ձևավորում ուղղափառ աստվածաբանության ամբողջական համակարգը։ Նյութում ներկայացվում է նաև Սուրբ Գրքի և Սուրբ Ավանդության նշանակությունը եկեղեցական հավատքի պահպանման ու փոխանցման գործում։ Աշխատության մյուս կարևոր ուղղությունը քրիստոնեական բարոյականության ուսումնասիրությունն է։ Այստեղ քննարկվում են մարդու բարոյական պատասխանատվությունը, մեղքի և ապաշխարության հասկացությունները, առաքինությունների նշանակությունը, Աստծո և մերձավորի հանդեպ սիրո սկզբունքը, ինչպես նաև քրիստոնյայի առօրյա կյանքի համար նախատեսված բարոյական պահանջները։ Առանձին տեղ է հատկացվում աղոթքին և եկեղեցական կյանքին՝ բացատրելով դրանց դերը հավատացյալի հոգևոր զարգացման մեջ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև Եկեղեցու խորհուրդներին, դրանց նշանակությանը և հավատացյալի հոգևոր կյանքի հետ ունեցած կապին։ Ուսուցողական բնույթը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ներկայացնել դավանաբանական դրույթները, այլև բացատրել դրանց իմաստը և գործնական նշանակությունը քրիստոնեական կյանքի համար։ Այս առումով այն կարող է դիտարկվել որպես հավատքի համակարգված ուսումնական ձեռնարկ, որը նախատեսված է քրիստոնեական ուսմունքի հիմնական գաղափարները հաջորդականորեն ուսումնասիրելու համար։ Աշխատությունը կարևոր է նաև ուղղափառ աստվածաբանության պատմության և դավանաբանական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ նման կատեխիզիսները արտացոլում են եկեղեցու կողմից ընդունված հավատքի համակարգման և փոխանցման ավանդույթը։ Այն կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, կրոնագետներին, եկեղեցու պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, փիլիսոփաներին, պատմաբաններին և քրիստոնեական դավանաբանության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Միաժամանակ այն կարող է ծառայել որպես ուսուցողական աղբյուր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ծանոթանալ ուղղափառ քրիստոնեական հավատքի հիմնական սկզբունքներին, բարոյական ուսմունքին և եկեղեցական կյանքի պատկերացմանը։

Կրոն

Հրանտ Աբրահամյանի սույն գիրքը նվիրված է քրիստոնեական թվականության երկրորդ հազարամյակը եզրափակող արցախահայության հերոսամարտին եւ այդ հերոսամարտի ղեկավարներից մեկի՝ ՀԱՄԼԵՏ ՎԱՂԱՐՇԱԿԻ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ գործունեության արտացոլմանը: Գրքում տեղ գտած վավերագրերի եւ արխիվային նյութերի մի մասը շրջանառության մեջ է դրվում առաջին անգամ: Այս գիրքը նախատեսված է մեծ ընթերցասրահի համար։ Այն կգոհացնի բոլոր նրանց, ում հուզում է Արցախի հիմնախնդիրը։

Բժշկություն

Աշխատությունը նվիրված է կրթական բարձր ծանրաբեռնվածությամբ և ինտենսիվ ուսուցման կազմակերպմամբ դպրոցներում սովորողների առողջության պահպանման հիգիենիկ պայմանների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում ուսումնական գործընթացի տևողության, դասացուցակի կառուցվածքի, մտավոր ծանրաբեռնվածության, դասերի և ընդմիջումների հարաբերակցության, տնային առաջադրանքների ծավալի և օրվա ընդհանուր ռեժիմի ազդեցությունն է դպրոցականների ֆիզիկական ու մտավոր աշխատունակության վրա։ Քննվում են կրթության նոր կազմակերպական ձևերի առանձնահատկությունները և դրանց համապատասխանությունը երեխաների ու դեռահասների տարիքային և ֆիզիոլոգիական հնարավորություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում երկարատև մտավոր աշխատանքի պայմաններում հոգնածության ձևավորմանը, ուշադրության և աշխատունակության փոփոխություններին, ինչպես նաև ուսումնական օրվա և շաբաթվա ընթացքում ծանրաբեռնվածության ճիշտ բաշխման նշանակությանը։ Դիտարկվում են դպրոցական միջավայրի հիգիենիկ գործոնները՝ դասասենյակների լուսավորությունը, օդափոխությունը, ջերմային պայմանները, աղմուկի մակարդակը, կահույքի համապատասխանությունը սովորողների տարիքային առանձնահատկություններին և ուսումնական տարածքների ընդհանուր կազմակերպումը։ Կարևորվում է նաև շարժողական ակտիվության, ֆիզիկական դաստիարակության, հանգստի և ուսումնական գործունեության հավասարակշռված համադրումը։ Հետազոտության շրջանակում ուշադրություն կարող է դարձվել սովորողների օրվա ռեժիմին, քնի և հանգստի բավարար պայմաններին, դպրոցում անցկացվող ժամանակի տևողությանը և ուսումնական ծանրաբեռնվածության տարբեր ձևերի համակցված ազդեցությանը։ Հիգիենիկ գնահատումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն գործոնները, որոնք կարող են նպաստել գերհոգնածության առաջացմանը կամ նվազեցնել ուսուցման արդյունավետությունը։ Ուսումնասիրվում են նաև ուսումնական գործընթացի կազմակերպման այնպիսի մոտեցումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պահպանել կրթության ինտենսիվությունը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով դպրոցականների առողջության և զարգացման պահանջները։ Կարևոր նշանակություն է տրվում մանկավարժների, ծնողների և դպրոցական առողջապահական ծառայությունների համագործակցությանը՝ առողջ և անվտանգ կրթական միջավայր ձևավորելու գործում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է դպրոցական հիգիենայի, տարիքային ֆիզիոլոգիայի, հանրային առողջության և կրթության կազմակերպման մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով հիմնավորել ինտենսիվ ուսուցման պայմաններում սովորողների առողջության պահպանման և ուսումնական ռեժիմի բարելավման սկզբունքները։

