Աշտարակի ուռուցը․ սրբազան ծառերի հնագույն պաշտամունքի հետքերը

Պատմություն

Այս աշխատությունը վերաբերում է Իրանի լաքերի (լոռերի) ավանդական և ժամանակակից ծիսական մշակույթի ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով ծննդյան, հարսանեկան և հուղարկավորության ծեսերի վրա, ինչպես նաև դրանցում տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա ավանդույթների և նորարարական ազդեցությունների համատեքստում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այս էթնիկ խմբի ծիսական համակարգի կառուցվածքը, դրա պատմամշակութային հիմքերը և սոցիալական նշանակությունը համայնքային կյանքի կազմակերպման մեջ։ Ուսումնասիրվում են ծննդյան հետ կապված ավանդույթները՝ կապված ընտանիքի ընդլայնման, երեխայի ծննդի ուրախության և պաշտպանական ծիսակարգերի հետ, որոնք արտահայտում են հավատալիքների և ժողովրդական բժշկության տարրերը։ Հարսանեկան ծեսերի շրջանակում դիտարկվում են ամուսնության նախապատրաստական փուլերը, նշանադրության և հարսանիքի արարողությունները, նվիրատվությունների և համայնքային մասնակցության ձևերը, որոնք ընդգծում են սոցիալական կապերի ամրապնդման դերը։ Հուղարկավորության ծեսերի ուսումնասիրության ընթացքում վերլուծվում են մահվան ընկալման ավանդական պատկերացումները, սգո արարողությունների կառուցվածքը և հիշատակի պահպանման ձևերը, որոնք արտացոլում են կյանքի և մահվան մասին մշակութային ընկալումները։ Աշխատությունը հատուկ ուշադրություն է դարձնում նաև ժամանակակից ազդեցություններին՝ քաղաքայնացման, կրոնական և սոցիալական փոփոխությունների հետևանքով ծիսական վարքագծի վերափոխմանը և ավանդական ձևերի պահպանման կամ վերաիմաստավորման գործընթացներին։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ազգագրության և մշակութային մարդաբանության համար՝ նպաստելով Իրանի լաքերի համայնքի ծիսական մշակույթի խորքային ըմբռնմանը և դրա փոփոխությունների վերլուծությանը։

