Գնաճի մակրոտնտեսական կարգավորման արդյունավետությունը (ՀՀ նյութերով)

Տեխնոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է օպտիկական սահմանափակիչների և անջատիչների թվային մոդելավորմանը՝ հիմնված ոչ գծային շերտավոր միկրոկառուցվածքների վրա։ Հեղինակը ուսումնասիրում է լույսի տարածման ոչ գծային դինամիկան բազմաշերտ միջավայրերում՝ ընդգծելով ինտենսիվությունից կախված բեկման ցուցիչի փոփոխությունների ազդեցությունը օպտիկական ազդանշանների կառավարման վրա։ Գրքում ներկայացվում են մաթեմատիկական մոդելավորման մոտեցումներ, որոնք թույլ են տալիս նկարագրել լազերային ճառագայթների փոխազդեցությունը շերտավոր միկրոկառուցվածքների հետ, ինչպես նաև գնահատել օպտիկական հոսքերի սահմանափակման և անջատման արդյունավետությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ոչ գծային Շրեդինգերի հավասարման, Ֆինիտ տարբերությունների և Ֆինիտ տարրերի մեթոդների կիրառմանը թվային սիմուլյացիաների իրականացման համար։ Հեղինակը վերլուծում է նաև կառուցվածքային պարամետրերի՝ շերտերի հաստության, բեկման ինդեքսների և ոչ գծայինության գործակիցների ազդեցությունը օպտիկական սարքերի աշխատանքի վրա։ Աշխատությունը կարևոր ներդրում է ժամանակակից ֆոտոնիկայի և ինտեգրալ օպտիկայի զարգացման մեջ՝ նպաստելով բարձր արագության օպտիկական կոմուտատորների և սահմանափակիչների նախագծման արդյունավետ մեթոդների մշակմանը։

Լեզվաբանություն

Ռուսաց լեզու ոլորտի «Ռուսաց լեզվի շտեմարան 1»-ը սկսնակ մակարդակի (A1) ուսումնական վարժությունների հավաքածու է, որը նախատեսված է ռուսերենի հիմունքների ձևավորման համար և սովորողին աստիճանաբար ծանոթացնում է այբուբենին, հնչյունաբանության և արտասանության կանոններին, ինչպես նաև ամենատարրական քերականական կառուցվածքներին, այստեղ ընդգրկվում են պարզ նախադասությունների կազմություն, «լինել» և «ունենալ» բայերի հիմնական ձևեր, ներկա ժամանակի պարզ բայեր, գոյականների սեռի և թվի տարրական կիրառություն, ինչպես նաև առօրյա բառապաշար՝ ընտանիք, դպրոց, ժամանակ, առարկաներ և պարզ գործողություններ, շտեմարանում սովորաբար կան վարժություններ բառերի լրացման, պարզ թարգմանության, նախադասությունների կազմման և ընթերցանության կարճ տեքստերի վրա, որոնք օգնում են զարգացնել կարդալու, գրելու և հասկանալու հիմնական հմտությունները, և դրա հիմնական նպատակը լեզվի ամուր հիմք ստեղծելն է, որպեսզի սովորողը կարողանա անցնել ավելի բարդ մակարդակների ուսուցման և աստիճանաբար զարգացնել իր հաղորդակցական կարողությունները։

