Գիտական բառգրքույկ

Medicine

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում մանկական մահացության ցուցանիշների, դրանց փոփոխության դինամիկայի, հիմնական պատճառների և հետագա նվազեցման հնարավորությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը 1992-2002 թվականների ժամանակահատվածում։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես բժշկագիտության և հանրային առողջապահության, այնպես էլ երկրի ժողովրդագրական զարգացման տեսանկյունից, քանի որ մանկական մահացության մակարդակը բնակչության առողջության, սոցիալ-տնտեսական պայմանների և առողջապահական համակարգի արդյունավետության կարևոր ցուցանիշներից է։ Աշխատանքում ուսումնասիրության առարկան դիտարկվում է ոչ միայն որպես վիճակագրական ցուցանիշ, այլև որպես բազմագործոն երևույթ, որի վրա կարող են ազդել հղիության և ծննդաբերության ընթացքը, նորածնի առողջական վիճակը, բժշկական օգնության հասանելիությունն ու որակը, ընտանիքի սոցիալական պայմանները, բնակչության առողջապահական գրագիտությունը, սնուցումը, վարակիչ հիվանդությունների տարածվածությունը և շրջակա միջավայրի գործոնները։ Հետազոտվող ժամանակաշրջանը Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ 1990-ական թվականներին երկիրը անցնում էր սոցիալ-տնտեսական և ինստիտուցիոնալ լուրջ փոփոխությունների միջով, որոնք անդրադարձել են նաև առողջապահության ֆինանսավորմանը, բուժծառայությունների կազմակերպմանը և բնակչության կենսապայմաններին։ Աշխատանքում կարող է ներկայացվել մանկական մահացության ցուցանիշների փոփոխության տարեկան դինամիկան՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու ընդհանուր միտումները, բարձրացման կամ նվազման փուլերը և դրանց հնարավոր պատճառները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում նորածնային և հետնորածնային մահացությանը, քանի որ կյանքի առաջին օրերի և ամիսների ընթացքում մահացության վրա ազդող պատճառներն ու կանխարգելման մեխանիզմները միմյանցից տարբերվում են։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է մանկական մահացության պատճառական կառուցվածքի վերլուծությունը։ Կարող են դիտարկվել պերինատալ շրջանի հետ կապված վիճակները, բնածին արատները, շնչառական և վարակիչ հիվանդությունները, սնուցման հետ կապված խնդիրները, ինչպես նաև արտաքին և սոցիալական միջավայրի որոշ գործոններ։ Պատճառների համակարգված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու այն գործոնները, որոնց կանխարգելումը կարող է առավել էական ազդեցություն ունենալ մանկական մահացության նվազեցման վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև առողջապահական ծառայությունների կազմակերպման առանձնահատկությունները՝ նախածննդյան հսկողությունից և ծննդօգնությունից մինչև նորածնային և մանկական բժշկական օգնություն։ Կարևոր է գնահատել բուժօգնության ժամանակին հասանելիությունը, մասնագիտացված ծառայությունների հնարավորությունները, բժշկական անձնակազմի պատրաստվածությունը, ախտորոշման և բուժման մեթոդների կիրառումը, ինչպես նաև առաջնային բուժօգնության դերը երեխաների հիվանդությունների վաղ հայտնաբերման և կանխարգելման գործում։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև մանկական մահացության վիճակագրական հաշվառման և տվյալների հավաստիության հարցերին։ Ծնունդների և մահերի գրանցման ամբողջականությունն ու միջազգային չափորոշիչներին համապատասխանությունը կարևոր են ցուցանիշների ճիշտ գնահատման համար, քանի որ վիճակագրական հաշվառման առանձնահատկությունները կարող են ազդել տարբեր տարիների և տարբեր երկրների տվյալների համադրելիության վրա։ Մեծ նշանակություն ունի նաև մանկական մահացության սոցիալական և տարածքային տարբերությունների ուսումնասիրությունը։ Քաղաքային և գյուղական բնակավայրերի, տարբեր մարզերի կամ սոցիալ-տնտեսական պայմաններ ունեցող ընտանիքների միջև առողջապահական ծառայությունների հասանելիության տարբերությունները կարող են արտահայտվել երեխաների առողջության և մահացության ցուցանիշներում։ Այս համատեքստում աշխատանքը կարող է ընդգծել առավել խոցելի խմբերի համար նպատակային կանխարգելիչ և բժշկական ծրագրերի անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության կարևոր հատվածը մանկական մահացության հետագա նվազեցման ուղիների հիմնավորումն է։ Այդ ուղղությամբ կարող են առաջարկվել հղիների նախածննդյան հսկողության բարելավում, անվտանգ ծննդօգնության զարգացում, նորածնային ինտենսիվ և մասնագիտացված խնամքի կատարելագործում, երեխաների հիվանդությունների վաղ հայտնաբերում և ժամանակին բուժում, պատվաստումների և վարակների կանխարգելման ծրագրերի արդյունավետ իրականացում, երեխաների ճիշտ սնուցման խթանում և ծնողների առողջապահական իրազեկվածության բարձրացում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի առաջնային բուժօգնության ամրապնդումը, քանի որ մանկական բազմաթիվ հիվանդությունների վաղ հայտնաբերումը և ճիշտ վարումը կարող են կանխել ծանր բարդությունների զարգացումը։ Աշխատանքի շրջանակում կարող է հիմնավորվել նաև առողջապահական համակարգի տարբեր օղակների միջև համագործակցության անհրաժեշտությունը՝ ապահովելու մոր և երեխայի առողջության շարունակական և համակարգված պաշտպանությունը։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքը կարող է ներառել վիճակագրական տվյալների վերլուծություն, ցուցանիշների դինամիկայի ուսումնասիրություն, պատճառական կառուցվածքի գնահատում, համեմատական վերլուծություն և բժշկական ու սոցիալական գործոնների փոխկապակցվածության ուսումնասիրություն։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել առողջապահական քաղաքականության առաջնահերթությունների որոշման, կանխարգելիչ ծրագրերի մշակման և մանկական բժշկական ծառայությունների կազմակերպման կատարելագործման համար։ Աշխատանքի ընդհանուր նշանակությունն այն է, որ այն մանկական մահացության խնդիրը դիտարկում է բազմակողմանիորեն՝ համադրելով բժշկական, սոցիալական, ժողովրդագրական և կազմակերպական գործոնները։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն գնահատել տվյալ ժամանակահատվածում արձանագրված փոփոխությունները, այլև բացահայտել այն հիմնական ուղղությունները, որոնց զարգացումը կարող է նպաստել երեխաների առողջության պահպանմանը, կանխարգելելի մահերի նվազեցմանը և Հայաստանի Հանրապետությունում մոր ու մանկան առողջության պաշտպանության համակարգի հետագա կատարելագործմանը։