Իրավաբանություն

Այս աշխատությունը նվիրված է դատական նախադեպի՝ որպես իրավունքի աղբյուրի, պատմատեսական և իրավական վերլուծությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է նախադեպային իրավունքի ձևավորման պատմական զարգացումը ընդհանուր իրավունքի (common law) համակարգերում, ինչպես նաև դրա ազդեցությունը կոնտինենտալ իրավական ընտանիքների վրա։ Վերլուծվում են դատական նախադեպի էությունը, կառուցվածքը և իրավական ուժի առանձնահատկությունները՝ ընդգծելով դատարանների կողմից ստեղծվող իրավական դիրքորոշումների պարտադիր կամ ուղեցույց բնույթը տարբեր իրավական համակարգերում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նախադեպի դերին իրավունքի աղբյուրների համակարգում՝ դրա հարաբերակցությանը օրենքին, նորմատիվ ակտերին և իրավական սովորույթին։ Դիտարկվում են նաև նախադեպային իրավունքի կիրառման մեխանիզմները՝ վերադաս դատարանների որոշումների պարտադիրությունը, իրավական մեկնաբանության զարգացման դերը և դատական պրակտիկայի միասնության ապահովման անհրաժեշտությունը։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին հայ իրականության մեջ սոցիալական ու ազգային-ազատագրական գաղափարների ձևավորման, զարգացման և փոխազդեցության քննական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն հասարակական և քաղաքական փոփոխություններն են, որոնք էապես ազդեցին հայ մտավորականության, քաղաքական գործիչների և հասարակական տարբեր շրջանակների աշխարհայացքի վրա և նպաստեցին ազգային իրավունքների, սոցիալական արդարության, ազատության ու հասարակական վերափոխումների վերաբերյալ նոր պատկերացումների տարածմանը։ Ուսումնասիրության ընթացքում դիտարկվում է հայ հասարակության սոցիալական կառուցվածքը, տնտեսական հարաբերությունները, կրթության և մշակույթի զարգացումը, ինչպես նաև Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների քաղաքական միջավայրը՝ որպես գաղափարական գործընթացների ձևավորման կարևոր պայմաններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ազգային-ազատագրական գաղափարի բովանդակային փոփոխություններին՝ ազգային ինքնության պահպանման, քաղաքական իրավունքների պաշտպանության, ինքնավարության, ազատագրության և պետականության վերականգնման վերաբերյալ տարբեր մոտեցումների համատեքստում։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում է սոցիալական գաղափարների ներթափանցումը հայ հասարակական միտք, մասնավորապես՝ սոցիալական անհավասարության, աշխատանքի, սեփականության, հասարակական արդարության և սոցիալական վերափոխումների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացումը։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այս երկու գաղափարական ուղղությունները դիտարկվում են ոչ թե մեկուսացված, այլ դրանց փոխազդեցության և երբեմն հակասությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում այն հարցերը, թե ինչպես էին ազգային ազատագրության խնդիրները համադրվում սոցիալական վերափոխման ձգտումների հետ, ինչպիսի տարբերություններ էին առաջանում քաղաքական և հասարակական խմբերի միջև, և ինչպես էին միջազգային ու տարածաշրջանային իրադարձությունները ազդում հայ հասարակական մտքի զարգացման վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ժամանակաշրջանի մամուլին, գրականությանը, հասարակական-քաղաքական հրապարակախոսությանը և կուսակցական ծրագրերին՝ դրանք դիտարկելով որպես գաղափարների տարածման և հասարակական գիտակցության ձևավորման կարևոր աղբյուրներ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում տարբեր քաղաքական հոսանքների և կազմակերպությունների գաղափարական դիրքորոշումներին, դրանց նպատակների, մեթոդների և սոցիալական հենարանի տարբերություններին։ Քննական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն ներկայացնել տվյալ ժամանակաշրջանի գաղափարները, այլև բացահայտել դրանց ներքին հակասությունները, պատմական պայմանավորվածությունը և հետագա քաղաքական զարգացումների վրա ունեցած ազդեցությունը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը կայանում է հայ հասարակական-քաղաքական մտքի կարևոր շրջափուլի համակարգված վերլուծության մեջ, իսկ գործնական արժեքը՝ ազգային և սոցիալական գաղափարների փոխհարաբերությունների պատմական փորձը հասկանալու հնարավորության մեջ։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, քաղաքագետներին, սոցիալական մտքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, հայագետներին, ուսանողներին և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի հայ հասարակական կյանքի նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հնարավորություն է տալիս խորությամբ հասկանալու հայ հասարակական մտքի գաղափարական վերափոխումները, ազգային ազատագրության և սոցիալական արդարության ձգտումների փոխկապակցվածությունը և այդ գործընթացների ազդեցությունը հայ քաղաքական ու հասարակական կյանքի հետագա զարգացման վրա։

Կրոն

Հրատարակության վերնագիրը ցույց է տալիս, որ այն ուղղված է Տեր Հովհաննես վարդապետ Բախտիարյանին, որը հիշատակվում է որպես Կիլիկիայի պատրիարքի գործակալ։ Փաստաթուղթը առնչվում է հայ եկեղեցական կառավարման համակարգին և հոգևորականների միջև պաշտոնական հաղորդակցությանը։ Գործակալի պաշտոնը ենթադրում էր պատրիարքական իշխանության ներկայացում և տարբեր վարչական կամ եկեղեցական հարցերում նրա անունից հանդես գալու գործառույթներ։ Այդ պատճառով նման գրությունները կարող են կարևոր տեղեկություններ պահպանել եկեղեցական ներկայացուցչության, պաշտոնական հարաբերությունների և համայնքային կառավարման կազմակերպման վերաբերյալ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայ եկեղեցու վարչական կառուցվածքի, Կիլիկիայի եկեղեցական կյանքի և Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի հետ ունեցած կապերի ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու ժամանակի պաշտոնական հայերեն գրագրությանը, հոգևորականների տիտղոսների գործածությանը և եկեղեցական հաստատությունների միջև հաղորդակցության ձևերին։ Որպես պատմական փաստաթուղթ՝ այն կարող է օգտակար լինել հայ եկեղեցու պատմությամբ, հոգևորականների գործունեությամբ և եկեղեցական վարչարարության զարգացմամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար։

Քաղաքագիտություն

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության կառուցվածքային և կոնստրուկտիվիստական չափումների զարգացման ու փոխակերպման ուսումնասիրությանը՝ 2008–2020 թվականների հայ-ռուսական հարաբերությունների օրինակով։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է միջազգային հարաբերությունների տեսական մոտեցումների կիրառմամբ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ձևավորման, ռազմավարական առաջնահերթությունների փոփոխության, արտաքին քաղաքական որոշումների կայացման և տարածաշրջանային ու միջազգային գործընթացների ազդեցության վերլուծության հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է միջազգային համակարգի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, պետությունների միջև ուժային հարաբերակցությունը, անվտանգության ապահովման մեխանիզմները, ազգային շահերի ձևավորման գործընթացները, ինչպես նաև ինքնության, պատմական հիշողության, քաղաքական գաղափարների և փոխադարձ ընկալումների դերը միջպետական հարաբերություններում։ Կառուցվածքային մոտեցման տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը, տարածաշրջանային անվտանգության միջավայրը, Ռուսաստանի հետ ռազմաքաղաքական համագործակցությունը, տնտեսական փոխկախվածությունը և միջազգային կազմակերպությունների շրջանակներում իրականացվող փոխգործակցությունը։ Կոնստրուկտիվիստական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են պատմական կապերը, քաղաքական ինքնության պատկերացումները, դիվանագիտական խոսույթը, հասարակական ընկալումները և պետությունների միջև ձևավորված նորմերն ու սպասումները ներգործում արտաքին քաղաքականության նպատակների և գործնական որոշումների վրա։ Հետազոտության ժամանակագրական ընդգրկումը ներառում է Հայաստանի ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական զարգացման կարևոր փուլեր, որոնց ընթացքում հայ-ռուսական հարաբերությունները ենթարկվել են ինչպես շարունակականության, այնպես էլ որոշակի փոփոխությունների ազդեցությանը։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի 2008 թվականի տարածաշրջանային իրադարձությունների հետևանքները, Հարավային Կովկասում անվտանգության միջավայրի փոփոխությունները, Հայաստանի և Ռուսաստանի ռազմավարական գործընկերության ինստիտուցիոնալ հիմքերը, ինչպես նաև երկկողմ հարաբերությունների զարգացումը քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և դիվանագիտական ոլորտներում։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության շրջանակներում Հայաստանի մասնակցությանը, ռուսական ռազմական ներկայության նշանակությանը, էներգետիկ և տնտեսական համագործակցությանը, ինչպես նաև տարածաշրջանային անվտանգության վերաբերյալ երկու պետությունների շահերի համընկնումներին և տարբերություններին։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության բազմակողմանիության, եվրոպական կառույցների հետ համագործակցության և եվրասիական ինտեգրման գործընթացների փոխհարաբերությունները։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի 2013 թվականին Հայաստանի՝ Եվրասիական տնտեսական միությանը միանալու ուղղությամբ կայացրած քաղաքական որոշումը և 2015 թվականին այդ կառույցին անդամակցության ազդեցությունը երկրի արտաքին տնտեսական ու քաղաքական հարաբերությունների վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է նաև 2018 թվականի Հայաստանում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունը հայ-ռուսական հարաբերությունների քաղաքական խոսույթի, փոխադարձ վստահության, դիվանագիտական հաղորդակցության և արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների տեսանկյունից։ Առանձին նշանակություն ունեն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացը, Ռուսաստանի միջնորդական դերակատարությունը, 2016 թվականի ապրիլյան ռազմական բախումները և 2020 թվականի պատերազմը, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել Հայաստանի անվտանգության միջավայրի և արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ քննարկումների վրա։ Աշխատության տեսական հիմքում կարևոր տեղ են զբաղեցնում միջազգային հարաբերությունների կառուցվածքային ռեալիզմի և սոցիալական կոնստրուկտիվիզմի գաղափարները, որոնց համադրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու արտաքին քաղաքական վարքագիծը ոչ միայն նյութական ռեսուրսների, ռազմական կարողությունների և աշխարհաքաղաքական սահմանափակումների, այլև գաղափարական պատկերացումների, ինքնության և միջպետական հարաբերություններում ձևավորված սոցիալական նորմերի տեսանկյունից։ Հետազոտության մեթոդաբանական նշանակությունը պայմանավորված է միջազգային հարաբերությունների տարբեր տեսությունների համեմատական կիրառմամբ, քաղաքական գործընթացների պատմական վերլուծությամբ և արտաքին քաղաքական որոշումների վրա ազդող կառուցվածքային ու գաղափարական գործոնների փոխկապակցվածության բացահայտմամբ։ Աշխատության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու փոքր պետությունների արտաքին քաղաքականության առանձնահատկություններին, անվտանգության ապահովման ռազմավարություններին, մեծ տերությունների հետ հարաբերությունների կառուցման մեխանիզմներին և միջազգային համակարգում սահմանափակ ռեսուրսներ ունեցող պետությունների քաղաքական ինքնուրույնության հիմնախնդիրներին։ Հայ-ռուսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը դիտարկվում է նաև Հայաստանի պետականության զարգացման, ազգային անվտանգության համակարգի ձևավորման և արտաքին քաղաքական ինքնության փոփոխության համատեքստում։ Գիտական աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քաղաքագետներին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, դիվանագետներին, պատմաբաններին, տարածաշրջանային անվտանգության հետազոտողներին, պետական կառավարման ոլորտի մասնագետներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին, ինչպես նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքականության և Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Այն ունի տեսական, պատմաքաղաքական և վերլուծական նշանակություն՝ նպաստելով 2008–2020 թվականներին Հայաստանի արտաքին քաղաքականության զարգացման, հայ-ռուսական հարաբերությունների կառուցվածքային հիմքերի, քաղաքական ինքնության և միջազգային հարաբերությունների գաղափարական գործոնների փոխազդեցության առավել խորքային ընկալմանը։

