Հայ ազատագրական շարժման և Հայոց ցեղասպանության պատմության հիմնահարցերը Մ. Գ. Ներսիսյանի գիտական ժառանգության մեջ

Культура

«Գաղափար հայկական վայելչագրութեան» աշխատությունը նվիրված է հայկական գեղագրության՝ որպես գրավոր մշակույթի, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցի և ազգային կրթական ժառանգության կարևոր բաղադրիչի ներկայացմանն ու ուսումնասիրությանը։ Վայելչագրությունը՝ գեղեցիկ և կանոնավոր ձեռագրային գրության արվեստը, հայ ժողովրդի մշակութային պատմության մեջ ունեցել է առանձնահատուկ նշանակություն՝ կապված լինելով այբուբենի ստեղծման, ձեռագրական ավանդույթի զարգացման, մատենագրության տարածման և կրթական համակարգի ձևավորման հետ։ Սույն հրատարակության վերնագիրն ընդգծում է հայկական գեղագրության տեսական և գործնական ընկալման կարևորությունը՝ գրությունը դիտարկելով ոչ միայն որպես մտքերի ու տեղեկությունների փոխանցման միջոց, այլև որպես գեղագիտական արժեք և ազգային ինքնության արտահայտություն։ Հայկական վայելչագրության պատմական ակունքները կապված են Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած հայոց գրերի հետ։ Հայոց այբուբենի ստեղծումը հիմք դրեց ազգային գրավոր մշակույթի զարգացմանը՝ հնարավորություն ընձեռելով ստեղծելու ինքնուրույն գրականություն, թարգմանելու համաշխարհային մտավոր ժառանգությունը և ձևավորելու հայերեն ձեռագրական հարուստ ավանդույթ։ Դարերի ընթացքում հայ գրիչներն ու ծաղկողները մշակել են գրատեսակների բազմազան համակարգ, որի մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցրել բոլորգիրը, նոտրգիրը, շղագիրը և այլ գրաձևեր։ Յուրաքանչյուր գրատեսակ ունեցել է իր կառուցվածքային առանձնահատկությունները, կիրառության ոլորտներն ու գեղարվեստական արտահայտչամիջոցները։ Վայելչագրության արվեստում կարևոր նշանակություն են ունեցել տառերի համաչափությունը, գծերի ճշգրտությունը, տառամիջյան տարածությունների հավասարակշռությունը, գրության ընդհանուր ներդաշնակությունը և էջի ճիշտ կազմակերպումը։ Հայկական գրչարվեստը դրսևորվել է ինչպես միջնադարյան ձեռագրերում, այնպես էլ հետագա ժամանակաշրջանների դպրոցական, գրասենյակային և տպագրական մշակույթում։ Ձեռագրական ավանդույթի ազդեցությամբ ձևավորվել են գրելու որոշակի կանոններ, որոնք նպաստել են հայերեն գրի ճանաչելիության և գեղագիտական ինքնատիպության պահպանմանը։ Հայկական վայելչագրության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև ազգային կրթության պատմության տեսանկյունից։ 19-րդ դարում հայ լուսավորական միջավայրում մեծ ուշադրություն էր դարձվում գրագիտության տարածմանը, դպրոցական կրթության կատարելագործմանը և գրավոր խոսքի մշակույթի զարգացմանը։ Այդ ժամանակաշրջանում վայելչագրությունը դիտվում էր որպես կրթական գործընթացի անհրաժեշտ բաղադրիչ, քանի որ գեղեցիկ, հստակ և կանոնավոր գրելու կարողությունը համարվում էր ընդհանուր կրթվածության կարևոր ցուցանիշ։ Գեղագրության ուսուցումը նպաստում էր ոչ միայն ձեռքի ճկունության ու տեսողական ընկալման զարգացմանը, այլև ուշադրության, համբերության, կարգապահության և ճշգրտության ձևավորմանը։ Գրության արվեստը միաժամանակ ուներ գործնական և գեղագիտական նշանակություն՝ սովորեցնելով գնահատել տառի ձևը, գծի ներդաշնակությունը և գրավոր արտահայտության արտաքին մշակույթը։ Աշխատության թեմատիկ նշանակությունը կարելի է դիտարկել նաև հայոց լեզվի և ազգային գրային համակարգի պահպանման համատեքստում։ Հայերեն տառերի ինքնատիպ ձևերը, դրանց կառուցվածքային առանձնահատկություններն ու գեղարվեստական հնարավորությունները հայկական մշակութային ինքնության կարևոր արտահայտություններից են։ Գեղագրական ավանդույթի պահպանումը նպաստել է հայ գրավոր ժառանգության շարունակականությանը և սերունդների միջև մշակութային կապի ամրապնդմանը։ Հայկական տառարվեստը ժամանակի ընթացքում դարձել է նաև կիրառական արվեստի ինքնուրույն ոլորտ՝ արտահայտվելով ձեռագրերի ձևավորման, գրքերի տիտղոսաթերթերի, արձանագրությունների, հուշարձանների և գեղարվեստական ձևավորումների մեջ։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի Մոսկվայի հայ կրթական և հրատարակչական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը լույս է տեսել 1831 թվականին՝ Լազարյան ճեմարանի տպարանում։ Լազարյան ճեմարանը հայ կրթական և գիտամշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որի գործունեությունը նպաստել է հայագիտության, արևելագիտության, լեզվաբանության, պատմագիտության և մանկավարժության զարգացմանը։ Ճեմարանի տպարանը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն ուսումնական, գիտական և գրական հրատարակությունների տարածման գործում։ Այս հաստատության հրատարակչական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գրքի տարածմանը ինչպես Ռուսաստանի հայ համայնքներում, այնպես էլ հայկական կրթական այլ կենտրոններում։ «Գաղափար հայկական վայելչագրութեան» աշխատության լույսընծայումը հենց այդ կրթական և լուսավորական գործընթացների շրջանակում է դիտարկելի։ Այն ներկայացնում է հայ գրի և գեղագրական մշակույթի նկատմամբ 19-րդ դարի հետաքրքրությունը և վկայում է ազգային գրային ավանդույթը գիտակցված ձևով ուսումնասիրելու ու պահպանելու ձգտման մասին։ Հրատարակության 42 էջանոց ծավալը բնորոշ է համեմատաբար համառոտ ուսումնական կամ մասնագիտական բնույթի աշխատություններին։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր կարող է հանդիսանալ հայ վայելչագրության պատմությամբ, հայոց գրերի գեղարվեստական ձևերով, 19-րդ դարի դպրոցական կրթությամբ և հայ տպագրության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Հատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայերեն տառատեսակների զարգացման, գեղագրական չափանիշների ձևավորման և ձեռագրական ավանդույթից դեպի նոր կրթական ու տպագրական մշակույթ անցման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն իր հնարավոր ուսումնական կիրառությամբ, այլև հայկական գրավոր մշակույթի ինքնատիպության պահպանման գաղափարով։ Այն հիշեցնում է, որ գիրը մարդկային հաղորդակցության միջոց լինելուց բացի նաև պատմական հիշողության, մշակութային շարունակականության և ազգային ինքնության պահպանման կարևորագույն գործիք է։ Հայկական վայելչագրությունը միավորում է լեզվական, գեղարվեստական և կրթական արժեքները՝ ներկայացնելով հայ ժողովրդի ստեղծագործական կարողությունների և մշակութային ժառանգության առանձնահատուկ դրսևորումներից մեկը։ Այս հրատարակությունը հայ հին տպագիր գրքի արժեքավոր մատենագիտական միավոր է, որն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ լուսավորական շարժման հետաքրքրությունը ազգային գրի, գեղագրության և կրթական մշակույթի նկատմամբ։ Այն նշանակալի նյութ է հայագիտության, գրչարվեստի, գեղագրության, մանկավարժության և հայ գրքի պատմության ուսումնասիրության համար։