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է հետխորհրդային ժամանակաշրջանի հայ մամուլում հասարակական իդեալի ձևավորման, ներկայացման և փոփոխության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում այն արժեքային պատկերացումներն են, որոնց միջոցով մամուլը ներկայացնում է ցանկալի հասարակության, քաղաքացու, պետության, սոցիալական հարաբերությունների և հանրային զարգացման մասին պատկերացումները։ Հասարակական իդեալը դիտարկվում է որպես պատմամշակութային և գաղափարական փոփոխությունների ազդեցությամբ վերափոխվող երևույթ, որը կարող է արտահայտվել հրապարակախոսական նյութերում, խմբագրական հոդվածներում, հարցազրույցներում, վերլուծական հրապարակումներում և հասարակական բանավեճերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում խորհրդային համակարգի փլուզումից հետո ձևավորված նոր հասարակական միջավայրին, երբ նախկին գաղափարական համակարգի փոխարեն հանրային խոսույթում սկսեցին վերաիմաստավորվել պետության, ազգային ինքնության, ազատության, սոցիալական արդարության, քաղաքացիական պատասխանատվության և անհատի դերի վերաբերյալ պատկերացումները։ Քննվում է, թե ինչպես են տնտեսական, սոցիալական և մշակութային վերափոխումները արտացոլվել մամուլի լեզվում և արժեքային շեշտադրումներում, ինչպես են փոխվել հասարակական հաջողության, բարեկեցության, կրթության, աշխատանքի, ընտանիքի և հանրային մասնակցության մասին պատկերացումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում տարբեր ժամանակաշրջանների մամուլի նյութերի համեմատությունը, որը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հասարակական իդեալի հարաբերականորեն կայուն բաղադրիչներն ու ժամանակի ընթացքում փոփոխվող հատկանիշները։ Ուսումնասիրության առարկա են նաև լեզվական և հռետորական միջոցները՝ գնահատողական բառապաշարը, փոխաբերությունները, հակադրությունները, խորհրդանշական պատկերները և այլ մեխանիզմներ, որոնց միջոցով լրատվամիջոցները կառուցում և տարածում են հասարակական արժեքների որոշակի պատկերներ։ Մամուլը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հասարակական փոփոխություններն արձանագրող տեղեկատվական աղբյուր, այլև որպես հանրային խոսույթի տարածք, որտեղ տարբեր գաղափարներ ու արժեքային համակարգեր մրցակցում, վերաիմաստավորվում և քննարկվում են։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է լրագրագիտության, սոցիոլոգիայի, մշակութաբանության և խոսույթի վերլուծության մոտեցումները՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրել հետխորհրդային հայկական հասարակության արժեքային փոփոխությունները և դրանց արտացոլումը մամուլի հաղորդակցական ու գաղափարական կառուցվածքներում։

Մաթեմատիկա

Գիրքը նվիրված է կիսահաղորդչային և էլեկտրոլիտային միջավայրերի սահմանային շերտում մակերեսային էքսիտոնների ձևավորման, վարքի և հատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով դրանց նշանակությունը ժամանակակից ֆիզիկայի և օպտոէլեկտրոնիկայի զարգացման մեջ։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են էքսիտոնային վիճակների տեսական հիմքերը, դրանց առաջացման մեխանիզմները և քվազիմասնիկային նկարագրության առանձնահատկությունները կիսահաղորդիչ–էլեկտրոլիտ սահմանին։ Հեղինակը վերլուծում է մակերեսային երևույթների ազդեցությունը էներգետիկ սպեկտրի, լիցքակիրների փոխազդեցությունների և օպտիկական հատկությունների վրա՝ կիրառելով քվանտային մեխանիկայի և վիճակագրական ֆիզիկայի ժամանակակից մոտեցումները։ Գրքում քննարկվում են նաև փորձարարական ուսումնասիրությունների արդյունքները, սպեկտրոսկոպիկ մեթոդները և մոդելավորման մոտեցումները՝ ուղղված էքսիտոնային համակարգերի վարքի բացահայտմանը տարբեր պայմաններում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սահմանային շերտերի դերին նոր սերնդի նանոկառուցվածքային սարքերում և էներգիայի փոխակերպման համակարգերում։ Աշխատությունը համադրում է տեսական ֆիզիկայի խորը վերլուծությունը և կիրառական հետազոտությունները՝ առաջարկելով նոր պատկերացումներ մակերեսային էքսիտոնային երևույթների վերաբերյալ։ Գիրքը նախատեսված է ֆիզիկոսների, նյութագետների, նանոտեխնոլոգների, գիտահետազոտողների, ասպիրանտների և համապատասխան ոլորտների ուսանողների համար։