Գրիգոր Մեսրոպի Գրիգորյան․ կենսամատենագիտություն

Լեզվաբանություն

Գիտական ուսումնասիրությունը վերաբերում է հայ փիլիսոփայական ժառանգության կարևորագույն դեմքերից մեկի՝ Դավիթ Անհաղթի երկերի և Արիստոտելի աշխատությունների հայերեն թարգմանությունների քննությանը։ Դավիթ Անհաղթը հայ միջնադարյան փիլիսոփայության նշանավոր ներկայացուցիչ է, որի մտավոր ժառանգությունը կարևոր դեր է ունեցել տրամաբանական և փիլիսոփայական գիտելիքի զարգացման ու տարածման գործում։ Նրա աշխատություններում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում տրամաբանության, ճանաչողության, փիլիսոփայական մեթոդի և ճշմարտության որոնման հարցերը։ Արիստոտելի փիլիսոփայությունն իր հերթին նշանակալի ազդեցություն է ունեցել անտիկ և միջնադարյան մտքի ձևավորման վրա, իսկ նրա երկերի թարգմանություններն ու մեկնությունները նպաստել են փիլիսոփայական հասկացությունների փոխանցմանը տարբեր լեզվական և մշակութային միջավայրերի միջև։ Այս թեմաների քննությունը կարևոր է պարզելու համար, թե ինչպես են հին հունական փիլիսոփայական գաղափարները յուրացվել հայ մտավոր ավանդույթում, ինչ terminաբանական և մեկնաբանական առանձնահատկություններ են ի հայտ եկել թարգմանական գործընթացում, և ինչ կապեր են ձևավորվել բնագրերի ու դրանց հայերեն տարբերակների միջև։ Նման ուսումնասիրությունը կարող է ընդգրկել ձեռագրային ու տեքստաբանական խնդիրներ, փիլիսոփայական եզրերի համեմատություն և միջնադարյան մեկնողական ավանդույթի դիտարկում։ Այն նպաստում է հայ փիլիսոփայական մտքի պատմության, թարգմանական մշակույթի և անտիկ ժառանգության ընդունման գործընթացների ավելի խորքային ընկալմանը։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում փիլիսոփայության պատմությամբ, հայագիտությամբ, հունական մտքի փոխանցմամբ և միջնադարյան գիտական գրականությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ընթերցողների համար։

Իրավաբանություն

Այս աշխատությունը նվիրված է փաստաթղթերի տեխնիկա-կրիմինալիստիկական հետազոտման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ փաստաթղթերի պատրաստման, փոփոխման, կեղծման և դրանցում առկա նյութական հետքերի բացահայտման ու վերլուծության տեսանկյունից։ Գրքում ուսումնասիրվում են փաստաթղթերի կրիմինալիստիկական հետազոտության տեսական հիմքերը, մեթոդներն ու գործիքները, ինչպես նաև դրա նշանակությունը հանցագործությունների բացահայտման, քննության և ապացուցման գործընթացում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում փաստաթղթի արտաքին և ներքին հատկանիշների ուսումնասիրմանը, նյութական հիմքի, տպագրական եղանակների, ձեռագրային կամ այլ գրառումների, ստորագրությունների, կնիքների և տեխնիկական միջոցներով կատարված նշումների հետազոտությանը։ Աշխատության շրջանակում քննարկվում են փաստաթղթերի կեղծման տարբեր եղանակների հայտնաբերման, սկզբնական բովանդակության փոփոխության, ջնջումների, հավելումների, վերագրումների և այլ միջամտությունների բացահայտման հետ կապված խնդիրները։ Ուսումնասիրվում են նաև ժամանակակից տեխնոլոգիաների զարգացման հետևանքով փաստաթղթերի կեղծման նոր մեթոդների ի հայտ գալը և դրանց հայտնաբերման համար կիրառվող ժամանակակից հետազոտական մոտեցումները։ Կարևորվում է փորձագիտական հետազոտության արդյունքների հավաստիության, օբյեկտիվության և գիտական հիմնավորվածության ապահովումը, ինչպես նաև ստացված տվյալների պատշաճ ձևակերպումն ու դրանց ապացուցողական նշանակության գնահատումը։ Գրքում անդրադարձ է կատարվում քննիչի, փորձագետի և քրեական վարույթի մյուս մասնակիցների փոխգործակցությանը, փաստաթղթերի հայտնաբերման, առգրավման, պահպանման և փորձաքննության ներկայացման ընթացքում անհրաժեշտ պահանջներին։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ փաստաթղթերի տեխնիկա-կրիմինալիստիկական հետազոտության դերը հանցագործությունների բացահայտման գործում, բացահայտել ոլորտում առկա տեսական և գործնական խնդիրները և գնահատել դրանց լուծման հնարավոր ուղղությունները։ Այն կարող է օգտակար լինել կրիմինալիստների, դատական փորձագետների, քննիչների, դատախազների, փաստաբանների, իրավագիտության ուսանողների, գիտաշխատողների և փաստաթղթերի փորձագիտական հետազոտության հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող մասնագետների համար։