Literature

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Մաքսիմ Գորկու ստեղծագործական վաղ շրջանի առանձնահատկությունների և գեղարվեստական վարպետության քննությանը՝ հատկապես 1890-ական թվականներին գյուղացիական թեմատիկային վերաբերող ստեղծագործությունների հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում գրողի վաղ արձակի գաղափարական և գեղարվեստական ձևավորումն է, գյուղական կյանքի ու գյուղացիական միջավայրի պատկերումը, ինչպես նաև հասարակական իրականության նկատմամբ հեղինակի վերաբերմունքի արտահայտման եղանակները։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են գյուղացու կերպարը, նրա սոցիալական վիճակը, հոգեբանական առանձնահատկությունները, կենցաղը, աշխատանքի պայմանները և շրջապատող իրականության հետ փոխհարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն գեղարվեստական միջոցներին, որոնց շնորհիվ գրողը ներկայացնում է գյուղական աշխարհի հակասությունները, սոցիալական անհավասարությունը, մարդկային արժանապատվության խնդիրները և հասարակական հարաբերությունների բարդությունը։ Աշխատանքը դիտարկում է վաղ շրջանի ստեղծագործությունների լեզվական և ոճական առանձնահատկությունները, կերպարների անհատականացման եղանակները, բնապատկերի ու կենցաղային մանրամասների կիրառությունը, երկխոսությունների կառուցվածքը և պատմողական տարբեր հնարները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև հեղինակի ստեղծագործական մեթոդի ձևավորման գործընթացին և այն նոր գեղարվեստական սկզբունքներին, որոնք հետագայում նշանակալի դեր են ունեցել նրա գրական ժառանգության զարգացման մեջ։ Գյուղացիական թեմայի ուսումնասիրության միջոցով բացահայտվում է գրողի հետաքրքրությունը սոցիալական իրականության նկատմամբ, ինչպես նաև նրա հերոսների ներաշխարհը և կյանքի իմաստի, ազատության, արժանապատվության ու մարդկային հարաբերությունների վերաբերյալ հարցադրումները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս վաղ ստեղծագործությունները դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին գրական երկերի ամբողջություն, այլև որպես հեղինակի գեղարվեստական մտածողության ձևավորման և կատարելագործման կարևոր փուլ։ Աշխատության մեջ վերլուծական մոտեցումները միտված են ցույց տալու, թե ինչպես է գրողի դիտողականությունը, կերպարակերտման հմտությունը, լեզվական արտահայտչականությունը և սոցիալական թեմաների գեղարվեստական վերափոխումը նպաստում նրա վաղ արձակի ինքնատիպությանը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ռուս գրականության պատմությամբ, 19-րդ դարի վերջի գրական գործընթացներով և Գորկու ստեղծագործական ժառանգությամբ զբաղվող գրականագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար, ինչպես նաև դասական ռուս գրականության նկատմամբ հետաքրքրություն ունեցող ընթերցողների համար։

