Տնտեսության վերլուծության մաթեմատիկական եղանակներ-Հտ.1

Քիմիա

Աշխատությունը նվիրված է բոքսիտային հումքի վերամշակման և ալյումինի արտադրության ընթացքում ձևավորվող արդյունաբերական թափոնների էլեկտրաքիմիական եղանակներով վերամշակման, արժեքավոր բաղադրիչների առանձնացման և երկրորդային օգտագործման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են արտադրական մնացորդների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, հանքային և տարրային կազմը, դրանցում առկա մետաղական ու ոչ մետաղական բաղադրիչները, ինչպես նաև այն գործոնները, որոնք պայմանավորում են թափոնների հետագա մշակման տեխնոլոգիական արդյունավետությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում էլեկտրաքիմիական գործընթացների կիրառմանը՝ որպես հումքի համալիր վերամշակման և օգտակար նյութերի կորզման հնարավոր ուղղություն։ Ուսումնասիրվում են էլեկտրոլիզի պայմանները, էլեկտրոլիտի բաղադրությունը, հոսանքի խտությունը, ջերմաստիճանը, գործընթացի տևողությունը և այլ տեխնոլոգիական պարամետրեր, որոնք կարող են ազդել առանձին բաղադրիչների լուծման, նստեցման կամ տարանջատման արդյունավետության վրա։ Վերլուծվում են էլեկտրոդային գործընթացների առանձնահատկությունները և դրանց միջոցով արժեքավոր տարրերի ընտրողական կորզման հնարավորությունները։ Կարևորվում է տեխնոլոգիական ռեժիմների օպտիմալացումը՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել օգտակար բաղադրիչների կորզման աստիճանը, նվազեցնել էներգիայի և նյութերի ծախսը և ապահովել ստացվող արտադրանքի անհրաժեշտ որակը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են համադրվել քիմիական վերլուծության, էլեկտրաքիմիական չափումների և փորձարարական մշակման արդյունքները՝ պարզելու հումքի բաղադրության և գործընթացի պարամետրերի միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում արդյունաբերական մնացորդների կուտակման հետ կապված բնապահպանական խնդիրներին, քանի որ դրանց արդյունավետ վերամշակումը կարող է նպաստել թափոնների ծավալների և շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր բացասական ազդեցության նվազեցմանը։ Երկրորդային հումքի օգտագործումը դիտարկվում է նաև ռեսուրսախնայողության և շրջանաձև տնտեսության տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով արտադրական մնացորդներում պարունակվող արժեքավոր նյութերը վերադարձնել տնտեսական շրջանառության մեջ։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել համապատասխան տեխնոլոգիական սխեմաների մշակման, արտադրական գործընթացների կատարելագործման և արդյունաբերական թափոնների համալիր վերամշակման արդյունավետության բարձրացման համար։ Նման մոտեցումը կարող է միաժամանակ ունենալ տեխնոլոգիական, տնտեսական և բնապահպանական նշանակություն՝ նպաստելով հումքային ռեսուրսների առավել ամբողջական օգտագործմանը և մետալուրգիական արտադրության կայունության բարձրացմանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել մետալուրգիայի, էլեկտրաքիմիայի, քիմիական տեխնոլոգիայի, հանքահումքային ռեսուրսների վերամշակման և արդյունաբերական թափոնների կառավարման ոլորտներում աշխատող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է միապաղաղության ազդեցության ուսումնասիրությանը մարզիկների ֆիզիոլոգիական գործառույթների և աշխատունակության վրա, ինչպես նաև դրա բացասական հետևանքների կանխարգելման հնարավոր ուղիների բացահայտմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում է միապաղաղ գործունեության ընթացքում առաջացող հոգեֆիզիոլոգիական վիճակը, դրա ազդեցությունը կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեության, ուշադրության, արձագանքման արագության, շարժողական ակտիվության և ընդհանուր աշխատունակության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում երկարատև և կրկնվող մարզումային գործողությունների պայմաններում հոգնածության, հետաքրքրվածության նվազման, ուշադրության թուլացման և շարժումների արդյունավետության փոփոխության դրսևորումներին։ Աշխատանքում ուսումնասիրվում են մարզիկների օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակի գնահատման հնարավոր ցուցանիշները, ինչպես նաև միապաղաղության և ֆիզիկական ու հոգեբանական ծանրաբեռնվածության փոխկապակցվածությունը։ Կարևորվում է այն գործոնների բացահայտումը, որոնք կարող են ուժեղացնել կամ, հակառակը, նվազեցնել միապաղաղության բացասական ազդեցությունը՝ մարզումների կառուցվածքը, վարժությունների բազմազանությունը, ծանրաբեռնվածության և հանգստի հարաբերակցությունը, մարզման պայմանները և հոգեբանական պատրաստվածությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է կանխարգելիչ միջոցառումների մշակումը, որոնք կարող են նպաստել մարզիկների ուշադրության և աշխատունակության պահպանմանը, հոգնածության նվազեցմանը և մարզումային գործընթացի արդյունավետության բարձրացմանը։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել մարզումների պլանավորման, մարզիկների ֆունկցիոնալ վիճակի վերահսկման և գերլարվածության կանխարգելման գործընթացներում։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել սպորտային ֆիզիոլոգներին, մարզիչներին, սպորտային բժիշկներին, հոգեբաններին, ֆիզիկական կուլտուրայի մասնագետներին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է լյարդի էխինոկոկոզի զարգացման հիմքում ընկած մոլեկուլային և կենսաքիմիական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով հիվանդության ընթացքում օքսիդատիվ գործընթացների, բջջային թաղանթների փոփոխությունների և իմունային համակարգի արձագանքի փոխկապակցվածությանը։ Էխինոկոկոզը մակաբուծային հիվանդություն է, որի լյարդային ձևը կարող է ունենալ երկարատև և ծանր ընթացք ու առաջացնել լյարդի հյուսվածքի ֆունկցիոնալ փոփոխություններ։ Հետազոտության հեղինակները նշում են, որ մակաբույծի առաջացրած ցիստերի կողմից լյարդային հյուսվածքի սեղմումը կարող է հանգեցնել իշեմիայի և նյութափոխանակային գործընթացների խանգարման, ինչի պատճառով կարևոր է ուսումնասիրել թթվածնից կախված կենսաքիմիական գործընթացների կարգավորման փոփոխությունները։ Աշխատության հիմնական նպատակն է բացահայտել լյարդի էխինոկոկոզի դեպքում ազատ ռադիկալային օքսիդացման ակտիվության փոփոխությունները, լիպիդների և սպիտակուցների օքսիդատիվ փոփոխությունները, ազոտի օքսիդի առաջացման առանձնահատկությունները, էրիթրոցիտների թաղանթների լիպիդային կազմի փոփոխությունները, ինչպես նաև իմունոգլոբուլինների և ցիտոկինների մակարդակների տեղաշարժերը։ Այս ցուցանիշների համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հիվանդության պաթոգենեզը դիտարկել որպես մի քանի փոխկապակցված գործընթացների ամբողջություն, որտեղ հյուսվածքային վնասումը, օքսիդատիվ սթրեսը, բջջային թաղանթների վիճակի փոփոխությունը և իմունային պատասխանը կարող են փոխադարձաբար ազդել միմյանց վրա։ Հետազոտության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի ազատ ռադիկալային օքսիդացումը, քանի որ դրա հավասարակշռության խախտումը կարող է նպաստել բջջային կառուցվածքների վնասմանը և օրգանի բնականոն գործառույթի խանգարմանը։ Լիպիդների օքսիդացումը կարող է անդրադառնալ բջջային թաղանթների կառուցվածքային ամբողջականության և ֆունկցիոնալ հատկությունների վրա, իսկ սպիտակուցների օքսիդատիվ փոփոխությունները կարող են փոխել դրանց կենսաբանական ակտիվությունն ու բջջային գործընթացներին մասնակցելու ունակությունը։ Այդ պատճառով էրիթրոցիտների թաղանթների ֆոսֆոլիպիդային կազմի ուսումնասիրությունը կարևոր լրացուցիչ ցուցանիշ է՝ օրգանիզմում ընթացող համակարգային կենսաքիմիական տեղաշարժերը գնահատելու համար։ Աշխատության փորձարարական հատվածում ուսումնասիրվել են լյարդի էխինոկոկոզով հիվանդներ, որոնց մոտ արյան նմուշառումն իրականացվել է վիրահատությունից մեկ օր առաջ և վիրահատությունից հետո՝ 3-րդ, 5-րդ և 10-րդ օրերին։ Համեմատության համար օգտագործվել են առողջ դոնորների տվյալները։ Հիվանդների ախտորոշման և վիրահատական նախապատրաստման ընթացքում կիրառվել են որովայնի խոռոչի համակարգչային տոմոգրաֆիա և ուլտրաձայնային հետազոտություն։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տվել ոչ միայն նկարագրել հիվանդության առկայության դեպքում արձանագրվող մոլեկուլային փոփոխությունները, այլև հետևել դրանց դինամիկային վիրահատական բուժումից հետո։ Հետվիրահատական տարբեր ժամանակային կետերի համեմատությունը կարևոր է այն տեսանկյունից, որ թույլ է տալիս գնահատել, թե ինչպես են օքսիդատիվ, իմունաբանական և թաղանթային ցուցանիշները փոխվում հիվանդության հիմնական օջախի վիրաբուժական հեռացումից հետո։ Հետազոտության իմունաբանական բաղադրիչը ևս կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ մակաբուծային հիվանդության դեպքում օրգանիզմի պաշտպանական համակարգի ակտիվացումը կարող է արտահայտվել իմունոգլոբուլինների և ցիտոկինների քանակական փոփոխություններով։ Այս ցուցանիշների ուսումնասիրությունը կարող է օգնել ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել մակաբույծի և հյուրընկալողի օրգանիզմի փոխազդեցության մասին։ Այսպիսով, աշխատանքը լյարդի էխինոկոկոզը դիտարկում է ոչ միայն որպես տեղային մակաբուծային ախտահարում, այլև որպես գործընթաց, որն ուղեկցվում է համակարգային կենսաքիմիական և իմունաբանական փոփոխություններով։ Հետազոտության մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ աշխատանքը կապված է Ա. Վ. Զանգինյանի, Գ. Ս. Ղազարյանի և Լ. Մ. Հովսեփյանի հետ և հրապարակվել է «Հայաստանի բժշկագիտություն» գիտական հանդեսում 2014 թվականին, հատոր 54, թիվ 3, էջ 110–118։ Հեղինակները ներկայացնում են ՀՀ ԳԱԱ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտը։ Նույն թեմայով Ա. Վ. Զանգինյանի ատենախոսական աշխատանքի մատենագիտական գրառումը ցույց է տալիս, որ հետազոտությունը ներկայացվել է կենսաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի համար՝ 03.00.03 մասնագիտությամբ, և հրապարակվել է Երևանում 2013 թվականին՝ 25 էջանոց սեղմագրի ձևով։ Աշխատանքի գիտական արժեքը կայանում է նրանում, որ այն միավորում է պաթոֆիզիոլոգիական, կենսաքիմիական, մոլեկուլային և իմունաբանական մոտեցումներ՝ փորձելով բացահայտել լյարդի էխինոկոկոզի զարգացման ավելի խորքային մեխանիզմները։ Այդպիսի տվյալները կարող են կարևոր լինել հիվանդության պաթոգենեզի ըմբռնման, վիրահատական միջամտությունից հետո օրգանիզմի վերականգնման գործընթացների գնահատման և հնարավոր կենսաքիմիական ցուցանիշների հետագա ուսումնասիրման համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը մասնագիտական նշանակություն ունեցող հետազոտություն է, որը կարող է հետաքրքրել պարազիտոլոգիայի, բժշկական կենսաքիմիայի, մոլեկուլային կենսաբանության, իմունոլոգիայի, վիրաբուժության և լյարդի հիվանդությունների պաթոգենեզի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, հետազոտողներին և բժշկական բուհերի ուսանողներին։

