Զբոսաշրջային գործունեության կառավարման հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում

Գյուղատնտեսություն

Գրքում մանրամասնորեն վերլուծվում են այն հիմնախնդիրները, որոնք առաջանում գյուղատնտեսական տնտեսագիտության դասավանդման գործընթացում՝ արդիական տեսական և գործնական մոտեցումների բացակայությունից մինչև ուսումնական ծրագրերի և մեթոդների համադրումը։ Հեղինակը նաև մատնանշում է կրթական համակարգի որոշ խնդիրներ՝ մասնավորապես այն, որ շատ հաճախ գյուղատնտեսության տնտեսագիտության մոդելները չեն համապատասխանում շուկայի և տնտեսության իրական փոփոխություններին, ինչը բերում է ուսանողների պատրաստության մակարդակի նվազմանը։ Աշխատությունում մեծ ուշադրություն է հատկացվում դասավանդման նորարարական մեթոդներին՝ ինչպես դասախոսական ծրագրերին, այնպես էլ ուսումնական նյութերի մշակմանը, որը համապատասխանում է ժամանակակից տնտեսական ու տեխնոլոգիական պահանջներին։ Հեղինակը նաև շեշտում է, որ պետք է ոչ միայն տեսական գիտելիք, այլև գործնական հմտություններ, որոնք թույլ կտան ուսանողներին դառնալ մրցունակ մասնագետներ գյուղատնտեսության ոլորտում։ Գիրքը ունի կարևոր նշանակություն ինչպես գյուղատնտեսական տնտեսագիտության ուսուցիչների, այնպես էլ ուսանողների համար, որոնք ցանկանում են հասկանալ ագրարային տնտեսագիտության տեղն ու դերը ներկա տնտեսական համակարգում։ Հեղինակը առաջարկում է նոր մոտեցումներ դասավանդման գործընթացում, որոնք կարող են բարելավել գյուղատնտեսական կրթության որակը, ընդլայնել մասնագիտական գիտելիքները և պատրաստել առաջադեմ մասնագետներ գյուղատնտեսության ոլորտում։

Մաթեմատիկա

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ճաքեր ունեցող ուղղանկյուն պրիզմատիկ, կտորային-համասեռ առաձգական մարմինների լարվածային վիճակի ուսումնասիրությանը անտիպլանար դեֆորմացիայի պայմաններում։ Աշխատության հիմքում ընկած է տարբեր մեխանիկական հատկություններ ունեցող նյութերից կազմված մարմիններում արտաքին ազդեցությունների հետևանքով առաջացող լարվածությունների և դեֆորմացիաների տեսական վերլուծությունը՝ հաշվի առնելով ճաքերի առկայությունը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են մարմնի երկրաչափական առանձնահատկությունները, նյութի կտորային համասեռությունը, ճաքերի դիրքն ու բնույթը և դրանց ազդեցությունը լարվածային դաշտի կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում անտիպլանար դեֆորմացիային, որի դեպքում ուսումնասիրվող մեխանիկական խնդիրը ձեռք է բերում հատուկ մաթեմատիկական կառուցվածք և հնարավորություն է տալիս վերլուծելու ճաքերի ծայրերի շրջանում լարվածությունների բաշխման առանձնահատկությունները։ Քննարկվում են նաև տարբեր նյութերի սահմանային մակերևույթների և դրանց միացման գոտիների ազդեցությունը, ինչպես նաև ճաքերի պատճառով առաջացող լարվածության կենտրոնացման երևույթները։ Աշխատության տեսական արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ ճաքերով մարմինների ամրության, հուսալիության և կայունության գնահատման համար, հատկապես այնպիսի կառուցվածքների դեպքում, որտեղ տարբեր առաձգական հատկություններով նյութերի համակցումը և վնասվածքների առկայությունը էական դեր են խաղում։ Հետազոտությունը կարող է հետաքրքրել մեխանիկայի, կիրառական մաթեմատիկայի, առաձգականության տեսության, նյութերի ամրության և ճեղքամեխանիկայի մասնագետներին, ինչպես նաև համապատասխան ոլորտներում գիտական աշխատանք կատարող հետազոտողներին և ուսանողներին։