Literature

Հրատարակությունը նվիրված է զանգակի թեմային՝ այն ներկայացնելով երգային ստեղծագործության ձևով։ Զանգակը տարբեր մշակութային և հասարակական միջավայրերում ունի խորհրդանշական նշանակություն․ նրա ձայնը կարող է ազդարարել իրադարձություններ, մարդկանց հրավիրել հավաքի կամ արարողության, ինչպես նաև ստեղծել որոշակի հուզական ու գեղարվեստական մթնոլորտ։ Հայկական մշակութային ավանդույթում զանգի հնչյունը հատկապես կապված է եկեղեցական կյանքի, ժամերգությունների և համայնքային ծեսերի հետ, թեև այն կարող է գործածվել նաև առօրյա և տոնական միջավայրերում։ Երգի ձևը հնարավորություն է տալիս թեման ներկայացնելու հնչյունային պատկերների, ռիթմի և բանաստեղծական արտահայտչամիջոցների միջոցով։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ երգային գրականության և կարճ չափածո ստեղծագործությունների պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև XIX դարի վերջի հայալեզու տպագիր մշակույթի, երաժշտական թեմաներով գրականության և զանգի խորհրդանշական նշանակության վերաբերյալ հետազոտություններում։ Գիրքը դիտարկելի է որպես փոքրածավալ գրական աղբյուր, որը վկայում է առանձին առարկաների և դրանց հնչյունային ընկալման շուրջ ստեղծագործական հետաքրքրության մասին։ Այն կարող է տեղ գտնել հայ գրականության, երգային ստեղծագործությունների և պատմական տպագիր հրատարակությունների մատենագիտական հավաքածուներում։

Linguistics

Արևմտահայերենի քերականության գործնական աշխատանքների ձեռնարկ աշխատությունը լեզվաբանական և ուսումնական ձեռնարկ է, որը նախատեսված է արևմտահայերենի քերականական համակարգի գործնական յուրացման համար, այն ընդգրկում է քերականության հիմնական բաժինները՝ հնչյունաբանություն, ձևաբանություն և շարահյուսություն, ինչպես նաև ուղղագրական և կետադրական կանոնների կիրառական վարժություններ, գիրքը ներկայացնում է թեմատիկ առաջադրանքներ և վարժությունների համակարգ, որոնք օգնում են զարգացնել ճիշտ գրելու, կարդալու և խոսելու հմտությունները, միաժամանակ ուշադրություն դարձնելով արևմտահայերենի առանձնահատկություններին՝ բարբառային ձևերին, բառապաշարի տարբերություններին և քերականական կառուցվածքների կիրառությանը, ինչը այն դարձնում է կարևոր ուսումնական աղբյուր ուսանողների, ուսուցիչների և արևմտահայերեն սովորողների համար։