Պատմություն

Հայկական լեռնաշխարհի վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանում բնակավայրերի և բնակարանների զարգացումը արտացոլում է անցումը նեոլիթյան-էնեոլիթյան պարզ համայնքներից դեպի ավելի կայուն, սոցիալապես կազմակերպված և տնտեսապես բազմազան հասարակություններ, որտեղ ձևավորվում են ամրացված կամ կիսամշտական բնակատեղիներ, գյուղատիպ բնակավայրեր և որոշ դեպքերում նաև նախաքաղաքային կենտրոններ։ Բնակավայրերը հիմնականում տեղակայված էին բնական պաշտպանված դիրքերում՝ բլուրների վրա, գետահովիտներում կամ ջրային աղբյուրների մոտ, ինչը ապահովում էր և՛ պաշտպանություն, և՛ տնտեսական ռեսուրսների հասանելիություն։ Բնակարանաշինության մեջ լայն տարածում ունեին կավաշեն և քարե հիմքերով կառուցված կլոր կամ ուղղանկյուն տիպի տները, որոնք հաճախ ունեին հողաշեն պատեր, փայտյա ծածկեր և կավով սվաղված ներքին մակերեսներ՝ ջերմամեկուսացման և դիմացկունության նպատակով։ Որոշ բնակավայրերում հայտնաբերվել են նաև բազմաբնակարան կառույցներ և ավելի բարդ ճարտարապետական լուծումներ, ինչը վկայում է սոցիալական տարբերակվածության և համայնքային կազմակերպվածության զարգացման մասին։ Վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանի նյութական մշակույթը ներառում է նաև կենցաղային խեցեղեն, քարե և մետաղական գործիքներ, որոնք օգտագործվել են գյուղատնտեսության, անասնապահության և արհեստագործության մեջ, ինչն էլ նպաստել է բնակավայրերի կայունությանը և աճին։ Այս բնակավայրերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հայկական լեռնաշխարհը այդ ժամանակաշրջանում եղել է մշակութային և տնտեսական ակտիվ տարածաշրջան՝ կապերով հարևան Միջագետքի և Անատոլիայի քաղաքակրթությունների հետ, ինչը ազդեցություն է ունեցել ինչպես բնակարանաշինության տեխնոլոգիաների, այնպես էլ սոցիալական կառուցվածքի վրա։

Կրոն

Աշխատության վերնագիրը մատնանշում է կրքի երևույթի և դրա հոգևոր ու բարոյական նշանակության քննությունը։ Քրիստոնեական աստվածաբանական ավանդության մեջ կրքի հասկացությունը հաճախ առնչվում է մարդու ներաշխարհին, ցանկություններին, հույզերին և այն հոգևոր պայքարին, որը ծագում է անձնական մղումների ու բարոյական սկզբունքների միջև։ Այս թեմայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու մարդու հոգևոր վիճակին, ինքնաճանաչմանը, կամքի դերին և բարոյական ինքնակատարելագործման գաղափարին։ Աշխատությունը կարելի է դիտարկել կրոնաբարոյական գրականության շրջանակում, որտեղ մարդկային վարքը և ներքին ապրումները մեկնաբանվում են քրիստոնեական աշխարհայացքի տեսանկյունից։ Վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ միանշանակ որոշել՝ խոսքը կրքի ընդհանուր հոգեբանական-բարոյական իմաստի՞, թե՞ քրիստոնեական ավանդության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող կրոնական թեմայի մասին է։ Հետևաբար գիրքը ներկայացվում է որպես հոգևոր և բարոյագիտական հարցերի ուսումնասիրությանն առնչվող հրատարակություն։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ կրոնական գրականության, քրիստոնեական մտածողության և հոգևոր դաստիարակության պատմությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Պատմություն

Հայ ժողովրդի պատմական անցյալի, ազգային պետականության ձևավորման, քաղաքական ու հասարակական կյանքի զարգացման և մշակութային ժառանգության ներկայացմանն ուղղված պատմագիտական և ուսուցողական աշխատություն է։ Գիրքը նպատակ ունի համառոտ, հաջորդական և համակարգված ձևով ընթերցողին ծանոթացնելու հայոց պատմության կարևորագույն ժամանակաշրջաններին, պատմական իրադարձություններին, պետական կազմավորումներին և ազգային կյանքի նշանակալի դրսևորումներին։ Աշխատության բովանդակային շրջանակը ներառում է հայ ժողովրդի պատմության տարբեր փուլերը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև նոր շրջանի պատմական իրադարձությունները՝ հնարավորություն տալով ընդհանուր պատկերացում կազմելու հայոց պատմական զարգացման շարունակականության և առանձնահատկությունների մասին։ Հայոց պատմության ուսումնասիրության կարևորագույն առանցքներից են հայկական պետականության առաջացման ու զարգացման գործընթացները, հին հայկական թագավորությունների քաղաքական գործունեությունը, արքայական հարստությունների հաջորդականությունը, արտաքին հարաբերությունները և հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ ունեցած փոխազդեցությունները։ Պատմական շարադրանքի կարևոր թեմաներից է Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի պատմական դերը, հայկական թագավորությունների հզորացման ու թուլացման հանգամանքները, ինչպես նաև Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքի ազդեցությունը երկրի քաղաքական ճակատագրի վրա։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Արտաշեսյան և Արշակունյաց արքայատոհմերի ժամանակաշրջանը, որը հայոց պետականության պատմության մեջ առանձնանում է քաղաքական համախմբման, տարածքային ընդարձակման, պետական կառավարման ամրապնդման և մշակութային զարգացման գործընթացներով։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն, որը շրջադարձային նշանակություն ունեցավ հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և հասարակական կյանքի համար։ Հայոց եկեղեցու ձևավորումը, գրերի գյուտը, հայ դպրության և մատենագրության զարգացումը դարձան ազգային ինքնության պահպանման ու ամրապնդման հիմնարար գործոններ։ Աշխատության պատմական ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային կյանքին, Բագրատունյաց թագավորության վերելքին, հայկական իշխանությունների և թագավորությունների գործունեությանը, Կիլիկյան Հայաստանի պետական ու հասարակական զարգացմանը, ինչպես նաև օտար տիրապետությունների պայմաններում հայ ժողովրդի գոյատևմանն ու ինքնակազմակերպմանը։ Հայոց պատմության կարևոր բաղադրիչներից է նաև ազգային ազատագրական պայքարի, քաղաքական ինքնուրույնության վերականգնման ձգտումների և տարբեր ժամանակաշրջաններում հայկական համայնքների հասարակական կյանքի ուսումնասիրությունը։ Պատմական իրադարձությունների ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու Հայաստանի և հայ ժողովրդի հարաբերությունները տարածաշրջանի խոշոր քաղաքական ուժերի հետ, ինչպես նաև արտաքին քաղաքական զարգացումների ազդեցությունը հայկական տարածքների ու բնակչության վրա։ Աշխատության գաղափարական նշանակությունը պայմանավորված է հայ ժողովրդի պատմությունը որպես միասնական պատմական ընթացք ներկայացնելու ձգտմամբ՝ ընդգծելով պետականության, լեզվի, մշակույթի, կրոնի և ազգային ինքնագիտակցության փոխկապակցվածությունը։ Հայոց պատմությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատերազմների, իշխանափոխությունների և քաղաքական իրադարձությունների հաջորդականություն, այլև որպես հասարակական, տնտեսական, հոգևոր ու մշակութային զարգացման բազմաշերտ գործընթաց։ Այս տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն հայոց լեզվի և գրականության զարգացումը, կրթական հաստատությունների գործունեությունը, եկեղեցական կյանքի կազմակերպումը, ճարտարապետական ժառանգության ձևավորումը և ազգային սովորույթների պահպանումը։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է հայերեն պատմագիտական ու դպրոցական ուսումնական գրականության ավանդույթին։ Համառոտ շարադրանքի ձևը ենթադրում է պատմական նյութի ընտրություն և համակարգում՝ կարևոր իրադարձությունների ու ժամանակաշրջանների հաջորդական ներկայացմամբ։ Նման ձեռնարկները նպաստում են պատմական գիտելիքների յուրացմանը, ժամանակագրական մտածողության ձևավորմանը և պատմական երևույթների միջև պատճառահետևանքային կապերի ըմբռնմանը։ Դրանց կարևոր առանձնահատկություններից է նաև ազգային պատմության ուսուցման և պատմական հիշողության պահպանման խնդիրը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի տեղ ունի XIX դարի հայ լուսավորական շարժման և ազգային կրթական կյանքի պատմության մեջ։ Թիֆլիսը այդ ժամանակաշրջանում հայ հասարակական, մտավոր և հրատարակչական գործունեության կարևորագույն կենտրոններից էր։ Ներսիսյան դպրոցը, որը հիմնադրվել էր հայ կրթության և ազգային լուսավորության զարգացման նպատակով, մեծ դեր է կատարել հայ երիտասարդության կրթության, ազգային գիտակցության ամրապնդման և հայերեն ուսումնական գրականության տարածման գործում։ Դպրոցի տպագրական գործունեությունը նպաստել է հայոց պատմության վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը և ազգային անցյալի գիտական ու կրթական ուսումնասիրության զարգացմանը։ Հայոց պատմության համառոտ ձեռնարկների հրատարակումը հատկապես կարևոր էր այն ժամանակաշրջանում, երբ ազգային ինքնագիտակցության զարգացումը, պատմական ժառանգության ճանաչումը և մայրենի լեզվով կրթության ընդլայնումը հայ հասարակության առաջնահերթ խնդիրներից էին։ Այսպիսի աշխատությունները պատմությունը դարձնում էին կրթական գործընթացի կարևոր բաղադրիչ՝ նպաստելով սերունդների կապի պահպանմանը և ազգային արժեքների փոխանցմանը։ Գիրքը կարևոր մատենագիտական և պատմամանկավարժական արժեք ունի հայ պատմագրության, հայոց պատմության դասավանդման ավանդույթների, XIX դարի հայկական լուսավորական մտքի և Թիֆլիսի հայ կրթական ու տպագրական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հայագետների, մանկավարժների, պատմության դասավանդման մասնագետների և ազգային պատմական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ ժողովրդի անցյալի համակարգված ներկայացմանն ու պատմական գիտակցության ձևավորմանը ծառայող ուսումնական հրատարակություն։

Մանկավարժություն

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է ուսուցման գործընթացում ձևամոլության երևույթի բացահայտմանը, դրա առաջացման պատճառների վերլուծությանը, հիմնական դրսևորումների ուսումնասիրությանը և հաղթահարման մանկավարժական արդյունավետ ուղիների ներկայացմանը։ Աշխատության կենտրոնում այն խնդիրն է, երբ կրթական գործընթացի արտաքին ձևերը՝ դասի կազմակերպումը, փաստաթղթավորումը, գնահատումը, առաջադրանքների կատարումը կամ սահմանված ընթացակարգերի պահպանումը, սկսում են գերակշռել ուսուցման իրական բովանդակության և կրթական նպատակների նկատմամբ։ Այս իրավիճակում ուսուցումը կարող է պահպանել իր արտաքին կազմակերպվածությունը, սակայն չապահովել սովորողների գիտելիքների խորքային յուրացումը, մտածողության զարգացումը, ինքնուրույնությունը և գործնական կարողությունների ձևավորումը։ Ձևամոլությունը կրթական միջավայրում կարող է դրսևորվել տարբեր մակարդակներում։ Դասավանդման ժամանակ այն կարող է արտահայտվել դասի մեխանիկական կառուցվածքով, նյութի վերարտադրությամբ, սովորողների իրական առաջընթացի փոխարեն ձևական ցուցանիշների վրա կենտրոնանալով, գնահատականը որպես ինքնանպատակ օգտագործելով կամ ուսուցչի և սովորողի միջև իրական փոխգործակցության բացակայությամբ։ Սովորողն իր հերթին կարող է ձգտել ոչ թե նյութը հասկանալուն, այլ միայն պահանջվող աշխատանքը կատարելու, ճիշտ պատասխանը վերարտադրելու կամ բարձր գնահատական ստանալու։ Այս դեպքում կրթական գործունեության արտաքին արդյունքը կարող է չհամապատասխանել սովորողի իրական գիտելիքներին և կարողություններին։ Ուսումնասիրության կարևոր հարցերից է ձևամոլության առաջացման պատճառների բացահայտումը։ Դրանց թվում կարող են լինել ուսուցման չափազանց վարչականացված կազմակերպումը, ուսումնական արդյունքների քանակական ցուցանիշների նկատմամբ գերակշռող ուշադրությունը, ուսուցչի աշխատանքի նկատմամբ ձևական վերահսկողությունը, դասագրքային նյութի մեխանիկական վերարտադրությունը, գնահատման ոչ արդյունավետ համակարգերը և սովորողների անհատական առանձնահատկությունների անտեսումը։ Ձևամոլությանը կարող է նպաստել նաև այնպիսի կրթական միջավայրը, որտեղ սխալը ընկալվում է ոչ թե որպես սովորելու բնական բաղադրիչ, այլ որպես բացասական արդյունք, ինչի հետևանքով սովորողները կարող են խուսափել հարցեր տալուց, սեփական տեսակետն արտահայտելուց կամ ինքնուրույն լուծումներ առաջարկելուց։ Խնդրի հաղթահարման հիմնական ուղղությունը ուսուցման բովանդակության և ձևերի միջև հավասարակշռության վերականգնումն է։ Ուսուցման կազմակերպչական ձևերը պետք է ծառայեն կրթական նպատակներին և ոչ թե փոխարինեն դրանց։ Այդ նպատակով կարևոր է կիրառել սովորողակենտրոն, համագործակցային և ակտիվ ուսուցման մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս սովորողին մասնակցել գիտելիքի կառուցման գործընթացին։ Խնդրահարույց իրավիճակների ստեղծումը, քննարկումները, նախագծային աշխատանքները, հետազոտական առաջադրանքները, գործնական խնդիրների լուծումը և