Նոր գրականություն կուլտուրայի և արվեստի վերաբերյալ: Մատենագիտական ցանկ (1977, թիվ 8)

Բնապահպանություն

Այս ռեֆերատը վերաբերում է շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատմանը Հայաստանի Հանրապետությունում, ինչպես նաև ոլորտում առկա հիմնական խնդիրներին և դրանց հնարավոր լուծումներին։ Շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատումը (ՇՄԱԳ) պետական և գիտական գործընթաց է, որի նպատակն է կանխատեսել և վերլուծել տնտեսական կամ ենթակառուցվածքային նախագծերի հնարավոր ազդեցությունը բնության, մարդու առողջության և էկոհամակարգերի վրա՝ նախքան դրանց իրականացումը։ Հայաստանում այս համակարգը կարգավորվում է համապատասխան օրենսդրությամբ և իրականացվում է պետական լիազոր մարմինների վերահսկողությամբ՝ ապահովելու համար բնապահպանական հավասարակշռությունը և կայուն զարգացումը։ Սակայն գործնականում ոլորտը բախվում է մի շարք խնդիրների, որոնցից են թույլ վերահսկողությունը, որոշ դեպքերում թերի կամ ձևական ազդեցության գնահատումները, ինչպես նաև տնտեսական շահերի գերակայությունը բնապահպանական պահանջների նկատմամբ։ Բացի այդ, խնդիր են հանդիսանում նաև հանրային իրազեկվածության ցածր մակարդակը և բնապահպանական մասնագիտական ներուժի սահմանափակ օգտագործումը որոշ նախագծերում։ Հայաստանում շրջակա միջավայրի վրա ամենամեծ ազդեցություն ունեցող ոլորտներից են հանքարդյունաբերությունը, էներգետիկան, շինարարությունը և տրանսպորտը, որոնք կարող են հանգեցնել օդի, ջրի և հողի աղտոտման, կենսաբազմազանության կորստի և բնական ռեսուրսների սպառման։ Լուծումների մասով կարևոր է ՇՄԱԳ գործընթացի խստացումը և թափանցիկության բարձրացումը, հանրային մասնակցության ընդլայնումը որոշումների կայացման գործընթացում, ինչպես նաև ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառումը՝ աղտոտման վերահսկման և կանխարգելման համար։ Կարևոր է նաև կրթական և իրազեկման ծրագրերի զարգացումը, որպեսզի հասարակությունը ավելի ակտիվ մասնակցի բնապահպանական խնդիրների լուծմանը։ Բացի այդ, անհրաժեշտ է խթանել «կանաչ տնտեսության» սկզբունքները, ներդնել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաներ և խստացնել պատասխանատվությունը բնապահպանական նորմերի խախտման դեպքում։ Այս մոտեցումները միասին կարող են նպաստել Հայաստանի կայուն զարգացմանը և շրջակա միջավայրի պահպանությանը։

Հոգեբանություն

Աշխատությունը նվիրված է կյանքի հմտությունների (life skills) հոգեբանական վարժանքների ազդեցության ուսումնասիրությանը անձի ինքնագնահատականի ձևավորման և փոփոխության գործընթացում։ Հեղինակը վերլուծում է ինքնագնահատականի կառուցվածքը, դրա զարգացման հոգեբանական մեխանիզմները և այն գործոնները, որոնք նպաստում կամ խոչընդոտում են անձի ինքնընկալման կայունացմանը։ Գրքում դիտարկվում են կյանքի հմտությունների զարգացման ծրագրերը՝ ներառյալ հաղորդակցման, հուզական ինքնակարգավորման, խնդիրների լուծման, որոշումների կայացման և սթրեսի կառավարման վարժանքները՝ որպես ինքնագնահատականի բարձրացման գործիքներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում խմբային հոգեբանական աշխատանքների, թրեյնինգային մեթոդների և ինտերակտիվ վարժությունների արդյունավետությանը՝ անձի ինքնավստահության, սոցիալական հմտությունների և ինքնարժևորման ձևավորման գործընթացում։ Հեղինակը ներկայացնում է փորձարարական հետազոտությունների արդյունքներ, որոնք ցույց են տալիս կյանքի հմտությունների ուսուցման դրական ազդեցությունը ինքնագնահատականի կայունացման և հոգեբանական բարեկեցության բարձրացման վրա։ Աշխատությունը կարևոր է հոգեբանների, մանկավարժների, սոցիալական աշխատողների և անձի զարգացման ոլորտի մասնագետների համար՝ առաջարկելով կիրառական մոտեցումներ հոգեբանական վարժանքների արդյունավետ կազմակերպման համար։

Քաղաքագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է քաղաքական համակարգում գործադիր իշխանության տեղի, դերի և գործառույթների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության և Վրաստանի համեմատական վերլուծության հիման վրա։ Այն 2012 թվականին հրատարակված թեկնածուական ատենախոսություն է, որի հեղինակը Ց. Ա. Հակոբյանն է, իսկ աշխատանքը ներկայացվել է ՀՀ ՊՆ Դ. Կանայանի անվան ազգային ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտում։ Ատենախոսությունը կազմված է 24 էջից և վերաբերում է քաղաքական գիտությունների ոլորտին։ Հետազոտության հիմնական նպատակը երկու հետխորհրդային պետությունների քաղաքական համակարգերում գործադիր իշխանության ձևավորման, կազմակերպման, լիազորությունների և քաղաքական դերակատարության առանձնահատկությունների բացահայտումն ու համադրումն է։ Աշխատության շրջանակում գործադիր իշխանությունը դիտարկվում է իշխանությունների տարանջատման համակարգում՝ օրենսդիր և դատական իշխանությունների հետ փոխհարաբերությունների, ինչպես նաև զսպումների և հակակշիռների մեխանիզմների համատեքստում։ Կարևոր ուղղություն է կառավարման ձևերի և դրանց փոփոխության ուսումնասիրությունը, քանի որ Հայաստանի և Վրաստանի քաղաքական զարգացումները հետխորհրդային շրջանում անցել են տարբեր փուլերով՝ նախագահական, կիսանախագահական և խորհրդարանական կառավարման տարրերի տարբեր համակցություններով։ Հետազոտության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նախագահի, վարչապետի և կառավարության միջև լիազորությունների բաշխման առանձնահատկությունները, կառավարության ձևավորման ընթացակարգերը, նրա քաղաքական պատասխանատվությունը խորհրդարանի առջև և գործադիր իշխանության հարաբերությունները քաղաքական կուսակցությունների ու խորհրդարանական մեծամասնության հետ։ Համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե նույն պատմական և տարածաշրջանային միջավայրում գտնվող երկու պետություններն ինչպես են լուծել իշխանության կենտրոնացման, քաղաքական պատասխանատվության, պետական կառավարման արդյունավետության և ժողովրդավարական վերահսկողության խնդիրները։ Հայաստանի դեպքում ուշադրություն է դարձվում գործադիր իշխանության ինստիտուցիոնալ զարգացմանը, նախագահի և կառավարության հարաբերություններին, ինչպես նաև քաղաքական համակարգի փոխակերպման ընթացքում առաջացած հակասություններին։ Վրաստանի փորձի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել հետխորհրդային քաղաքական վերափոխումների մեկ այլ մոդել, որտեղ սահմանադրական փոփոխությունները և քաղաքական ճգնաժամերը էապես ազդել են նախագահի, վարչապետի և խորհրդարանի միջև լիազորությունների հարաբերակցության վրա։ Համեմատական քաղաքական ուսումնասիրություններում հենց գործադիր իշխանության իրական ծավալի և սահմանադրորեն ամրագրված լիազորությունների հարաբերակցությունն է կարևոր ցուցիչներից մեկը, քանի որ նույն կառավարման ձևը տարբեր երկրներում կարող է հանգեցնել իշխանության տարբեր բաշխման։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև քաղաքական կուսակցությունների և գործադիր իշխանության փոխհարաբերություններին։ Խորհրդարանական համակարգում կառավարության կայունությունը մեծապես կախված է խորհրդարանական մեծամասնությունից, իսկ վարչապետի քաղաքական դիրքը պայմանավորված է կուսակցական համակարգի կառուցվածքով և խորհրդարանի աջակցությամբ։ Այդ պատճառով գործադիր իշխանության արդյունավետության գնահատումը պահանջում է հաշվի առնել ոչ միայն սահմանադրական նորմերը, այլև կուսակցական մրցակցության, քաղաքական մշակույթի և ինստիտուտների գործնական գործունեության առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև գործադիր իշխանության նկատմամբ խորհրդարանական վերահսկողության ուսումնասիրությունը։ Կառավարության հաշվետվողականությունը, անվստահության մեխանիզմը, խորհրդարանական հարցումները և այլ վերահսկողական գործիքներ դիտարկվում են որպես իշխանության կենտրոնացման սահմանափակման և քաղաքական պատասխանատվության ապահովման միջոցներ։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում է այն խնդիրը, թե գործադիր իշխանության չափազանց մեծ կենտրոնացումը որքանով կարող է թուլացնել իշխանությունների միջև հավասարակշռությունը և սահմանափակել քաղաքական բազմակարծությունը։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն գործադիր իշխանությունը ներկայացնում է ոչ թե մեկուսացված պետական կառույց, այլ քաղաքական համակարգի առանցքային բաղադրիչ, որի գործունեությունը պայմանավորված է սահմանադրական կարգավորմամբ, կուսակցական համակարգով, քաղաքական մշակույթով և հասարակական-քաղաքական զարգացումներով։ Աշխատության արդյունքները կարող են օգտակար լինել Հայաստանի և Վրաստանի պետական կառավարման համակարգերի, սահմանադրական զարգացման, քաղաքական ինստիտուտների և հետխորհրդային քաղաքական տրանսֆորմացիաների ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի կառուցվածքային և գործառութային առանձնահատկություններ ունի գործադիր իշխանությունը Հայաստանի և Վրաստանի քաղաքական համակարգերում, ինչպես են բաշխվում իշխանական լիազորությունները տարբեր ինստիտուտների միջև և ինչ ազդեցություն են ունենում կառավարման ձևը, կուսակցական համակարգը և սահմանադրական մեխանիզմները քաղաքական համակարգի կայունության ու արդյունավետության վրա։

