Либрето Шушаника

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության կրթության համակարգի կառավարման տեսական հիմքերի և գործնական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ կրթական համակարգը դիտարկելով որպես փոխկապակցված և բազմամակարդակ կառավարման ամբողջություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում կրթության կառավարումը ներկայացվում է ոչ միայն որպես վարչական գործառույթների իրականացում, այլև որպես կրթական քաղաքականության մշակման, ռազմավարական պլանավորման, որոշումների կայացման, կազմակերպական գործընթացների համակարգման, վերահսկողության և կրթության որակի ապահովման համալիր գործընթաց։ Աշխատությունը կարևորում է կրթական համակարգի կառավարման արդյունավետության և կրթության զարգացման միջև առկա անմիջական կապը՝ անդրադառնալով այն մեխանիզմներին, որոնց միջոցով պետական և տեղական կառավարման մարմինները, կրթական հաստատությունների ղեկավարները, մանկավարժները և այլ շահակիցներ մասնակցում են կրթական քաղաքականության իրականացմանը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կառավարման տեսության հիմնական հասկացություններին և դրանց կիրառությանը կրթության ոլորտում՝ ներառելով կառավարման սկզբունքները, գործառույթները, կազմակերպական կառուցվածքները, պլանավորումը, որոշումների ընդունումը, վերահսկողությունը, գնահատումը և կառավարման արդյունավետության բարձրացման ուղիները։ Հայաստանի կրթական համակարգի համատեքստում աշխատանքը հնարավորություն է տալիս հասկանալու կրթական ոլորտում իրականացվող բարեփոխումների կառավարման խնդիրները, կրթական հաստատությունների ինքնուրույնության և հաշվետվողականության հարաբերակցությունը, կառավարման տարբեր մակարդակների փոխգործակցությունը և կրթության որակի ապահովման կազմակերպական մեխանիզմները։ Ուսումնասիրության կարևոր կողմերից է տեսական դրույթների և գործնական կառավարման փորձի համադրումը, ինչը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կրթության կառավարման իրական գործընթացներում առկա դժվարությունները, հակասությունները և զարգացման հնարավորությունները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել նաև կրթական հաստատությունների կառավարման ժամանակակից մոտեցումների ուսումնասիրման համար՝ ընդգծելով ղեկավարի դերը կազմակերպության զարգացման ռազմավարության ձևավորման, մարդկային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, մանկավարժական կոլեկտիվի գործունեության համակարգման և կրթական միջավայրի բարելավման գործում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կրթության կառավարման խնդիրը ներկայացնում է որպես հասարակության զարգացման ռազմավարական նշանակություն ունեցող ոլորտ, քանի որ կրթական համակարգի արդյունավետ կառավարումը պայմանավորում է ոչ միայն կրթության կազմակերպման որակը, այլև մարդկային կապիտալի ձևավորումը, սոցիալական զարգացման հնարավորությունները և երկրի երկարաժամկետ զարգացման ներուժը։ Այն կարող է հետաքրքրել կրթության կառավարման մասնագետներին, մանկավարժներին, կրթական հաստատությունների ղեկավարներին, կրթական քաղաքականություն մշակողներին, հետազոտողներին և բուհերի համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Քիմիա

Աշխատությունը նվիրված է ջրային լուծույթներում և միցելային համակարգերում ջրածնի պերօքսիդի ու պերհիդրօքսիդ անիոնի փոխազդեցության կինետիկական և մեխանիզմային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում ռեակցիայի արագության վրա միջավայրի բնույթի, լուծույթի բաղադրության, թթվահիմնային հավասարակշռության և միցելների առկայության ազդեցության բացահայտումն է։ Քննվում է, թե ինչպես է ջրային միջավայրում ռեագենտների վիճակը և դրանց փոխադարձ տեղաբաշխումը պայմանավորում գործընթացի ընթացքը, ինչպես նաև ինչ փոփոխություններ են առաջանում մակերևութային ակտիվ նյութերով ձևավորված կազմակերպված համակարգերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ռեակցիայի կինետիկական օրինաչափություններին, արագության փոփոխությանը տարբեր ֆիզիկաքիմիական պայմաններում և այն հնարավոր միջանկյալ փուլերին, որոնց համակցությամբ կարելի է նկարագրել ընդհանուր փոխազդեցության մեխանիզմը։ Միցելային միջավայրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե միկրոհետերոգեն համակարգը ինչպես կարող է փոխել ռեագենտների տեղային բաշխումը, դրանց փոխազդեցության հավանականությունը և ռեակցիայի դիտվող կինետիկական բնութագրերը։ Համեմատվում են սովորական ջրային լուծույթներում և միցելներում ընթացող գործընթացները՝ առանձնացնելու համար միջավայրի կառուցվածքային կազմակերպվածության ազդեցությունը։ Կարևորվում է նաև թթվահիմնային հավասարակշռությունների դերը, քանի որ ուսումնասիրվող մասնիկների հարաբերակցությունը կապված է լուծույթի պայմանների հետ և կարող է անդրադառնալ ընդհանուր ռեակցիոն ունակության վրա։ Փորձարարական կինետիկական տվյալների տեսական մեկնաբանությունը հնարավորություն է տալիս առաջարկելու փոխազդեցության հավանական փուլային պատկեր և գնահատելու առանձին գործոնների նշանակությունը գործընթացի ընդհանուր արագության ձևավորման մեջ։ Նման հետազոտությունները կարևոր են ֆիզիկական և կոլոիդային քիմիայի տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն են տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու պարզ ջրային և կազմակերպված միցելային միջավայրերում օքսիդավերականգնման գործընթացների տարբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը նպաստում է լուծույթներում քիմիական ռեակցիաների կինետիկայի, միցելային ազդեցությունների և միջավայրով պայմանավորված ռեակցիոն մեխանիզմների վերաբերյալ պատկերացումների զարգացմանը։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է բոշաների պատմական և ազգագրական ուսումնասիրությանը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով նրանց ծագման, պատմական զարգացման, բնակության վայրերի, կենցաղի, մշակույթի, սոցիալական հարաբերությունների և ավանդական զբաղմունքների վրա։ Հետազոտության շրջանակում բոշաները դիտարկվում են որպես պատմականորեն ձևավորված սոցիալական և մշակութային համայնք, որի ինքնության ու կենսակերպի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Հայաստանի և հարակից տարածաշրջանների բազմազան էթնոմշակութային միջավայրի մասին։ Աշխատանքում կարող են քննության առնվել համայնքի պատմական տեղաշարժերը, բնակավայրերի ձևավորումն ու տարածքային բաշխվածությունը, ինչպես նաև տեղական բնակչության հետ նրանց փոխհարաբերությունները։ Ազգագրական տեսանկյունից կարևոր տեղ են զբաղեցնում ընտանիքի և համայնքի կառուցվածքը, ամուսնական ու բարեկամական հարաբերությունները, կենցաղը, բնակարանային պայմանները, հագուստը, սննդակարգը, ավանդական արհեստներն ու զբաղմունքները։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև հոգևոր և նյութական մշակույթի քննությունը՝ ժողովրդական սովորույթները, ծեսերը, հավատալիքները, բանահյուսությունը, երաժշտական և այլ մշակութային դրսևորումները։ Առանձին ուշադրության են արժանի լեզվական առանձնահատկությունները և ինքնության պահպանման կամ փոփոխության գործընթացները, քանի որ դրանք կարող են կարևոր տեղեկություններ հաղորդել համայնքի մշակութային զարգացման և տարբեր հասարակական միջավայրերի հետ փոխազդեցության մասին։ Պատմական և ազգագրական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել ոչ միայն համայնքի անցյալը, այլև տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած սոցիալական և մշակութային փոփոխությունները։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել Հայաստանի ազգագրության, էթնոլոգիայի և պատմական ժողովրդագրության ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև նպաստել քիչ ուսումնասիրված կամ հասարակության լայն շրջանակներում ոչ բավարար ներկայացված համայնքների մշակութային ժառանգության ճանաչմանը։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ազգագրագետներին, մշակութաբաններին, սոցիոլոգներին, ժողովրդագրությամբ զբաղվող հետազոտողներին և տարածաշրջանի պատմամշակութային բազմազանությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Բժշկություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է թթու կաթնամթերքի օգտագործման ազդեցությանը ճտերի օրգանիզմի բնական դիմադրողականության և ստամոքսաղիքային ուղու որոշ հիվանդությունների կանխարգելման վրա։ Աշխատության հիմքում ընկած է երիտասարդ թռչունների առողջության պահպանման և աճի ընթացքում սննդային գործոնների միջոցով նրանց ֆիզիոլոգիական ու իմունային վիճակի բարելավման խնդիրը։ Ճտերի կյանքի վաղ շրջանում օրգանիզմի պաշտպանական համակարգերը դեռևս գտնվում են ձևավորման փուլում, իսկ մարսողական համակարգի միկրոբիոտայի հավասարակշռությունը կարող է զգալիորեն ազդել սննդանյութերի յուրացման, աճի և հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրողականության վրա։ Այդ պատճառով սննդակարգում օգտակար միկրոօրգանիզմներ և կենսաբանական ակտիվ բաղադրիչներ պարունակող մթերքների կիրառումը կարող է դիտարկվել որպես կանխարգելիչ միջոց։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը թթու կաթնամթերքի կենսաբանական ազդեցության բացահայտումն է։ Ֆերմենտացված կաթնամթերքը կարող է պարունակել կաթնաթթվային բակտերիաներ և այլ միկրոօրգանիզմներ, որոնք փոխազդում են աղիքային միկրոֆլորայի հետ։ Դրանց ազդեցությունը կարող է արտահայտվել աղիքային միջավայրի փոփոխությամբ, որոշ պայմանական ախտածին միկրոօրգանիզմների աճի սահմանափակմամբ և մարսողական գործընթացների կարգավորմամբ։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է երիտասարդ թռչունների դեպքում, որոնց ստամոքսաղիքային համակարգը զգայուն է սննդակարգի, մանրէաբանական կազմի և արտաքին միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ։ Հետազոտության շրջանակում կարող է գնահատվել ճտերի բնական դիմադրողականության տարբեր ցուցանիշների փոփոխությունը՝ կախված թթու կաթնամթերքի օգտագործումից։ Բնական դիմադրողականությունը ներառում է օրգանիզմի բնածին պաշտպանական մեխանիզմների ամբողջությունը, որոնք մասնակցում են մանրէների և այլ վնասակար գործոնների նկատմամբ դիմադրության ձևավորմանը։ Այդ համակարգի վիճակը կարող է գնահատվել արյան որոշ հեմատոլոգիական և կենսաքիմիական ցուցանիշների, իմունաբանական արձագանքի և ընդհանուր ֆիզիոլոգիական վիճակի միջոցով։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել ստամոքսաղիքային ուղու հիվանդությունների կանխարգելմանը։ Երիտասարդ թռչունների շրջանում մարսողական համակարգի խանգարումները կարող են առաջանալ սննդակարգի անհավասարակշռությունից, անբարենպաստ պահման պայմաններից կամ տարբեր մանրէաբանական գործոններից։ Դրանք կարող են ուղեկցվել կերի վատ յուրացմամբ, աճի դանդաղմամբ, ջրազրկմամբ և արտադրողականության նվազումով։ Հետևաբար սննդային կանխարգելման մեթոդների ուսումնասիրությունն ունի ինչպես անասնաբուժական, այնպես էլ տնտեսական նշանակություն։ Թթու կաթնամթերքի հնարավոր ազդեցությունը կարող է կապված լինել նաև աղիքային միկրոբիոտայի հավասարակշռության պահպանման հետ։ Ֆերմենտացված մթերքներում առկա օգտակար մանրէները կարող են նպաստել աղիքային մանրէաբանական համայնքի ձևավորմանը և որոշ դեպքերում մրցակցել պայմանական ախտածին միկրոօրգանիզմների հետ։ Սակայն նման ազդեցությունը կախված է օգտագործվող մթերքի տեսակից, մանրէային կազմից, կիրառվող քանակից և ճտերի տարիքից, ուստի ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է այդ գործոնների օպտիմալ համադրության որոշումը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև ճտերի աճի և զարգացման դինամիկան։ Եթե թթու կաթնամթերքի կիրառումը բարելավում է մարսողությունը և սննդանյութերի յուրացումը, ապա դրա ազդեցությունը կարող է արտահայտվել կենդանի քաշի ավելացման, կերի օգտագործման արդյունավետության և ընդհանուր կենսունակության ցուցանիշներում։ Այս տվյալների համադրումը հիվանդացության մակարդակի և ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս գնահատել սննդային միջոցի ընդհանուր արդյունավետությունը։ Հետազոտական մոտեցումը կարող է ներառել փորձարարական և ստուգիչ խմբերի համեմատություն։ Մի խմբին կարող է տրվել սովորական սննդակարգ, իսկ մյուսներին՝ տարբեր քանակությամբ կամ տարբեր տեսակի ֆերմենտացված կաթնամթերք։ Դիտարկման ընթացքում կարող են գրանցվել աճի տեմպերը, կերի սպառումը, հիվանդացության հաճախականությունը, պահպանվածությունը և լաբորատոր ցուցանիշների փոփոխությունները։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Խորհրդային Միության նոր սահմանադրության բովանդակության, նշանակության և հասարակական կյանքի վրա դրա ազդեցության ներկայացմանը՝ որպես գրադարանների համար նախատեսված տեղեկատվական և մեթոդական նյութ։ Այն ընթերցողին ծանոթացնում է խորհրդային սահմանադրական համակարգի հիմնական դրույթներին, պետության կառուցվածքի սկզբունքներին, քաղաքացիների իրավունքներին ու պարտականություններին, ինչպես նաև սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունների իրավական կարգավորման առանձնահատկություններին։ Նյութում սահմանադրությունը դիտարկվում է որպես պետության հասարակական և պետական կառուցվածքի հիմքը սահմանող փաստաթուղթ, որի միջոցով ամրագրվում էին խորհրդային հասարակության կազմակերպման, պետական իշխանության իրականացման և քաղաքացիների մասնակցության վերաբերյալ պաշտոնական սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցերին, որոնք կարող էին հետաքրքրել գրադարանների աշխատակիցներին՝ սահմանադրության վերաբերյալ ցուցահանդեսների, գրականության տեսությունների, տեղեկատվական անկյունների, ընթերցողական միջոցառումների, բանավոր ներկայացումների և այլ հանրային նախաձեռնությունների կազմակերպման տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես սահմանադրական դրույթների վերաբերյալ տեղեկատու, այլև որպես գործնական օգնություն գրադարանային-մշակութային աշխատանքի պլանավորման և կազմակերպման համար։ Ներկայացվող նյութերը հնարավորություն են տալիս համակարգված կերպով ներկայացնել նոր սահմանադրության հետ կապված հիմնական գաղափարներն ու թեմաները, ընտրել համապատասխան գրականություն և կազմակերպել թեմատիկ միջոցառումներ տարբեր տարիքային և կրթական խմբերի համար։ Միաժամանակ աշխատանքը արտացոլում է իր ստեղծման ժամանակաշրջանի խորհրդային հասարակական-քաղաքական և գաղափարական միջավայրը, ինչի շնորհիվ այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև որպես պատմական աղբյուր՝ տվյալ ժամանակաշրջանի պաշտոնական պատկերացումների, հասարակական արժեքների և տեղեկատվական-մշակութային քաղաքականության ուսումնասիրման համար։ Նյութը հատկապես օգտակար կարող է լինել գրադարանագետների, մշակութային հաստատությունների աշխատակիցների, պատմության և իրավագիտության ոլորտի ուսումնասիրողների համար, ինչպես նաև նրանց, ովքեր հետաքրքրված են ԽՍՀՄ ուշ խորհրդային շրջանի պետական-իրավական համակարգով և այդ համակարգի վերաբերյալ հասարակական իրազեկման կազմակերպման մեթոդներով։

Բնապահպանություն

Գիրքը ընդգրկում է շրջակա միջավայրի բաղադրիչները՝ մթնոլորտ, հիդրոսֆերա, լիթոսֆերա և կենսոլորտ, ինչպես նաև դրանց փոխազդեցությունները մարդու գործունեության հետ՝ բացատրելով էկոհամակարգերի հավասարակշռության պահպանման կարևորությունը։ Հեղինակը մանրամասն անդրադառնում է բնապահպանական աղտոտման հիմնական աղբյուրներին՝ արդյունաբերական, տրանսպորտային և գյուղատնտեսական գործունեությանը, ինչպես նաև դրանց ազդեցությանը մարդու առողջության և կենսաբազմազանության վրա։ Աշխատությունում ներկայացվում են բնապահպանական խնդիրների կանխարգելման և լուծման ժամանակակից մոտեցումները՝ ներառյալ կայուն զարգացման սկզբունքները, բնական ռեսուրսների խնայողական օգտագործումը և էկոլոգիական մոնիթորինգի մեթոդները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բնապահպանական իրավական կարգավորումներին և հասարակության էկոլոգիական գիտակցության բարձրացման անհրաժեշտությանը։ Գիրքը նախատեսված է էկոլոգիայի, կենսաբանության, աշխարհագրության և հարակից ոլորտների ուսանողների և մասնագետների համար՝ ծառայելով որպես հիմնարար ուսումնական աղբյուր բնապահպանական գիտելիքների համակարգված յուրացման համար։