Բժշկություն

Այս աշխատանքը նվիրված է Լոռու մարզի բնակչության շրջանում հիմնական քրոնիկական ոչ վարակիչ հիվանդությունների զարգացմանը նպաստող ռիսկի գործոնների ուսումնասիրությանը և դրանց տարածվածության առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Հետազոտության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում այնպիսի հիվանդությունների հետ կապված գործոններին, ինչպիսիք են սրտանոթային հիվանդությունները, շաքարային դիաբետը, քաղցկեղային հիվանդությունները և շնչառական համակարգի քրոնիկական հիվանդությունները։ Քննարկվում են վարքագծային, սոցիալական, կենսաբանական և շրջակա միջավայրի հետ կապված ռիսկի գործոնները, այդ թվում՝ ծխախոտի օգտագործումը, ոչ ռացիոնալ սննդակարգը, ֆիզիկական ակտիվության պակասը, ավելաքաշը և ճարպակալումը, զարկերակային բարձր ճնշումը, ալկոհոլի օգտագործումը և այլ գործոններ, որոնք կարող են երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ բնակչության առողջության վրա։ Աշխատանքը կարևորում է ռիսկի գործոնների վաղ հայտնաբերման և գնահատման նշանակությունը, քանի որ դրանց զգալի մասը հնարավոր է կանխարգելել կամ նվազեցնել կենսակերպի փոփոխության, առողջապահական կրթության, պարբերական բժշկական զննությունների և համապատասխան կանխարգելիչ ծրագրերի միջոցով։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Լոռու մարզի սոցիալ-տնտեսական, ժողովրդագրական և աշխարհագրական առանձնահատկությունների ազդեցությունը բնակչության առողջական վարքագծի և ոչ վարակիչ հիվանդությունների ռիսկի վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել տարբեր տարիքային և սոցիալական խմբերի շրջանում առավել տարածված ռիսկային գործոնների բացահայտմանը, դրանց համակցված ազդեցության գնահատմանը և առավել խոցելի խմբերի առանձնացմանը։ Ստացված տվյալները կարող են կիրառվել մարզային առողջապահական քաղաքականության և կանխարգելիչ միջոցառումների պլանավորման, առողջ ապրելակերպի խթանման, վաղ ախտորոշման արդյունավետության բարձրացման և բնակչության առողջության պահպանմանն ուղղված նպատակային ծրագրերի մշակման համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կարևորում է քրոնիկական ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման համակարգային մոտեցումը՝ շեշտադրելով ոչ միայն բժշկական միջամտությունները, այլև վարքագծային և սոցիալական պայմանների բարելավումը որպես բնակչության առողջության և կյանքի որակի բարձրացման կարևոր նախապայման։

Հոգեբանություն

Психология. Книга 1. Общие основы психологии աշխատությունը հոգեբանության հիմնարար ուսումնական դասընթացի առաջին հատորն է, որը ներկայացնում է հոգեբանության որպես գիտության ընդհանուր հիմունքները, դրա ուսումնասիրության առարկան, մեթոդները և հիմնական ուղղությունները, այն բացատրում է հոգեկանի կառուցվածքը և հիմնական ճանաչողական գործընթացները՝ զգայություն, ընկալում, հիշողություն, մտածողություն և երևակայություն, ինչպես նաև անձի հոգեբանական առանձնահատկությունների ընդհանուր հիմքերը, գիրքը անդրադառնում է նաև հոգեբանական հետազոտության մեթոդներին՝ դիտարկում, փորձ, հարցում և թեստավորում, միաժամանակ ներկայացնելով հոգեբանության կապը այլ գիտությունների հետ և դրա կիրառական նշանակությունը կրթության, առողջապահության և սոցիալական ոլորտներում, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հոգեբանության ուսանողների և մասնագետների համար։

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է Երվանդ Օտյանի քաղաքական երգիծանքի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով նրա ստեղծագործությունների գաղափարական ուղղվածությունը, գեղարվեստական մեթոդները և հասարակական քննադատության ձևերը։ Վերլուծվում է, թե ինչպես է հեղինակը երգիծանքի միջոցով պատկերում իր ժամանակի քաղաքական իրականությունը՝ ընդգծելով իշխանության, կուսակցական պայքարի, հեղափոխական շարժումների և հասարակական ինտրիգների հակասությունները։ Նրա արձակում քաղաքական իրականությունը հաճախ ներկայացվում է հեգնանքի, ծաղրի և սարկազմի միջոցով՝ ստեղծելով սուր քննադատական պատկեր, որտեղ բացահայտվում են սոցիալական համակարգերի խեղաթյուրումները և մարդկային վարքագծի հակասությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Օտյանի երգիծական վիպակներին և ֆելիետոնային արձակին, որտեղ քաղաքական թեմաները միահյուսվում են առօրյա կյանքի պատկերների հետ՝ ձևավորելով լայն սոցիալական սատիրա։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է նրա տեղը արևմտահայ երգիծական ավանդույթի մեջ՝ ընդգծելով նրա ազդեցությունը հայ քննադատական ռեալիզմի զարգացման վրա և քաղաքական երգիծանքի ժանրի ձևավորման գործում ունեցած նշանակությունը։