Տեխնոլոգիա

Այս աշխատանքը նվիրված է միկրոմանիպուլյատորների հետազոտությանը և նախագծմանը՝ հիմնված պիեզոէլեկտրական և պոլիմեր-մետաղական ակտուատորների, ինչպես նաև առաձգական հոդերի կիրառման վրա, որոնք թույլ են տալիս ապահովել բարձր ճշգրտությամբ շարժում միկրո և նանոմաշտաբային համակարգերում։ Նյութում վերլուծվում են միկրոմեխանիկական համակարգերի կառուցվածքային լուծումները, ուժի և տեղաշարժի փոխանցման մեխանիզմները, ինչպես նաև կառավարման ալգորիթմները, որոնք ապահովում են սարքերի կայուն և կրկնելի աշխատանքը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պիեզոէլեկտրական նյութերի դեֆորմացիոն հատկություններին, պոլիմեր-մետաղական կոմպոզիտների ճկունության առավելություններին և առաձգական հոդերի կիրառմանը՝ որպես շփումազերծ շարժման ապահովման միջոց։ Աշխատությունը նաև ընդգրկում է մոդելավորման և սիմուլյացիայի մեթոդներ, որոնք թույլ են տալիս գնահատել համակարգի դինամիկան, ճշգրտությունը և էներգաարդյունավետությունը տարբեր աշխատանքային ռեժիմներում՝ ընդգծելով միկրոմանիպուլյացիոն տեխնոլոգիաների կիրառական նշանակությունը բիոմեդիցինում, նանոտեխնոլոգիաներում և բարձր ճշգրտության ինժեներական սարքավորումներում։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Գյումրի քաղաքի կանաչ տնկարկներում հանդիպող ծառերի և թփերի տեսակային կազմի, դրանց կենսաբանական ու էկոլոգիական առանձնահատկությունների, քաղաքային պայմաններին հարմարվածության և կանաչ տարածքների հետագա հարստացման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում քաղաքային դենդրոֆլորայի համակողմանի գնահատումն է, որի միջոցով փորձ է արվում բացահայտել առկա բուսական բազմազանությունը, գնահատել առանձին տեսակների կենսունակությունն ու գեղազարդությունը և որոշել այն ծառաթփատեսակները, որոնք կարող են առավել արդյունավետ կիրառվել քաղաքի ապագա կանաչապատման ծրագրերում։ Ուսումնասիրության կարևոր նախադրյալ է Գյումրիի յուրահատուկ բնակլիմայական միջավայրը։ Քաղաքի բնական պայմանները բնորոշվում են համեմատաբար ցուրտ ձմեռներով, ջերմաստիճանային տատանումներով, տեղումների և խոնավության առանձնահատկություններով, որոնք էականորեն սահմանափակում են քաղաքային կանաչապատման համար կիրառելի բույսերի տեսականին։ Հետևաբար աշխատանքի կարևոր խնդիրներից է ոչ միայն գեղազարդ ծառերի և թփերի ընտրությունը, այլև դրանց էկոլոգիական հարմարվողականության գնահատումը։ Հետազոտությունը դիտարկում է քաղաքային կանաչ տնկարկները որպես բարդ կենսաբանական համակարգ, որը միաժամանակ կատարում է բնապահպանական, սոցիալական, գեղագիտական և քաղաքաշինական գործառույթներ։ Ծառերն ու թփերը նպաստում են քաղաքի միկրոկլիմայի կարգավորմանը, օդի որակի բարելավմանը, փոշու և որոշ աղտոտիչների կլանմանը, աղմուկի մեղմացմանը, հողի պաշտպանությանը և բնակչության համար ավելի բարենպաստ միջավայրի ձևավորմանը։ Միաժամանակ կանաչ տարածքները կարևոր դեր ունեն քաղաքի տեսքի և բնակիչների հանգստի ու հոգեբանական հարմարավետության ապահովման գործում։ Աշխատանքի առանցքային բաղադրիչը Գյումրիի կանաչ տնկարկների դենդրոֆլորայի տեսակային կազմի ուսումնասիրությունն է։ Հետազոտության տվյալները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու քաղաքում աճող ծառերի և թփերի բազմազանության, դրանց տաքսոնոմիական պատկանելության և աշխարհագրական ծագման մասին։ Նախորդ ուսումնասիրություններում Գյումրիի կանաչ տարածքներում արձանագրվել է տարբեր ֆլորիստիկ տարածաշրջաններից ծագող տեսակների առկայություն, ընդ որում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցրել ցուրտ և համեմատաբար չոր պայմաններին լավ հարմարված տեսակները։ Սա ցույց է տալիս, որ քաղաքի կանաչապատման պատմության ընթացքում կարևոր նշանակություն է ունեցել ոչ միայն տեղական, այլև ներմուծված բուսատեսակների ընտրությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է բնիկ և ներմուծված ծառաթփատեսակների հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Ներմուծված տեսակների կիրառումը կարող է զգալիորեն ընդլայնել քաղաքային կանաչապատման հնարավորությունները, սակայն դրանց ընտրությունը պետք է հիմնված լինի կոնկրետ միջավայրին համապատասխանության վրա։ Բույսը պետք է կարողանա դիմակայել ցածր ջերմաստիճաններին, խոնավության պակասին կամ ավելցուկին, հողի առանձնահատկություններին, լուսավորության պայմաններին, քաղաքային աղտոտվածությանը և այլ սթրեսային գործոնների։ Այդ պատճառով աշխատանքում տեսակների արժեքը գնահատվում է ոչ միայն արտաքին տեսքի, այլև դրանց կենսաբանական կայունության տեսանկյունից։ Աշխատանքը կարևորում է նաև ծառերի և թփերի ֆենոլոգիական ու մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը։ Բույսերի աճի և զարգացման ընթացքը, ծաղկման և պտղակալման ժամկետները, սաղարթի ձևավորումը, աճի ինտենսիվությունը, ձմեռադիմացկունությունը և արտաքին միջավայրի նկատմամբ արձագանքը կարող են կարևոր չափանիշներ լինել քաղաքային պայմաններում դրանց կիրառելիությունը որոշելու համար։ Այս տվյալների հիման վրա հնարավոր է առանձնացնել առավել հեռանկարային տեսակները և խուսափել այնպիսի բույսերի լայն կիրառումից, որոնք դժվար են հարմարվում քաղաքի պայմաններին։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է նաև արդեն գոյություն ունեցող կանաչ տնկարկների վիճակի գնահատումը։ Քաղաքային ծառերն ու թփերը ենթարկվում են բազմաթիվ անբարենպաստ ազդեցությունների՝ հողի խտացում, ջրի անբավարարություն, մեխանիկական վնասվածքներ, օդի աղտոտվածություն, հիվանդություններ, վնասատուներ և խնամքի անբավարարություն։ Այդ գործոնների համակցված ազդեցությունը կարող է նվազեցնել բույսերի կենսունակությունը և կրճատել դրանց կյանքի տևողությունը։ Հետևաբար դենդրոֆլորայի զարգացման հեռանկարները կապված են ոչ միայն նոր տեսակների ներմուծման, այլև արդեն գոյություն ունեցող տնկարկների պահպանության և ճիշտ խնամքի հետ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ քաղաքի տարբեր տեսակի կանաչ տարածքների առանձնահատկություններին՝ փողոցային տնկարկներ, զբոսայգիներ, պուրակներ, հրապարակներ, բակային տարածքներ և այլ կանաչ գոտիներ։ Յուրաքանչյուր տարածքի համար բույսերի ընտրությունը պետք է իրականացվի ըստ նրա գործառույթի և էկոլոգիական պայմանների։ Փողոցային տնկարկների համար, օրինակ, կարևոր են քաղաքային սթրեսների նկատմամբ դիմացկունությունը, արմատային համակարգի առանձնահատկությունները և սաղարթի ձևը, մինչդեռ զբոսայգիներում ու պուրակներում կարող են ավելի մեծ նշանակություն ունենալ գեղազարդությունը, սեզոնային փոփոխությունների արտահայտվածությունը և լանդշաֆտային համադրելիությունը։ Հետազոտության առանձնահատուկ նշանակությունը կապված է դենդրոֆլորայի հարստացման հեռանկարների հետ։ Նոր տեսակների և սորտերի ներմուծումը կարող է բարձրացնել քաղաքի կանաչ տարածքների կենսաբազմազանությունը, գեղագիտական արժեքը և էկոլոգիական կայունությունը։ Սակայն այդ գործընթացը պետք է իրականացվի գիտականորեն հիմնավորված սկզբունքներով՝ հաշվի առնելով յուրաքանչյուր բույսի էկոլոգիական պահանջները, տեղական կլիմայական պայմանները և քաղաքային միջավայրի առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարող է առաջարկել այնպիսի ծառաթփատեսակների կիրառման ուղղություններ, որոնք համատեղում են բարձր գեղազարդությունը և շրջակա միջավայրի նկատմամբ դիմացկունությունը։ Աշխատանքի կարևոր կողմերից է նաև կլիմայական փոփոխությունների համատեքստում Գյումրիի կանաչապատման ապագայի գնահատումը։ Ջերմաստիճանային ռեժիմի փոփոխությունները, երաշտային պայմանների հնարավոր ուժեղացումը և եղանակային ծայրահեղ երևույթների հաճախականության փոփոխությունը կարող են ազդեցություն ունենալ քաղաքային բուսականության կենսունակության վրա։ Այդ պատճառով ապագա կանաչապատման համար անհրաժեշտ է ընտրել ոչ միայն ներկայիս պայմաններին համապատասխանող, այլև փոփոխվող միջավայրին հարմարվելու բավարար ներուժ ունեցող տեսակներ։ Ժամանակակից ուսումնասիրությունները Գյումրիում դիտարկվող երկարաժամկետ տաքացման միտումը և քաղաքային կանաչ տարածքների տեսակային կազմի փոփոխությունները կարևոր գործոններ են համարում ապագա դենդրոլոգիական պլանավորման համար։

Քիմիա

Այս աշխատությունը վերաբերում է α,β,γ-ամինոկետոնների և դրանց ածանցյալների սինթեզի մեթոդների մշակմանը և ստացված միացությունների որոշ կենսաբանական հատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով օրգանական քիմիայի, բժշկական քիմիայի և կենսաքիմիայի փոխկապակցված կիրառական ուղղությունները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է մշակել արդյունավետ սինթետիկ ուղիներ նշված ամինոկետոնային համակարգերի ստացման համար, ուսումնասիրել դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունները և գնահատել կենսաբանական ակտիվությունը տարբեր փորձարարական մոդելներում։ Ուսումնասիրվում են օրգանական սինթեզի հիմնական փուլերը՝ նախնական ելանյութերի ընտրություն, ռեակցիոն պայմանների օպտիմալացում, միջանկյալ միացությունների ձևավորում և վերջնական արտադրանքի մաքրում ու նույնականացում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում α,β,γ-ամինոկետոնների կառուցվածք-ակտիվություն կապին՝ վերլուծելով, թե ինչպես են մոլեկուլային կառուցվածքի փոփոխությունները ազդում հակամանրէային, հակաբորբոքային կամ այլ կենսաբանական ազդեցությունների վրա։ Աշխատությունը նաև ներառում է ստացված միացությունների փորձարարական ուսումնասիրություն՝ միկրոօրգանիզմների նկատմամբ ակտիվության գնահատում, ինչպես նաև հնարավոր թունաբանական և ֆարմակոլոգիական հատկությունների նախնական վերլուծություն։ Միաժամանակ դիտարկվում են սինթեզի արդյունավետության բարձրացման և նոր ածանցյալների ստացման հեռանկարները, որոնք կարող են կիրառվել դեղագործական նոր նյութերի ստեղծման գործընթացում։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր ներդրում է օրգանական և բժշկական քիմիայի ոլորտներում՝ նպաստելով կենսաբանական ակտիվ միացությունների նոր դասերի զարգացմանը։

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է տարածքային տնտեսության զարգացման և կառավարման համակարգի կատարելագործման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի սոցիալ-տնտեսական առանձնահատկությունների օրինակով։ Հետազոտության առանցքում տարածքային զարգացման ներուժի գնահատումը, առկա ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի բարելավումը և կառավարման մեխանիզմների արդյունավետության բարձրացումն են։ Մարզային տնտեսությունը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված համակարգ, որի զարգացման վրա ազդեցություն ունեն բնական և մարդկային ռեսուրսները, բնակավայրերի կառուցվածքը, ենթակառուցվածքները, ձեռնարկատիրական միջավայրը, ներդրումային հնարավորությունները և պետական ու տեղական կառավարման ինստիտուտների գործունեությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում տարածքային տնտեսական անհամաչափությունների, զբաղվածության, բնակչության եկամուտների, արտադրական ներուժի և գործարար ակտիվության հետ կապված խնդիրների բացահայտմանը։ Քննվում են գյուղատնտեսության, արդյունաբերության, ծառայությունների, զբոսաշրջության և այլ տնտեսական ուղղությունների զարգացման հնարավորությունները՝ հաշվի առնելով մարզի ռեսուրսային ու աշխարհագրական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ներդրումային միջավայրի գնահատումը և այն գործոնների բացահայտումը, որոնք կարող են խթանել կամ սահմանափակել մասնավոր ներդրումների ներգրավումը, փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացումը և նոր աշխատատեղերի ստեղծումը։ Կարևորվում է նաև տրանսպորտային, ինժեներական և սոցիալական ենթակառուցվածքների դերը տարածքային տնտեսական ակտիվության ապահովման գործում։ Կառավարման համակարգի ուսումնասիրության շրջանակում կարող են քննվել պետական տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործառույթները, դրանց միջև համագործակցությունը, զարգացման ծրագրերի մշակման և իրականացման մեխանիզմները, ինչպես նաև համայնքների մասնակցությունը տնտեսական առաջնահերթությունների որոշմանը։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ռազմավարական պլանավորման, ծրագրային բյուջետավորման, տարածքային ռեսուրսների հաշվառման և զարգացման արդյունքների գնահատման մեթոդների կատարելագործմանը։ Տավուշի մարզի օրինակը հնարավորություն է տալիս ընդհանուր տեսական մոտեցումները դիտարկել կոնկրետ տարածքային պայմաններում՝ բացահայտելով զարգացման ներքին հնարավորությունները և կառուցվածքային սահմանափակումները։ Հետազոտությունը կարող է ընդգրկել սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների համեմատական վերլուծություն, առանձին համայնքների զարգացման առանձնահատկությունների գնահատում և տարածքային կառավարման արդյունավետության բարձրացման հնարավոր ուղղությունների հիմնավորում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի մարզային և համայնքային զարգացման քաղաքականության, տարածքային պլանավորման և կառավարման համակարգերի ուսումնասիրության համար՝ նպաստելով տարածքային ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործման և երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական զարգացման վերաբերյալ մոտեցումների ձևավորմանը։