Математика

Այս թեման վերաբերում է ֆոտոնային ոչ-գծային դիսիպատիվ համակարգերի մոդելավորմանը, որտեղ ուսումնասիրվում են լույսի տարածման, փոխազդեցության և էներգիայի կորստի (դիսիպացիայի) գործընթացները ոչ-գծային օպտիկական միջավայրերում։ Նման համակարգերում լույսի վարքագիծը չի ենթարկվում պարզ գծային օրենքների, քանի որ ինտենսիվությունը կարող է ազդել միջավայրի բեկման ցուցիչի, փուլային կառուցվածքի և տարածման դինամիկայի վրա, ինչը հանգեցնում է բարդ երևույթների՝ սոլիտոնների ձևավորում, անկայունություններ, քաոսային վարք և ինքնակազմակերպվող կառուցվածքներ։ Դիսիպատիվ բաղադրիչը հաշվի է առնում էներգիայի կորուստները՝ կլանում, ցրումը և արտաքին պոմպավորման ազդեցությունը, որոնք միասին ձևավորում են բաց համակարգի դինամիկան։ Մոդելավորման գործընթացում լայնորեն կիրառվում են ոչ-գծային Շրեդինգերի հավասարումը, Գինզբուրգ–Լանդաուի մոդելները, ինչպես նաև թվային մեթոդներ՝ վերջավոր տարբերությունների, սպեկտրալ մեթոդների և ժամանակային ինտեգրման ալգորիթմների հիման վրա։ Այս մոտեցումները թույլ են տալիս ուսումնասիրել կայուն և անկայուն ռեժիմների սահմանները, էներգիայի հոսքերի բաշխումը և կառավարվող օպտիկական կառուցվածքների առաջացումը, ինչը կարևոր է լազերային տեխնոլոգիաների, օպտիկական կապի համակարգերի և ֆոտոնային հաշվարկային սարքերի զարգացման համար։

Математика

Մաթեմատիկայի դասական բաժիններից է, որտեղ երկրաչափական օբյեկտները (կետեր, ուղիղներ, հարթություններ, կորեր) ուսումնասիրվում են հանրահաշվական մեթոդներով՝ կոորդինատային համակարգերի օգնությամբ։ Այս գիտակարգը կապում է երկրաչափությունը և հանրահաշիվը՝ թույլ տալով ձևակերպել տարածական ու հարթության խնդիրները հավասարումների միջոցով։ Անալիտիկ երկրաչափության հիմքում ընկած են Դեկարտյան կոորդինատները, որոնց միջոցով ցանկացած կետ ներկայացվում է թվային զույգով կամ եռյակով։ Դրա շրջանակում ուսումնասիրվում են ուղիղի հավասարումները, երկրորդ կարգի կորերը՝ շրջանագիծ, էլիպս, պարաբոլ և հիպերբոլ, ինչպես նաև տարածական օբյեկտները՝ հարթություններ, ուղիղներ և նրանց փոխադարձ դիրքերը։ Առարկան կարևոր է նաև վեկտորների տեսության հետ կապով, քանի որ վեկտորային մեթոդները զգալիորեն պարզեցնում են երկրաչափական խնդիրների լուծումը։ Անալիտիկ երկրաչափությունը լայն կիրառություն ունի ֆիզիկայում, ինժեներիայում, համակարգչային գրաֆիկայում և այլ կիրառական գիտություններում՝ ապահովելով տարածական երևույթների մաթեմատիկական մոդելավորում։

Химия

Աշխատությունը նվիրված է IVB խմբի մետաղների համաձուլվածքների ստացման և դրանց հիդրիդների սինթեզի գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ ինքնատարածվող բարձրաջերմաստիճանային սինթեզի (ԻԲՍ) մեթոդի կիրառմամբ։ Ներկայացվում են տիտանի, ցիրկոնիումի և հաֆնիումի հիմքով համաձուլվածքների ձևավորման ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները, դրանց կառուցվածքային փոփոխությունները և ջրածնի հետ փոխազդեցության օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բարձրաջերմաստիճանային ռեակցիաների ընթացքին, սինթեզի ջերմադինամիկական և կինետիկական բնութագրերին, ինչպես նաև տեխնոլոգիական պարամետրերի ազդեցությանը ստացվող նյութերի բաղադրության, միկրոկառուցվածքի և ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների վրա։ Քննարկվում են ինքնատարածվող սինթեզի գործընթացի կառավարման, ռեակցիաների արդյունավետության բարձրացման և անհրաժեշտ հատկություններով մետաղական հիդրիդների ստացման հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև սինթեզված նյութերի ֆազային կազմի, ջերմային կայունության, ջրածնի կլանման և արտազատման հատկությունների հետազոտմանը։ Դիտարկվում են ստացված համաձուլվածքների և հիդրիդների կիրառման հեռանկարները ջրածնային էներգետիկայում, նյութագիտության, մետալուրգիայի և ժամանակակից տեխնոլոգիական համակարգերի զարգացման ոլորտներում։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քիմիական տեխնոլոգիաների, ֆիզիկական քիմիայի, մետալուրգիայի և նյութագիտության ոլորտների գիտնականների, հետազոտողների, ճարտարագետների և ուսանողների համար։