Լեզվաբանություն

Ա. Ամիրխանյանցի աշխատությունը նախատեսված է ընթերցանության ուսուցման և սովորողների լեզվական ու գրավոր խոսքի հմտությունների զարգացման համար։ Ընթերցանության դասագրքերը կարևոր տեղ են զբաղեցրել կրթական գործընթացում՝ նպաստելով երեխաների կարդալու կարողության ձևավորմանը, բառապաշարի հարստացմանը, տեքստի բովանդակությունը հասկանալու և մտքերը հաջորդականորեն ընկալելու հմտությունների զարգացմանը։ Նման ձեռնարկներում սովորաբար ընդգրկվում են տարբեր բարդության ընթերցանության նյութեր, որոնց միջոցով սովորողները ծանոթանում են գրավոր խոսքի կառուցվածքին, լեզվական արտահայտչամիջոցներին և դաստիարակչական նշանակություն ունեցող մտքերին։ Դասագրքի կիրառությունը կարող էր նպաստել նաև բանավոր ընթերցանության, ճիշտ արտասանության և ընթերցածը վերապատմելու կարողությունների զարգացմանը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն ուսումնական գրականության պատմության, ընթերցանության դասավանդման մեթոդների և տասնիններորդ դարի հայկական դպրոցական կրթության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմական դասագրքերի համեմատական քննության, մանկավարժական մեթոդների զարգացման և հայերեն գրագիտության տարածման պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Հրատարակությունը նաև վկայում է ընթերցանության ուսուցման համար նախատեսված մասնագիտացված ձեռնարկների կարևորության մասին հայ կրթական միջավայրում։