Հոգեբանություն

Այս աշխատանքը նվիրված է լոկուս վերահսկման (locus of control) հոգեբանական կոնստրուկտի դերին կպչուն-սևեռուն ձևավորումների (օբսեսիվ-կոմպուլսիվ դրսևորումների) առաջացման, զարգացման և պահպանման գործընթացներում՝ ընդգծելով անձի վերահսկողության զգացման ընկալման և անհանգստության կառավարման մեխանիզմների փոխկապվածությունը։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում է, թե ինչպես են արտաքին կամ ներքին լոկուս վերահսկման կողմնորոշումները ազդում անհատի մտքերի, վախերի և կրկնվող վարքագծերի ձևավորման վրա, հատկապես այն իրավիճակներում, երբ անձը փորձում է նվազեցնել անորոշությունը կամ կանխել հնարավոր բացասական հետևանքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն գաղափարին, որ արտաքին լոկուս վերահսկման գերակայության դեպքում անհատը ավելի հակված է իր կյանքի իրադարձությունները վերագրելու արտաքին ուժերին, ինչը կարող է ուժեղացնել վերահսկողության կորստի զգացումը և նպաստել կպչուն մտքերի ու կոմպուլսիվ գործողությունների ամրապնդմանը, մինչդեռ ներքին լոկուս վերահսկումը կարող է հանդես գալ որպես պաշտպանիչ գործոն՝ նպաստելով ինքնակարգավորման և անհանգստության նվազեցման մեխանիզմների զարգացմանը։ Քննարկվում են նաև կոգնիտիվ-վարքային մոտեցումները, որոնք բացատրում են, թե ինչպես են աղավաղված համոզմունքները և վերահսկողության գերագնահատված անհրաժեշտությունը պահպանում օբսեսիվ-կոմպուլսիվ ցիկլը, ինչպես նաև միջամտության հնարավորությունները՝ ուղղված վերահսկողության ընկալման վերակառուցմանը և ադապտիվ վարքային ռազմավարությունների ձևավորմանը:

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ազդեցության ուսումնասիրությանը տնտեսական աճի վրա՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով։ Աշխատանքի հիմքում այն հարցն է, թե արտաքին կապիտալի ներհոսքն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ երկրի տնտեսական զարգացման, արտադրության ծավալների, զբաղվածության, արտադրողականության, տեխնոլոգիական առաջընթացի և մրցունակության վրա։ Օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները միջազգային կապիտալի շարժի կարևոր ձևերից են, քանի որ դրանց միջոցով օտարերկրյա ներդրողը ոչ միայն ֆինանսական միջոցներ է ներգրավում տնտեսություն, այլև կարող է մասնակցել ձեռնարկության կառավարմանը, արտադրական գործընթացների կազմակերպմանը և երկարաժամկետ բիզնես ռազմավարության ձևավորմանը։ Աշխատության տեսական հատվածում կարող են ներկայացվել տնտեսական աճի և ներդրումների միջև փոխկապակցվածության հիմնական մոտեցումները, ինչպես նաև այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով օտարերկրյա կապիտալը կարող է ազդել տնտեսության վրա։ Այդպիսի մեխանիզմներից են կապիտալի կուտակումը, նոր տեխնոլոգիաների և կառավարման ժամանակակից մեթոդների ներմուծումը, աշխատուժի մասնագիտական կարողությունների զարգացումը, տեղական ընկերությունների հետ համագործակցությունը և արտահանման հնարավորությունների ընդլայնումը։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև հնարավոր բացասական հետևանքներին, քանի որ օտարերկրյա ներդրումների ազդեցությունը տնտեսական աճի վրա միշտ չէ, որ միանշանակ դրական է։ Ներդրումների արդյունավետությունը կարող է կախված լինել դրանց ուղղությունից, ոլորտային կառուցվածքից, երկրի ինստիտուցիոնալ միջավայրից, հարկային և ներդրումային քաղաքականությունից, ֆինանսական համակարգի զարգացվածությունից և ներքին շուկայի առանձնահատկություններից։ Հայաստանի օրինակով թեման առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ փոքր և բաց տնտեսության պայմաններում արտաքին կապիտալի ներգրավումը կարող է կարևոր դեր ունենալ ներդրումային ռեսուրսների ընդլայնման և տնտեսական ակտիվության խթանման գործում։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել Հայաստանում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ծավալների և կառուցվածքի փոփոխությունը, դրանց բաշխումն ըստ տնտեսական գործունեության տեսակների և ներդրող երկրների, ինչպես նաև դրանց հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի և տնտեսական աճի ցուցանիշների հետ։ Էմպիրիկ վերլուծության միջոցով հնարավոր է գնահատել՝ արդյոք ներդրումների ավելացումը ուղեկցվել է տնտեսական աճի արագացմամբ և որքանով է այդ կապը վիճակագրորեն նշանակալի։ Կարևոր է նաև տարբերակել ներդրումների կարճաժամկետ և երկարաժամկետ ազդեցությունները, քանի որ որոշ ներդրումային ծրագրեր կարող են անմիջապես մեծացնել տնտեսական ակտիվությունը, մինչդեռ տեխնոլոգիական փոխանցման, արտադրողականության բարձրացման կամ արտահանման ընդլայնման արդյունքները կարող են դրսևորվել ավելի ուշ։ Հայաստանի տնտեսության համատեքստում ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև այն գործոններին, որոնք խթանում կամ սահմանափակում են օտարերկրյա ներդրումների ներգրավումը՝ քաղաքական և տնտեսական կայունությանը, իրավական միջավայրին, ենթակառուցվածքներին, աշխատուժի որակին, շուկայի չափին և ներդրումային ռիսկերին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը նպատակ ունի բացահայտելու օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների և տնտեսական աճի միջև առկա կապը և գնահատելու, թե ինչ պայմաններում կարող է արտաքին կապիտալը առավել արդյունավետորեն նպաստել Հայաստանի տնտեսական զարգացմանը։ Թեման ունի ոչ միայն տեսական, այլև գործնական նշանակություն, քանի որ ստացված եզրահանգումները կարող են օգտակար լինել ներդրումային քաղաքականության մշակման, ներդրումային միջավայրի բարելավման, օտարերկրյա կապիտալի նպատակային ներգրավման և տնտեսական աճի երկարաժամկետ ռազմավարության ձևավորման համար։

Lեզվաբանություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է ժամանակակից անգլերենում տարածական իմաստ արտահայտող ածականների իմաստային և բառակազմական առանձնահատկությունների համակողմանի քննությանը։ Աշխատության մեջ տարածական ածականները դիտարկվում են որպես լեզվական միավորների առանձնահատուկ խումբ, որոնց միջոցով նկարագրվում են առարկաների, երևույթների և տարածությունների դիրքը, ուղղությունը, չափը, ձևը, հեռավորությունը, սահմանները և տարածական փոխհարաբերությունները։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում է տարածական իմաստների կառուցվածքը, դրանց տարբերակումը և փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև այն եղանակները, որոնց միջոցով նույն տարածական հասկացությունը կարող է արտահայտվել տարբեր բառային և բառակազմական միջոցներով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ածականների իմաստային խմբավորմանը՝ հաշվի առնելով դիրք, ուղղություն, հեռավորություն, չափ, տարածական ընդգրկում և այլ բնութագրեր արտահայտող բառերը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է տարածական ածականների բառակազմական կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Վերլուծվում են ածանցման, բառաբարդման, փոխակերպման և այլ բառակազմական գործընթացների միջոցով նոր ածականների ձևավորման եղանակները, ինչպես նաև դրանց արտադրողականությունն ու գործառական առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրվում է նաև պարզ և ածանցյալ ածականների, ինչպես նաև բարդ բառերի կառուցվածքային հարաբերակցությունը և այն բաղադրիչների դերը, որոնք մասնակցում են տարածական իմաստի ձևավորմանը։ Հետազոտության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում բառի բառային նշանակության և համատեքստային իմաստի փոխհարաբերությանը, քանի որ տարածական նշանակություն ունեցող մի շարք ածականներ կարող են գործածվել նաև փոխաբերական կամ վերացական իմաստներով։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարածական իմաստի ընդլայնման և փոխաբերացման գործընթացները ժամանակակից անգլերենում։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել անգլերենի բառային համակարգում տարածական հասկացությունների արտահայտման օրինաչափությունների բացահայտմանը և տարածական բառապաշարի համակարգված նկարագրությանը։ Ստացված արդյունքները կարող են կիրառվել անգլերենի բառագիտության, բառակազմության, իմաստաբանության և լեզվի դասավանդման ոլորտներում, ինչպես նաև բառարանագրական աշխատանքների և անգլերեն-հայերեն թարգմանության ժամանակ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, անգլերենագետներին, բառագետներին, թարգմանիչներին, լեզվի դասավանդման մասնագետներին, հետազոտողներին և բանասիրական մասնագիտությունների ուսանողներին։