Մարդու իրավունքների իրավական կարգավորման զարգացումը Հայաստանի երեք հանրապետություններում

Աշխատությունը նվիրված է մարդու և քաղաքացու իրավունքների իրավական կարգավորման պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը Հայաստանի պետականության երեք հաջորդական փուլերում՝ համադրելով իրավական համակարգերի ձևավորման առանձնահատկությունները, իրավունքների ամրագրման սկզբունքները և դրանց պաշտպանության կառուցակարգերի փոփոխությունները։ Հետազոտության կենտրոնում մարդու իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ պատկերացումների զարգացումն է՝ սկսած պետականության ձևավորման առաջին շրջանից, շարունակելով խորհրդային իրավակարգի պայմաններում և հասնելով անկախ պետականության սահմանադրաիրավական համակարգին։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս մարդու իրավունքների զարգացումը դիտարկել ոչ թե առանձին իրավական ակտերի շրջանակում, այլ որպես պատմականորեն փոփոխվող իրավական ինստիտուտների և գաղափարների ամբողջություն։ Առաջին փուլի ուսումնասիրության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում նորաստեղծ պետական համակարգում քաղաքացու իրավական կարգավիճակի ձևավորմանը, պետական իշխանության կազմակերպմանը, իրավական հավասարության, անձնական ազատությունների, սեփականության, հասարակական և քաղաքական մասնակցության վերաբերյալ սկզբունքների զարգացմանը։ Կարևորվում է այն հանգամանքը, որ պետականության ձևավորման բարդ պայմաններում անհրաժեշտ էր միաժամանակ ստեղծել պետական կառավարման մարմիններ, ձևավորել օրենսդրական համակարգ և կարգավորել անհատի ու պետության հարաբերությունները։ Այդ ժամանակաշրջանի իրավական փաստաթղթերի և պետական կառավարման պրակտիկայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել մարդու իրավունքների վերաբերյալ այն սկզբնական մոտեցումները, որոնք ձևավորվում էին հայկական պետականության վերականգնման պայմաններում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում քաղաքացիության, իրավահավասարության, ընտրական մասնակցության, անձի ազատության, սեփականության և դատական պաշտպանության խնդիրներին՝ դրանք դիտարկելով ժամանակաշրջանի պետական և իրավական զարգացման ընդհանուր համատեքստում։ Երկրորդ փուլում մարդու իրավունքների իրավական կարգավորումը քննության է առնվում խորհրդային պետական և իրավական համակարգի շրջանակում։ Այստեղ իրավունքների հասկացությունը կապված էր սոցիալիստական պետականության գաղափարական և իրավական հիմքերի հետ, իսկ քաղաքացու կարգավիճակը սահմանվում էր ոչ միայն իրավունքների, այլև պետության ու հասարակության նկատմամբ պարտականությունների լայն համակարգով։ Ուսումնասիրվում են խորհրդային սահմանադրական ակտերում ամրագրված քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային իրավունքները, աշխատանքի, հանգստի, կրթության, սոցիալական ապահովության և հասարակական կյանքին մասնակցության վերաբերյալ դրույթները։ Միաժամանակ կարևորվում է իրավական նորմերի և դրանց իրականացման կառուցակարգերի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Իրավունքի տեքստային ամրագրումը և դրա գործնական իրացումը դիտարկվում են որպես տարբեր, բայց փոխկապակցված մակարդակներ, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական գնահատել տվյալ ժամանակաշրջանի իրավական համակարգը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ խորհրդային իրավական հայեցակարգում սոցիալական և տնտեսական իրավունքները կարևոր տեղ էին զբաղեցնում, մինչդեռ պետության և անհատի հարաբերությունների կառուցվածքը տարբերվում էր ժամանակակից սահմանադրական ժողովրդավարություններում ընդունված մոտեցումներից։ Հետազոտության երրորդ և առավել ծավալուն ուղղությունը վերաբերում է անկախ պետականության պայմաններում մարդու իրավունքների համակարգի ձևավորմանը և զարգացմանը։ Անկախությունից հետո իրավական համակարգի վերափոխումը կապված էր նոր սահմանադրական կարգի, իշխանությունների բաժանման, իրավական պետության սկզբունքի և մարդու իրավունքների պաշտպանության նոր ինստիտուտների ձևավորման հետ։ 1995 թվականի Սահմանադրությունն առանձին գլխով ամրագրեց մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները, իսկ հետագա սահմանադրական փոփոխությունները զարգացրին դրանց բովանդակությունն ու պաշտպանության իրավական երաշխիքները։ Ժամանակակից սահմանադրական կարգավորման շրջանակում մարդը և նրա անօտարելի արժանապատվությունը դիտարկվում են որպես իրավունքների և ազատությունների հիմք, իսկ դրանց հարգումն ու պաշտպանությունը՝ հանրային իշխանության պարտականություն։ Հիմնական իրավունքները միաժամանակ հանդես են գալիս որպես հանրային իշխանությունը սահմանափակող անմիջականորեն գործող իրավունքներ։ Այս զարգացումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել մարդու իրավունքների կարգավիճակի փոփոխությունը՝ պետական իշխանության կողմից տրամադրվող կամ ճանաչվող հնարավորությունների ընկալումից դեպի հանրային իշխանության նկատմամբ իրավական սահմաններ սահմանող հիմնարար սկզբունքների համակարգ։ Կարևոր տեղ է հատկացվում անձնական իրավունքների զարգացմանը։ Քննության են առնվում կյանքի, արժանապատվության, անձնական ազատության, ֆիզիկական և հոգեկան անձեռնմխելիության, մասնավոր կյանքի, բնակարանի և հաղորդակցության գաղտնիության պաշտպանության հետ կապված իրավական սկզբունքները։ Դրանց զարգացման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել, թե ինչպես են աստիճանաբար հստակեցվել պետական միջամտության թույլատրելի սահմանները, իրավունքի սահմանափակման հիմքերը և անձի պաշտպանության ընթացակարգային երաշխիքները։ Ժամանակակից սահմանադրական կարգավորումը, օրինակ, նախատեսում է անձնական ազատությունից զրկման իրավական հիմքեր, դատական վերահսկողության մեխանիզմներ և ազատությունից զրկված անձի պաշտպանության մի շարք երաշխիքներ։ Առանձին ուղղություն է քաղաքական իրավունքների և ազատությունների զարգացումը։ Ընտրական իրավունքը, պետական կառավարմանը մասնակցությունը, միավորումների և հավաքների ազատությունը, կարծիքի արտահայտման ազատությունը և հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը դիտարկվում են ժողովրդավարական պետականության ձևավորման համատեքստում։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր ժամանակաշրջաններում քաղաքացու քաղաքական մասնակցության իրավական ձևերը և պարզել, թե ինչպես է փոխվել պետության ու հասարակության հարաբերությունների սահմանադրական ընկալումը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում իրավունքների հավասարության և խտրականության արգելքի սկզբունքների զարգացմանը։ Իրավահավասարության գաղափարի իրավական ամրագրումը դիտարկվում է տարբեր պատմական փուլերում՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի իրավական լեզուն և պետական կառուցվածքը։ Ժամանակակից սահմանադրական համակարգում հավասարության և խտրականության արգելքի սկզբունքներն ընդգրկված են մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանության ընդհանուր համակարգում։ Սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքների ուսումնասիրությունը նույնպես կարևոր տեղ է զբաղեցնում։ Աշխատանքի, սոցիալական ապահովության, կրթության, առողջության պահպանման, սեփականության և մշակութային կյանքին մասնակցության հետ կապված իրավական մոտեցումները համեմատվում են տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Այս ոլորտը հատկապես հնարավորություն է տալիս բացահայտել խորհրդային և հետխորհրդային իրավական համակարգերի տարբերությունները, քանի որ փոխվել են պետության տնտեսական կառուցվածքը, սեփականության ձևերը և սոցիալական քաղաքականության իրավական մեխանիզմները։ Միաժամանակ որոշ իրավունքների պատմական շարունակականությունը ցույց է տալիս, որ սոցիալական պաշտպանության և կրթության հասանելիության խնդիրները տարբեր իրավակարգերում պահպանել են իրենց նշանակությունը՝ ստանալով տարբեր իրավական ձևակերպումներ։ Հետազոտության առանցքային հարցերից է իրավունքների սահմանափակման իրավական կարգավորումը։ Մարդու իրավունքների համակարգը ենթադրում է ոչ միայն իրավունքների թվարկում, այլև այն պայմանների հստակ սահմանում, որոնց դեպքում պետությունը կարող է միջամտել դրանց իրականացմանը։ Ժամանակակից սահմանադրական կարգավորումը նախատեսում է օրինականության, համաչափության և իրավական որոշակիության սկզբունքներ, ինչպես նաև սահմանում է հիմնական իրավունքների էության պաշտպանության պահանջը։ Այս սկզբունքների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ մարդու իրավունքների իրավական կարգավորման որակական զարգացումը, երբ ուշադրությունը տեղափոխվում է ոչ միայն իրավունքի ճանաչման, այլև դրա սահմանափակման իրավաչափության և պետական միջամտության նկատմամբ վերահսկողության վրա։ Կարևոր ուղղություն է դատական պաշտպանության իրավունքի և իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցների զարգացումը։ Մարդու իրավունքի իրական արժեքը մեծապես կախված է այն հանգամանքից, թե անձը ինչպիսի իրավական միջոցներ ունի խախտված իրավունքը վերականգնելու համար։ Այդ պատճառով ուսումնասիրվում են դատարանների դերը, արդար դատաքննության սկզբունքները, պետական մարմինների գործողությունների վիճարկման հնարավորությունները և մարդու իրավունքների պաշտպանության մասնագիտացված ինստիտուտների ձևավորումը։ Ժամանակակից սահմանադրական համակարգը ճանաչում է արդյունավետ դատական պաշտպանության հետ կապված իրավունքներ և նախատեսում է նաև Մարդու իրավունքների պաշտպանին դիմելու սահմանադրական հնարավորություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում միջազգային իրավունքի ազդեցությանը։ Անկախ պետականության շրջանում մարդու իրավունքների ազգային համակարգի զարգացումը փոխկապակցվել է միջազգային իրավական պարտավորությունների և միջազգային պաշտպանության մեխանիզմների հետ։ Ժամանակակից Սահմանադրությունը նախատեսում է, որ հիմնական իրավունքների և ազատությունների դրույթները մեկնաբանելիս հաշվի է առնվում Հայաստանի վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան, իսկ սահմանափակումները չեն կարող գերազանցել միջազգային պայմանագրերով նախատեսված սահմանները։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս մարդու իրավունքների ազգային համակարգը դիտարկել ավելի լայն միջազգային իրավական տարածքի հետ փոխազդեցության մեջ։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում սահմանադրական բարեփոխումների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Իրավունքների վերաբերյալ սահմանադրական դրույթների փոփոխությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես են զարգացել մարդու արժանապատվության, պետության պարտականությունների, իրավունքների անմիջական գործողության, դրանց սահմանափակման և պաշտպանության վերաբերյալ իրավական պատկերացումները։ 2005 թվականի սահմանադրական կարգավորումն արդեն ամրագրում էր, որ մարդը, նրա արժանապատվությունը և հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները բարձրագույն արժեքներ են, իսկ պետությունը սահմանափակված է այդ իրավունքներով՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք։ Հետագա կարգավորումը զարգացրել է այդ մոտեցումը՝ առավել մանրամասն ամրագրելով իրավունքների իրականացման, սահմանափակման և պաշտպանության սկզբունքները։ Պատմաիրավական համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել նաև իրավական շարունակականության և ընդհատումների երևույթները։ Երեք պետական համակարգերը հիմնված էին տարբեր քաղաքական, տնտեսական և իրավական սկզբունքների վրա, ուստի մարդու իրավունքների բովանդակությունը, դրանց իրավական նշանակությունը և պաշտպանության միջոցները նույնական չէին։ Այդ տարբերությունների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են պետականության բնույթը, հասարակական հարաբերությունները և իրավական գաղափարախոսությունը ազդում մարդու իրավական կարգավիճակի վրա։ Միաժամանակ հնարավոր է առանձնացնել այն հիմնարար խնդիրները, որոնք տարբեր ձևերով պահպանվել են բոլոր ժամանակաշրջաններում՝ անձի ազատության, իրավահավասարության, պետական իշխանության և քաղաքացու հարաբերությունների, սոցիալական պաշտպանության ու արդարադատության հասանելիության հարցերը։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են լինել պատմաիրավական, համեմատական-իրավական, ձևական-իրավաբանական և համակարգային վերլուծության մեթոդները։ Սահմանադրությունների, օրենքների և այլ իրավական ակտերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել իրավական նորմերի բովանդակության փոփոխությունները, իսկ պատմական համատեքստի ներգրավումը՝ հասկանալ դրանց ձևավորման պատճառները։ Համեմատական մոտեցումը թույլ է տալիս նույն իրավունքի կարգավորումը դիտարկել երեք տարբեր պետական համակարգերում և պարզել ոչ միայն տեքստային տարբերությունները, այլև իրավական հայեցակարգերի փոփոխությունը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է մարդու իրավունքների իրավական կարգավորման զարգացումը հայկական պետականության պատմության ընդհանուր ընթացքի հետ կապելու հնարավորությամբ։ Այն ցույց է տալիս, որ մարդու իրավունքների ժամանակակից համակարգը երկարատև իրավական և ինստիտուցիոնալ զարգացման արդյունք է, որի տարբեր փուլերը պայմանավորված են եղել տվյալ ժամանակաշրջանի պետական կառուցվածքով, իրավական գաղափարախոսությամբ և հասարակական հարաբերություններով։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է մարդու իրավունքների սահմանադրաիրավական և պատմաիրավական զարգացման համակողմանի ուսումնասիրություն՝ համադրելով Հայաստանի պետականության երեք փուլերի իրավական փորձը և բացահայտելով իրավունքների ճանաչման, ամրագրման, սահմանափակման ու պաշտպանության մեխանիզմների փոփոխությունները։ Այն կարող է օգտակար լինել սահմանադրական իրավունքի, մարդու իրավունքների, պետության և իրավունքի պատմության, իրավական ուսմունքների և Հայաստանի պետականության զարգացման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների, իրավաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։