Գրականություն

Գրականագիտական, պատմամշակութային և արևելագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XV–XVI դարերի օսմանյան կին գրողների ստեղծագործությունների թեմատիկ և ժանրային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ժամանակաշրջանի գրական ու հասարակական կյանքի համատեքստում։ Քննության են առնվում օսմանյան դասական գրականության ձևավորման և զարգացման պատմական նախադրյալները, պալատական ու քաղաքային մշակութային միջավայրի առանձնահատկությունները և կանանց մասնակցությունը գրական ստեղծագործական գործընթացներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կին հեղինակների ստեղծագործություններում սիրո, հոգևոր ապրումների, բարոյական արժեքների, կրոնական պատկերացումների և անհատական զգացմունքների արտահայտման եղանակներին։ Վերլուծվում են ժամանակաշրջանի բանաստեղծական ավանդույթները, մասնավորապես դիվանական պոեզիայի ժանրային համակարգը, գազելի և բանաստեղծական այլ ձևերի կիրառման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև պատկերավորման և լեզվաոճական միջոցները։ Քննարկվում են կին հեղինակների ստեղծագործական ինքնարտահայտման հնարավորությունները, գրական ավանդույթների ազդեցությունը նրանց երկերի վրա և կանանց հասարակական դիրքի ու մշակութային գործունեության փոխհարաբերությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են օսմանյան կին բանաստեղծների, այդ թվում՝ Զեյնեփ Հաթունի և Միհրի Հաթունի, գրական ժառանգության ուսումնասիրության հնարավորությունները, նրանց ստեղծագործությունների թեմատիկ ընդհանրություններն ու անհատական առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում միջնադարյան օսմանյան գրականության մեջ կանանց հեղինակային ներկայության նշանակությանը, գրական ժանրերի զարգացմանը և կանանց ստեղծագործական ժառանգության պահպանման ու մեկնաբանման հիմնախնդիրներին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել թուրքագիտության, օսմանյան գրականության պատմության, համեմատական գրականագիտության, գենդերային ուսումնասիրությունների և միջնադարյան արևելյան մշակույթի հետազոտությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է անթրոպոգեն, այսինքն՝ մարդու գործունեությամբ պայմանավորված գործոնների ազդեցության ուսումնասիրությանը Փամբակ և Տանձուտ գետերի ֆիտոպլանկտոնային համակեցությունների վրա։ Հետազոտության կենտրոնում գետային էկոհամակարգերի կենսաբանական վիճակի գնահատումն է՝ ֆիտոպլանկտոնի տեսակային կազմի, քանակական ցուցանիշների, տարածական և սեզոնային փոփոխությունների միջոցով։ Ֆիտոպլանկտոնը ջրային էկոհամակարգերի կարևոր բաղադրիչ է և զգայուն է ջրի ֆիզիկաքիմիական պայմանների փոփոխությունների նկատմամբ, ուստի դրա կազմի և կառուցվածքի ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր տեղեկություններ տալ ջրային միջավայրի էկոլոգիական վիճակի վերաբերյալ։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել երկու գետերի տարբեր հատվածներում ֆիտոպլանկտոնային համակեցությունների տեսակային բազմազանությունը, գերակշռող խմբերը, տեսակների առատությունը և կենսազանգվածը՝ դրանք համադրելով ջրի հիմնական ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մարդու տնտեսական գործունեության հետևանքով առաջացող ազդեցություններին, որոնք կարող են կապված լինել արդյունաբերական և կենցաղային կեղտաջրերի, գյուղատնտեսական արտահոսքերի, հանքարդյունաբերության, բնակավայրերի ընդլայնման, ջրային ռեսուրսների օգտագործման և գետերի հունի փոփոխությունների հետ։ Այս գործոնները կարող են փոխել ջրի քիմիական կազմը, սննդանյութերի հարաբերակցությունը, թթվածնային ռեժիմը, պղտորությունը և այլ էկոլոգիական պայմաններ, ինչն իր հերթին կարող է ազդել ֆիտոպլանկտոնի տեսակային և քանակական կառուցվածքի վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բնական և անթրոպոգեն ազդեցությունների պայմաններում ֆիտոպլանկտոնային համակեցությունների փոփոխությունների բացահայտումը։ Տարբեր հատվածների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե որտեղ և ինչ աստիճանի են դրսևորվում մարդու գործունեության հետևանքները և ինչպես են դրանք արտացոլվում ջրային օրգանիզմների համայնքային կառուցվածքում։ Սեզոնային դիտարկումները կարող են լրացուցիչ պատկերացում տալ ֆիտոպլանկտոնի դինամիկայի մասին, քանի որ ջերմաստիճանի, լուսավորության, ջրի հոսքի և սննդանյութերի փոփոխությունները բնականորեն ազդում են դրա զարգացման վրա և պետք է տարբերակվեն մարդու գործունեության ազդեցությունից։ Աշխատությունը կարող է ներառել ջրի և ֆիտոպլանկտոնի նմուշառման, տեսակների նույնականացման, քանակական հաշվարկների և էկոլոգիական ցուցանիշների վերլուծության մեթոդներ։ Ստացված տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել գետերի էկոլոգիական վիճակը և բացահայտել առավել զգայուն կամ, հակառակը, աղտոտված պայմաններին դիմակայող ֆիտոպլանկտոնային խմբերը։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են նաև ջրային էկոհամակարգերի կենսաբանական մոնիթորինգի համար, քանի որ ֆիտոպլանկտոնի փոփոխությունները կարող են ծառայել որպես ջրի որակի և էկոհամակարգի խախտումների կենսաբանական ցուցիչներ։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ գետերի էկոլոգիական վիճակի գնահատման, աղտոտման աղբյուրների ազդեցության ուսումնասիրման, ջրային ռեսուրսների պահպանության և բնապահպանական կառավարման միջոցառումների մշակման համար։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել էկոլոգներին, ջրաբաններին, բուսաբաններին, հիդրոկենսաբաններին, բնապահպանական մասնագետներին և ջրային էկոհամակարգերի ուսումնասիրմամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն արժեքավոր է հատկապես Հայաստանի գետային էկոհամակարգերի վրա մարդու գործունեության ազդեցությունը կենսաբանական ցուցանիշների միջոցով գնահատելու և Փամբակ ու Տանձուտ գետերի ֆիտոպլանկտոնային համայնքների վիճակի վերաբերյալ գիտական տվյալներ ստանալու տեսանկյունից։