История

Արցախյան գոյապայքար (1985-1992) գիրքը պատմավերլուծական աշխատություն է, որը ներկայացնում է Արցախյան շարժումի ձևավորման, զարգացման և ռազմական փուլերի ընթացքը՝ ընդգրկելով 1985-1992 թվականների կարևոր իրադարձությունները։ Ստեղծագործությունը փորձում է համակարգված կերպով բացահայտել այն քաղաքական, հասարակական և պատմական պայմանները, որոնցում սկսվեց և ծավալվեց Արցախյան ինքնորոշման շարժումը՝ ցույց տալով ինչպես ներքին սոցիալական գործոնները, այնպես էլ արտաքին քաղաքական ազդեցությունները։ Գրքում ներկայացվում են հանրահավաքների, քաղաքական պահանջների ձևավորման, կազմակերպչական գործընթացների և հետագա ռազմական բախումների փուլերը՝ ընդգծելով շարժման աստիճանական վերաճումը զինված հակամարտության։ Հեղինակը վերլուծում է նաև կողմերի ռազմավարական քայլերը, բանակցային գործընթացների փորձերը և միջազգային արձագանքները՝ փորձելով տալ բազմաշերտ պատկերացում հակամարտության բարդության մասին։ «Արցախյան գոյապայքար (1985-1992)»-ը միաժամանակ պատմական փաստագրություն և վերլուծական ուսումնասիրություն է, որը նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնել այդ շրջանի իրադարձությունների ամբողջական տրամաբանությունը և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանի հետագա զարգացման վրա։ Գիրքը կարևոր աղբյուր է պատմաբանների, քաղաքագետների և Արցախյան հակամարտության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար, քանի որ այն համադրում է փաստագրական նյութը և քաղաքական վերլուծությունը՝ ստեղծելով համապարփակ պատկեր այդ բարդ և ճակատագրական ժամանակաշրջանի մասին:

Религия

Հրատարակությունը ներկայացնում է Շամախու եկեղեցում արտասանված քարոզի տեքստը՝ արտացոլելով հայ եկեղեցական խոսքի, հոգևոր քարոզչության և համայնքային կրոնական կյանքի առանձնահատկությունները։ Քարոզը քրիստոնեական եկեղեցական ավանդության մեջ կարևոր միջոց է հավատացյալներին կրոնական ուսմունքին ծանոթացնելու, աստվածաշնչյան գաղափարները մեկնաբանելու և բարոյական ու հոգևոր արժեքները տարածելու համար։ Այսպիսի հրապարակումները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու եկեղեցական խոսքի բովանդակությունը, քարոզչական մոտեցումները և այն գաղափարները, որոնց միջոցով հոգևորականները դիմել են հավատացյալ համայնքին։ Շամախու եկեղեցու հիշատակումը հրատարակությանը հաղորդում է նաև տեղական եկեղեցական կյանքի և համայնքային միջավայրի պատմության ուսումնասիրության նշանակություն։ Այն կարող է դիտարկվել որպես աղբյուր՝ տվյալ ժամանակաշրջանի հայ եկեղեցական գործունեության, հոգևոր հաղորդակցության և տարածաշրջանային կրոնական կյանքի վերաբերյալ պատկերացումներ կազմելու համար։ Քարոզի բովանդակությունը կարող է առնչվել քրիստոնեական հավատքի, բարոյական պարտքի, հոգևոր պատասխանատվության և եկեղեցական կյանքի հարցերին, սակայն դրա կոնկրետ թեմատիկ ուղղվածությունը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։ Հրատարակությունը արժեքավոր է 19-րդ դարի վերջի հայ կրոնական տպագրության և քարոզչական գրականության պատմության տեսանկյունից։