ինքնագնահատումը կարող են նվազեցնել մեխանիկական ուսուցման դերը և մեծացնել սովորողի իրական ներգրավվածությունը։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև գնահատման համակարգի կատարելագործումը։ Եթե գնահատվում է միայն վերջնական պատասխանը կամ ճիշտ վերարտադրությունը, սովորողը կարող է կենտրոնանալ ձևական արդյունքի վրա։ Ավելի արդյունավետ է գնահատել նաև մտածողության ընթացքը, հիմնավորումները, խնդիրների լուծման ռազմավարությունը, ստեղծագործական մոտեցումը և գիտելիքը նոր իրավիճակներում կիրառելու կարողությունը։ Ձևամոլության հաղթահարման համար անհրաժեշտ է նաև ուսուցչի մասնագիտական դիրքորոշման փոփոխություն։ Ուսուցիչը պետք է կարողանա տարբերել կրթական գործընթացի իրական արդյունքը դրա արտաքին ցուցանիշներից և մշտապես գնահատել՝ արդյոք կիրառվող մեթոդները նպաստո՞ւմ են սահմանված կրթական նպատակների իրականացմանը։ Դասի պլանը, ուսումնական փաստաթղթերը և մեթոդական պահանջները կարևոր են այնքանով, որքանով օգնում են արդյունավետ կազմակերպել ուսուցումը, սակայն դրանք չպետք է վերածվեն ինքնանպատակ ձևականությունների։ Այս տեսանկյունից ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև մանկավարժական ստեղծագործականության դերը։ Տարբեր դասարաններ, սովորողների տարբեր խմբեր և տարբեր ուսումնական առարկաներ պահանջում են համապատասխան մեթոդական լուծումներ, ուստի մեկ ընդհանուր ձևի մեխանիկական կիրառումը կարող է նվազեցնել ուսուցման արդյունավետությունը։ Ուսուցման գործընթացի իրական արդյունավետությունը պետք է որոշվի ոչ թե միայն դասի արտաքին կազմակերպվածությամբ, այլ այն արդյունքով, թե որքանով է սովորողը հասկացել նյութը, կարողանում այն կիրառել, ինքնուրույն մտածել, հիմնավորել իր տեսակետը և շարունակել սովորել առանց մշտական արտաքին վերահսկողության։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ձևամոլության խնդրի վերլուծությունը կարող է օգնել ուսուցիչներին, դասախոսներին և կրթության կազմակերպիչներին վերանայել ուսուցման կազմակերպման որոշ մոտեցումներ և ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել կրթության իրական բովանդակությանը։ Այն նաև կարևոր է կրթության որակի ապահովման տեսանկյունից, քանի որ ձևական ցուցանիշների և իրական ուսումնական արդյունքների միջև տարբերությունը կարող է խոչընդոտել կրթական համակարգի զարգացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր մանկավարժական խնդիր է դիտարկում՝ ցույց տալով, որ արդյունավետ կրթությունը չի կարող սահմանափակվել միայն սահմանված ձևերի և ընթացակարգերի պահպանմամբ։ Դրա հիմնական նպատակը սովորողի անձի, գիտելիքների, կարողությունների և մտածողության զարգացումն է, իսկ կրթական ձևերն ու մեթոդները պետք է ընտրվեն հենց այդ նպատակին ծառայելու համար։ Թեման կարող է հետաքրքրել մանկավարժներին, ուսուցիչներին, դասախոսներին, մեթոդիստներին, կրթության կառավարման մասնագետներին, մանկավարժական բուհերի ուսանողներին և կրթության որակի խնդիրներով զբաղվող հետազոտողներին։