Economics

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է դրամավարկային քաղաքականության ազդեցությանը տնտեսական զարգացման վրա՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով, ընդգծելով կենտրոնական բանկի գործիքակազմի, մակրոտնտեսական կայունության և տնտեսական աճի փոխկապակցվածությունը։ Նյութում վերլուծվում են դրամավարկային քաղաքականության հիմնական մեխանիզմները՝ տոկոսադրույքների կարգավորում, փողի զանգվածի կառավարում, փոխարժեքային քաղաքականություն և ֆինանսական շուկաների վերահսկողություն, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը գնաճի, ներդրումների և տնտեսական ակտիվության վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գնաճի նպատակադրման քաղաքականությանը և դրա արդյունավետությանը տնտեսական ցնցումների պայմաններում, ինչպես նաև ֆինանսական կայունության ապահովման և տնտեսական աճի խթանման միջև հավասարակշռության խնդիրներին։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է արտաքին գործոնների՝ արտահանման, դրամական փոխանցումների և միջազգային շուկաների տատանումների ազդեցությունը դրամավարկային քաղաքականության արդյունքների վրա։ Միաժամանակ քննարկվում են քաղաքականության արդյունավետության բարձրացման ուղիները՝ ներառյալ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները, ֆինանսական գործիքների կատարելագործումը և միջազգային փորձի կիրառումը՝ նպատակ ունենալով ապահովել կայուն և երկարաժամկետ տնտեսական զարգացում։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է համախառն ներքին արդյունքի իրական և պոտենցիալ մակարդակների միջև տարբերության գնահատման տեսական ու կիրառական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության օրինակով։ Հետազոտության կենտրոնում արտադրության փաստացի ծավալի և տնտեսության արտադրական հնարավորություններին համապատասխանող պոտենցիալ մակարդակի հարաբերակցությունն է, որը կարևոր նշանակություն ունի տնտեսական ցիկլերի, մակրոտնտեսական անհավասարակշռությունների և տնտեսական քաղաքականության արդյունավետության գնահատման համար։ Քննության է առնվում պոտենցիալ ՀՆԱ-ի տնտեսական բովանդակությունը՝ որպես անմիջականորեն չդիտարկվող ցուցանիշ, որի գնահատումը պահանջում է վիճակագրական և տնտեսաչափական մեթոդների կիրառում։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել արտադրական ճեղքի գնահատման տարբեր մոտեցումների համեմատություն՝ դիտարկելով դրանց տեսական նախադրյալները, առավելությունները, սահմանափակումները և ստացվող արդյունքների զգայունությունը ընտրված մեթոդաբանության նկատմամբ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տնտեսական աճի երկարաժամկետ միտման և կարճաժամկետ ցիկլային տատանումների տարանջատմանը, ինչպես նաև աշխատանքի, կապիտալի և արտադրողականության փոփոխությունների դերին տնտեսության պոտենցիալ արտադրական հնարավորությունների ձևավորման գործընթացում։ Հայաստանի տնտեսության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել կառուցվածքային փոփոխությունների, արտաքին տնտեսական ցնցումների, ներդրումների, զբաղվածության և արտադրողականության տատանումների հնարավոր ազդեցությունը իրական ու պոտենցիալ արտադրանքի հարաբերակցության վրա։ Կարևոր խնդիր է գնահատումների անորոշությունը, քանի որ պոտենցիալ ՀՆԱ-ի վերաբերյալ արդյունքները կարող են վերանայվել նոր վիճակագրական տվյալների ստացման կամ հաշվարկային մեթոդների փոփոխության դեպքում։ Արտադրության դրական կամ բացասական ճեղքի գնահատումը կարող է օգտագործվել գնաճային ճնշումների, տնտեսության ռեսուրսների օգտագործման աստիճանի և գործարար ակտիվության փուլերի վերլուծության ընթացքում։ Այն կարևոր տեղեկատվություն է նաև դրամավարկային և հարկաբյուջետային քաղաքականության մշակման համար, սակայն դրա կիրառումը պահանջում է գնահատումների սահմանափակումների և անորոշության պատշաճ հաշվառում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է մակրոտնտեսագիտության, տնտեսական աճի տեսության, տնտեսաչափական մոդելավորման և տնտեսական քաղաքականության վերլուծության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով կատարելագործել Հայաստանի տնտեսության արտադրական ճեղքի գնահատման մեթոդական հիմքերը և բարձրացնել համապատասխան գնահատականների տեղեկատվական նշանակությունը մակրոտնտեսական որոշումների ընդունման գործընթացում։