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է 1920-ական թվականներին հայ նորագույն թատրոնում տեղի ունեցած գեղարվեստական և ձևային կարևոր փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով բեմական արտահայտչամիջոցների նորացմանն ու պայմանական թատերական լեզվի ձևավորմանը։ Հետազոտությունը դիտարկում է այն ժամանակաշրջանը, երբ հայ թատրոնը ձգտում էր հաղթահարել ավանդական բեմական մտածողության սահմանափակումները և ստեղծել ժամանակակից թատերական արտահայտչաձևեր։ Այդ որոնումները կապված էին ոչ միայն բեմադրական նոր սկզբունքների, այլև դերասանական խաղի, բեմանկարչության, տարածության, շարժման, ռիթմի, խոսքի և թատերական նշանի վերաիմաստավորման հետ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է պայմանականության և իրապաշտության փոխհարաբերության քննությունը, քանի որ 20-րդ դարի սկզբի թատրոնում այդ երկու գեղագիտական սկզբունքների հակադրությունը դարձել էր բեմարվեստի զարգացման առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետազոտության համատեքստում պայմանական թատրոնը ներկայացվում է որպես այնպիսի գեղարվեստական համակարգ, որտեղ բեմը պարտադիր չէ, որ կրկնօրինակի իրականությունը․ այն կարող է ստեղծել ինքնուրույն գեղարվեստական աշխարհ՝ նշանների, շարժումների, դիմակների, խորհրդանշական ձևերի, պայմանական դեկորների և դերասանական արտահայտչականության միջոցով։ Այս տեսանկյունից կարևոր է դառնում նաև դերասանի դերի վերափոխումը․ դերասանը ոչ միայն կերպարի հոգեբանական ապրումների կրող է, այլև բեմական գործողության ակտիվ ստեղծող, որը կարող է օգտագործել մարմնի պլաստիկան, շարժումը, խոսքի ռիթմը և հանդիսատեսի հետ անմիջական հարաբերությունը։ Աշխատությունը հայ թատրոնի զարգացումը դիտարկում է ժամանակի եվրոպական և ռուսական թատերական փորձի ընդհանուր համապատկերում, որտեղ առանձնահատուկ նշանակություն ունեին նորարարական ռեժիսուրան, պայմանական բեմականությունը և դերասանի խաղի վերաիմաստավորումը։ Այս համատեքստում կարևոր տեսական հենակետերից են այնպիսի թատերական ուղղություններն ու դպրոցները, որոնք հակադրվում էին բեմական իրականության պարզ պատրանքի ստեղծմանը և ձգտում էին ընդգծել թատրոնի պայմանական, խաղային ու գեղարվեստական բնույթը։ 1920-ական թվականների հայ թատրոնի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես էին այդ ընդհանուր գեղագիտական գործընթացները յուրացվում հայկական մշակութային միջավայրում և ինչպիսի առանձնահատուկ դրսևորումներ էին ստանում տեղական բեմարվեստում։ Հետազոտության արժեքը նաև այն է, որ այն հայ նորագույն թատրոնի պատմությունը ներկայացնում է ոչ միայն առանձին ներկայացումների կամ թատերական գործիչների գործունեության նկարագրության միջոցով, այլև թատրոնի լեզվի ձևավորման և գեղարվեստական մտածողության փոփոխության տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել թատերագետների, արվեստաբանների, ռեժիսորների, դերասանների, բեմանկարիչների, մշակույթի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև թատերական արվեստն ուսումնասիրող ուսանողների և հետազոտողների համար։ Այն հատկապես կարևոր է հայ թատրոնի արդիականացման գործընթացը, 1920-ականների մշակութային միջավայրը և բեմական արտահայտչամիջոցների նորարարական որոնումները հասկանալու համար։ Աշխատանքը Վասիլի Գևորգյանի գիտական հետազոտությունն է, որը ներկայացվել է որպես գիտությունների թեկնածուի աստիճանի հայցման ատենախոսություն և պաշտպանվել է 2003 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստիտուտում: