Реестр предметов древности из VI-й (1907 г.) археологической кампании в Ани : (с десятью рисунками в тексте)

Այլ առարկաներ

Այս աշխատությունը նվիրված է Կարսում իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքների և այդ ընթացքում հայտնաբերված IX դարի հայկական արձանագրության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Կարսը վաղ միջնադարում եղել է Վանանդ գավառի և Շիրակի տարածաշրջանի կարևորագույն ռազմաքաղաքական կենտրոններից մեկը, իսկ IX–X դարերում աստիճանաբար վերածվել է Բագրատունյաց Հայաստանի նշանակալի կենտրոնի։ Աշխատության առանցքում դրված հնագիտական նյութի և վիմագրական աղբյուրի համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել քաղաքի պատմական զարգացման, իշխանական տների հարաբերությունների և IX դարի վերջի քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Կարսի միջնաբերդը և քաղաքի ռազմավարական դիրքը նրան առանձնահատուկ նշանակություն էին հաղորդում, քանի որ այն վերահսկում էր Շիրակի մատույցները և կարևոր դեր ուներ տարածաշրջանի պաշտպանական համակարգում։ IX դարի վերջին Կարսը կապված էր Վանանդի հին իշխանական տոհմի և Բագրատունիների միջև իշխանության վերադասավորումների հետ։ 888 թվականին Վանանդի իշխան Սահակ Մլեհի ապստամբությունից հետո Վանանդը Կարսով միացվեց Բագրատունիների տիրույթներին, իսկ Աբաս սպարապետը Կարսն ամրացրեց և այնտեղ պալատ կառուցեց՝ քաղաքը դարձնելով հայոց սպարապետների նստավայր։ Հնագիտական պեղումների նշանակությունը հենց այս պատմական միջավայրի նյութական վկայությունները բացահայտելու մեջ է։ Պեղումների միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել քաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական կառույցները, եկեղեցական և աշխարհիկ շինությունները, շինարարական տեխնիկան, օգտագործված նյութերը և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտերի փոխհարաբերությունը։ Նման նյութերը լրացնում են գրավոր աղբյուրները և թույլ են տալիս վերականգնել քաղաքի պատմական կերպարը ոչ միայն մատենագիտական հիշատակությունների, այլև անմիջական նյութական վկայությունների հիման վրա։ Աշխատության առանձնահատուկ արժեքը կապված է հայտնաբերված հայկական արձանագրության հետ։ Արձանագրությունը հայտնաբերվել է 1917 թվականին Կարսում՝ Սուրբ Առաքելոց Կաթողիկեի շենքի մոտ, և ըստ հետազոտական աղբյուրների՝ այն հայտնաբերել է Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանը։ Արձանագրության բովանդակությունը վերաբերում է Ատրներսեհի դստերը և Աբաս Հայոց սպարապետի կնոջը, դրանով իսկ կարևոր տեղեկություն հաղորդելով IX դարի վերջի իշխանական տոհմերի ազգակցական կապերի մասին։ Վիմագրական այս վկայությունը հատկապես արժեքավոր է պատմական անձանց նույնականացման և նրանց փոխհարաբերությունների վերականգնման տեսանկյունից։ Արձանագրության միջոցով հնարավոր է լրացնել պատմիչների հաղորդած տեղեկությունները և ավելի հստակեցնել Բագրատունիների ու հարակից իշխանական տների միջև գոյություն ունեցած ամուսնական ու քաղաքական կապերը։ Ատրներսեհի դստեր՝ Աբաս սպարապետի կնոջ լինելը կարևոր փաստ է, քանի որ այն վկայում է ոչ միայն ընտանեկան կապի, այլև ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների բնույթի մասին։ Հետագա պատմական աղբյուրներում նույնպես հիշատակվում է Ատրներսեհի և Աբասի փոխհարաբերությունների բարդ քաղաքական համատեքստը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես պատմական աղբյուրագիտության օրինակ, որտեղ հնագիտական նյութը և վիմագրական տվյալը համադրվում են մատենագիտական աղբյուրների հետ։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ստուգել կամ լրացնել պատմիչների տեղեկությունները, ճշգրտել անձանց անունները, տոհմական պատկանելությունը, պաշտոնները և պատմական իրադարձությունների ժամանակագրությունը։ Հատկապես վաղ միջնադարի ուսումնասիրության համար նման արձանագրությունները մեծ արժեք ունեն, քանի որ դրանք հաճախ ստեղծվել են հենց ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում և անմիջականորեն կապված են կոնկրետ անձանց, շինությունների կամ իրադարձությունների հետ։ Կարսի պատմական նշանակությունը հետագայում ևս շարունակվել է․ X դարի առաջին կեսին քաղաքը դարձավ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր կենտրոն, իսկ 929 թվականին Աբաս թագավորը այն դարձրեց թագավորանիստ և ամրացրեց միջնաբերդը։ 930–940 թվականներին այնտեղ կառուցվեց Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, իսկ 961 թվականին Աշոտ Գ Ողորմածը արքունիքը տեղափոխեց Անի։ Այս հետագա զարգացումների ֆոնին IX դարի արձանագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է քաղաքի՝ որպես Բագրատունյաց իշխանական կենտրոնի ձևավորման վաղ փուլի ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ արձանագրությունը կարող է ծառայել որպես քաղաքական պատմության, տոհմաբանության և միջնադարյան հայկական վիմագրության ուսումնասիրության աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու իշխանական տիտղոսների կիրառությունը, ամուսնական դաշինքների դերը, Բագրատունյաց տոհմի ներքին հարաբերությունները և տարածաշրջանի իշխանական համակարգը։ Միաժամանակ պեղումների նյութերը կարող են պատկերացում տալ Կարսի քաղաքային մշակույթի և ճարտարապետական միջավայրի մասին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը Կարսի հնագիտական ուսումնասիրությունը և IX դարի հայկական արձանագրության հայտնաբերումն ու վերլուծությունը միավորում է մեկ պատմահնագիտական խնդրի շուրջ՝ բացահայտելու քաղաքի վաղ միջնադարյան նշանակությունը, Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի քաղաքական ու տոհմական հարաբերությունները և նյութական ու վիմագրական աղբյուրների միջոցով լրացնելու Կարսի պատմության վերաբերյալ առկա գիտելիքները։

Այլ առարկաներ

Փուլավորված անտենային ցանցը (փուլավորված անտենային համակարգ) ռադիոտեխնիկայի և միկրոալիքային ինժեներիայի համակարգ է, որը բաղկացած է բազմաթիվ առանձին անտենային տարրերից, որոնցից յուրաքանչյուրի ճառագայթման ազդանշանի փուլը և երբեմն նաև ամպլիտուդը վերահսկվում է էլեկտրոնային եղանակով՝ առանց մեխանիկական շարժման։ Այս համակարգի հիմնական գաղափարն այն է, որ առանձին տարրերից արտանետվող ալիքների փուլային տարբերությունների միջոցով հնարավոր է ձևավորել ուղղորդված ճառագայթ, որը կարող է արագ փոխել իր ուղղությունը՝ ապահովելով բարձր արագությամբ սկանավորում տարածության մեջ։ Փուլավորված անտենային ցանցերը թույլ են տալիս ճառագայթը «շարժել» էլեկտրոնային կառավարման միջոցով, ինչը դրանք դարձնում է շատ արագ, ճշգրիտ և հուսալի համեմատած ավանդական պտտվող անտենաների հետ։ Դրանք լայնորեն կիրառվում են ռադարային համակարգերում, կապի արբանյակներում, ռազմական տեխնիկայում և ժամանակակից 5G/6G կապի ենթակառուցվածքներում, որտեղ անհրաժեշտ է բարձր ուղղորդվածություն և արագ ազդանշանի կառավարում։ Կառուցվածքային առումով նման համակարգերը ներառում են բազմաթիվ անտենային տարրեր, ֆազային շիֆթերներ, կառավարման էլեկտրոնիկա և թվային մշակման համակարգեր, որոնք միասին ապահովում են ճառագայթի ձևավորումն ու վերահսկումը։

Մաթեմատիկա

Աշխատությունը նվիրված է անհամասեռ միջավայրերի տեղային հատկությունների օպտիկական մեթոդներով ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով դրանց կառուցվածքային և ֆիզիկական առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են լույսի տարածման, կլանման, բեկման և ցրման գործընթացները տարբեր կառուցվածք ունեցող միջավայրերում, ինչպես նաև դրանց կապը նյութի տեղային հատկությունների հետ։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են օպտիկական չափումների և փորձարարական հետազոտությունների մեթոդները, տվյալների մշակման մոտեցումները և մոդելավորման սկզբունքները, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատել նյութերի միկրոկառուցվածքը, անհամասեռությունների բնույթը և դրանց ազդեցությունը օպտիկական բնութագրերի վրա։ Քննարկվում են հետազոտության արդյունքների կիրառական նշանակությունը նյութագիտության, ֆիզիկայի, օպտոէլեկտրոնիկայի և ժամանակակից չափիչ տեխնոլոգիաների զարգացման համատեքստում։ Հետազոտությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ֆիզիկոսների, նյութագետների, օպտիկայի ոլորտի մասնագետների և գիտահետազոտական գործունեությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի գործունեության համակողմանի ուսումնասիրությանը 1990–1995 թվականների ընթացքում՝ ընդգծելով անկախ պետականության ձևավորման փուլում նրա ունեցած քաղաքական և ինստիտուցիոնալ դերը։ Վերլուծվում են խորհրդարանի օրենսդրական գործունեության հիմնական ուղղությունները, սահմանադրական գործընթացների զարգացումը, պետական կառավարման համակարգի ձևավորման մեխանիզմները, ինչպես նաև քաղաքական ուժերի փոխհարաբերությունները անցումային շրջանում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անկախության հռչակման, պետական ինստիտուտների կայացման և օրենսդրական բազայի ստեղծման գործընթացներին, որոնք ձևավորել են նորանկախ Հայաստանի քաղաքական համակարգի հիմքերը։ Ուսումնասիրությունը նաև քննարկում է ներքաղաքական զարգացումները, խորհրդարանական որոշումների ազդեցությունը սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի վրա և ժողովրդավարական ինստիտուտների ձևավորման մարտահրավերները։ Աշխատությունը նպատակ ունի ներկայացնել Գերագույն խորհրդի պատմական դերը Հայաստանի պետականության վերականգնման և քաղաքական համակարգի կայացման գործընթացում։

Բնապահպանություն

Շրջակա միջավայրի կայուն պահպանումը ժամանակակից աշխարհի կարևորագույն խնդիրներից մեկն է, որի նպատակն է ապահովել բնական ռեսուրսների խելամիտ օգտագործումը, էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանումը և ապագա սերունդների համար անվտանգ ու առողջ կենսապայմանների ստեղծումը։ Արդյունաբերության, քաղաքաշինության, տրանսպորտի և մարդկային գործունեության արագ զարգացումը հանգեցրել է օդի, ջրի և հողի աղտոտման, կենսաբազմազանության կրճատման և կլիմայական փոփոխությունների խորացման, ինչի հետևանքով մեծացել է բնապահպանական խնդիրների կարևորությունը։ Կայուն պահպանման հիմնական ուղղություններից են բնական պաշարների արդյունավետ կառավարումը, վերականգնվող էներգիայի օգտագործումը, թափոնների վերամշակումը, անտառների և ջրային ռեսուրսների պաշտպանությունը, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի աղտոտման նվազեցումը։ Կարևոր դեր ունեն նաև էկոլոգիական կրթությունը և հասարակության իրազեկվածության բարձրացումը, քանի որ մարդկանց պատասխանատու վերաբերմունքը բնության նկատմամբ նպաստում է բնապահպանական խնդիրների լուծմանը։ Ժամանակակից տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս մշակել էկոլոգիապես անվտանգ արտադրական մեթոդներ, վերահսկել աղտոտման մակարդակը և կանխատեսել բնապահպանական ռիսկերը։ Միջազգային համագործակցությունը ևս կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ բազմաթիվ բնապահպանական խնդիրներ ունեն գլոբալ բնույթ և պահանջում են տարբեր երկրների համատեղ ջանքերը։ Բացի այդ, շրջակա միջավայրի պահպանությունը սերտորեն կապված է տնտեսական և սոցիալական զարգացման հետ, քանի որ կայուն զարգացումը ենթադրում է բնական ռեսուրսների օգտագործում առանց բնության վերականգնման հնարավորությունները վնասելու։ Այսպիսով, շրջակա միջավայրի կայուն պահպանումը կարևոր նախապայման է մարդկության առողջ կյանքի, տնտեսական կայունության և բնական համակարգերի երկարաժամկետ պահպանման համար։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է տարբեր սթրեսային գործոնների ազդեցության մեխանիզմների ուսումնասիրմանը խմորասնկերի աճի, կենսագործունեության և հակաօքսիդանտային ֆերմենտների ակտիվության վրա։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում է, թե ինչպես են շրջակա միջավայրի ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական գործոնները փոխում բջջային նյութափոխանակությունը, աճի ինտենսիվությունը, կենսունակությունը և հարմարվողականության գործընթացները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հակաօքսիդանտային պաշտպանության համակարգին, մասնավորապես այն ֆերմենտներին, որոնք մասնակցում են ակտիվ թթվածնային ձևերի վնասակար ազդեցության չեզոքացմանը և բջիջների օքսիդատիվ հավասարակշռության պահպանմանը։ Աշխատությունը ներկայացնում է փորձարարական տվյալների վերլուծություն՝ գնահատելով տարբեր սթրեսային պայմաններում խմորասնկերի ֆիզիոլոգիական և կենսաքիմիական պատասխանները, ինչպես նաև քննարկում է այդ արդյունքների կիրառական նշանակությունը կենսատեխնոլոգիայի, արդյունաբերական մանրէաբանության, սննդարդյունաբերության և բջջային կենսաբանության ոլորտներում։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել կենսաբանների, մանրէաբանների, կենսաքիմիկոսների, կենսատեխնոլոգների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների և ուսանողների համար, որոնք հետաքրքրված են միկրոօրգանիզմների սթրեսային հարմարվողականության և հակաօքսիդանտային պաշտպանության մեխանիզմներով։