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է հայ գրականության ծագման, պատմական զարգացման, գեղարվեստական ուղղությունների ձևավորման և գրական ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ հայ ժողովրդի մշակութային, հասարակական և հոգևոր կյանքի պատմության համատեքստում։ Գրքում ներկայացվող թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է հայ գրականության զարգացման հիմնական ժամանակաշրջանները՝ սկսած հնագույն բանավոր ստեղծագործություններից և գրավոր մշակույթի սկզբնավորումից մինչև միջնադարյան, նոր և նորագույն գրականության ձևավորումն ու զարգացումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայոց գրերի ստեղծման պատմական նշանակությանը, թարգմանական գրականության սկզբնավորմանը, հինգերորդ դարի մշակութային վերելքին և հայ մատենագրության ձևավորման գործընթացներին։ Քննության են առնվում վաղ միջնադարի պատմագրական, աստվածաբանական, փիլիսոփայական և գեղարվեստական երկերի առանձնահատկությունները, դրանց գաղափարական բովանդակությունը և նշանակությունը ազգային ինքնության պահպանման ու զարգացման գործում։ Անդրադարձ է կատարվում հայ պատմիչների, բանաստեղծների, փիլիսոփաների և հոգևոր հեղինակների ստեղծագործական ժառանգությանը, նրանց գրական մտածողության առանձնահատկություններին և հայ գրավոր մշակույթի զարգացման մեջ ունեցած ներդրմանը։ Ուսումնասիրվում են միջնադարյան հայ գրականության հիմնական ժանրերը, կրոնական և աշխարհիկ գրականության փոխհարաբերությունները, շարականագրության, տաղերգության, առակագրության և պատմագրության զարգացման օրինաչափությունները։ Կարևորվում են Գրիգոր Նարեկացու, Ներսես Շնորհալու, Ֆրիկի, Հովհաննես Թլկուրանցու, Նահապետ Քուչակի և այլ հեղինակների ստեղծագործությունների գեղարվեստական առանձնահատկությունները, մարդասիրական գաղափարները, լեզվական արտահայտչամիջոցները և գրական ավանդույթների զարգացման վրա ունեցած ազդեցությունը։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակում դիտարկվում են նաև հայկական ժողովրդական բանահյուսության, էպիկական ստեղծագործությունների, ավանդությունների, հեքիաթների և ժողովրդական երգարվեստի կապերը գրավոր գրականության հետ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում նոր շրջանի հայ գրականության ձևավորմանը, լուսավորական գաղափարների տարածմանը, աշխարհաբարի զարգացմանը և գրականության աշխարհիկացման գործընթացներին։ Քննարկվում են տասնիններորդ դարի հայ գրականության գաղափարական ու գեղարվեստական ուղղությունները, ռոմանտիզմի և ռեալիզմի դրսևորումները, ազգային-ազատագրական գաղափարների արտացոլումը և հասարակական կյանքի հիմնախնդիրների ներկայացումը գրական ստեղծագործություններում։ Անդրադարձ է կատարվում Խաչատուր Աբովյանի, Միքայել Նալբանդյանի, Րաֆֆու, Պերճ Պռոշյանի, Գաբրիել Սունդուկյանի, Հովհաննես Թումանյանի, Ավետիք Իսահակյանի և այլ նշանավոր գրողների ստեղծագործական գործունեությանը՝ հայ գրականության զարգացման ընդհանուր գործընթացների համատեքստում։ Ուսումնասիրվում են արևելահայ և արևմտահայ գրական ավանդույթների ձևավորման առանձնահատկությունները, դրանց լեզվական, մշակութային և գեղարվեստական ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Կարևորվում են արևմտահայ գրականության նշանավոր ներկայացուցիչների ստեղծագործությունները, ազգային ինքնագիտակցության, հասարակական հարաբերությունների, մարդու ներաշխարհի և պատմական իրադարձությունների արտացոլումը գրականության մեջ։ Դիտարկվում են քսաներորդ դարի հայ գրականության զարգացման հիմնական միտումները, գրական նորարարությունները, բանաստեղծության, արձակի և դրամատուրգիայի ժանրային փոփոխությունները, ինչպես նաև պատմական ու հասարակական վերափոխումների ազդեցությունը գրական ստեղծագործության վրա։ Առանձին տեղ է հատկացվում հայկական սփյուռքի գրականությանը, տարբեր երկրներում ստեղծագործող հայ հեղինակների մշակութային գործունեությանը, ազգային հիշողության, ինքնության և հայրենիքի թեմաների գեղարվեստական արտահայտությանը։ Քննության են առնվում հայ գրականության կապերը համաշխարհային գրականության հետ, թարգմանական փոխազդեցությունները, գրական ուղղությունների ներթափանցումը և հայկական գեղարվեստական մտածողության ինքնատիպության պահպանման առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու հայ գրականության պատմական շարունակականության, գրական ժանրերի զարգացման, ստեղծագործական անհատականությունների և ազգային մշակութային արժեքների ձևավորման մասին։ Այն կարող է օգտակար լինել գրականագետների, բանասերների, պատմաբանների, մշակութաբանների, հայագիտության մասնագետների, դասախոսների, ուսուցիչների, ուսանողների, ինչպես նաև հայ գրականության պատմությամբ և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։