Ֆիդանյան, Լիանա Աշոտի

Economics

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության բնակչության հիվանդացության վրա ազդող հիմնական գործոնների վիճակագրական ուսումնասիրությանը և դրանց միջև առկա փոխկապակցվածությունների բացահայտմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բնակչության առողջական վիճակը բնութագրող վիճակագրական տվյալների հիման վրա գնահատել հիվանդացության մակարդակը, կառուցվածքը և դինամիկան, ինչպես նաև պարզել, թե ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, կենսակերպային, բնապահպանական և առողջապահական համակարգի հետ կապված ինչ գործոններ կարող են պայմանավորել հիվանդությունների տարածվածության տարբերությունները։ ՀՀ առողջապահական պաշտոնական հաշվետվություններում հիվանդացության տվյալները վերլուծվում են նաև ըստ առավել տարածված հիվանդությունների, սեռատարիքային խմբերի և տարածքային առանձնահատկությունների, ինչը նման հետազոտության համար կարևոր տվյալային հիմք է ստեղծում։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել բնակչության ընդհանուր հիվանդացության դինամիկան՝ տարբեր տարիների ցուցանիշների համեմատությամբ։ Ժամանակային շարքերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հիվանդացության աճի կամ նվազման միտումները, դրանց կայունությունը և հնարավոր շրջադարձային փուլերը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել հիվանդացության իրական փոփոխությունը գրանցման և ախտորոշման համակարգերի փոփոխություններից, քանի որ բժշկական օգնության հասանելիության, կանխարգելիչ զննումների և հիվանդությունների հայտնաբերման մակարդակի փոփոխությունը նույնպես կարող է ազդել պաշտոնական վիճակագրության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է հիվանդացության կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Կարող են առանձնացվել վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները, նորագոյացությունները, արյան շրջանառության համակարգի, շնչառական, մարսողական, ներզատական, նյարդային, միզասեռական և այլ համակարգերի հիվանդությունները։ ՀՀ պաշտոնական դասակարգման համակարգում հիվանդությունների հիմնական խմբերը ներկայացվում են միջազգային դասակարգման համապատասխան դասերով, ինչը հնարավորություն է տալիս տարբեր տարիների տվյալները համադրելի ձևով վերլուծել։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել բնակչության սեռատարիքային կառուցվածքին։ Տարիքը հիվանդացության կարևոր որոշիչներից է, քանի որ տարբեր հիվանդությունների տարածվածությունը զգալիորեն տարբերվում է երեխաների, երիտասարդների, միջին և տարեց տարիքային խմբերի միջև։ Նույն կերպ կարող են ուսումնասիրվել տղամարդկանց և կանանց հիվանդացության ցուցանիշների տարբերությունները։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել առավել ռիսկային խմբերը և առողջապահական միջոցառումները նպատակաուղղել հենց այդ բնակչական խմբերին։ Հետազոտության մեկ այլ կարևոր ուղղություն է հիվանդացության տարածքային տարբերությունների ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի մարզերի և Երևանի միջև հիվանդացության մակարդակների համեմատությունը կարող է բացահայտել առողջապահական ծառայությունների հասանելիության, բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների, բնակավայրերի առանձնահատկությունների և շրջակա միջավայրի ազդեցության հնարավոր տարբերություններ։ ՀՀ առողջապահական տեղեկատվական համակարգում մարզային մակարդակով ներկայացվում են բնակչության հիվանդացության և առողջապահական ծառայությունների վերաբերյալ մի շարք ցուցանիշներ, ինչը հնարավորություն է տալիս կատարել տարածական համեմատություններ։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև սոցիալ-տնտեսական գործոնները՝ եկամուտների մակարդակը, զբաղվածությունը, կրթությունը, բնակության պայմանները, սոցիալական անհավասարությունը և բժշկական ծառայությունների հասանելիությունը։ Այս գործոնների վիճակագրական համադրումը հիվանդացության ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե սոցիալական պայմանների փոփոխություններն ինչ կապ ունեն բնակչության առողջական վիճակի հետ։ Առանձին նշանակություն կարող են ունենալ կենսակերպային գործոնները՝ սննդակարգը, ֆիզիկական ակտիվությունը, ծխախոտի և ալկոհոլի օգտագործումը, քնի ռեժիմը և այլ վարքագծային առանձնահատկություններ։ Դրանց ազդեցությունը կարող է հատկապես նշանակալի լինել քրոնիկ ոչ վարակիչ հիվանդությունների տարածվածության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարող է կիրառել կորելացիոն և ռեգրեսիոն վերլուծություն՝ պարզելու համար առանձին գործոնների և հիվանդացության միջև վիճակագրական կապի ուղղությունն ու ուժգնությունը։ Կարող են կառուցվել բազմագործոն մոդելներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի միաժամանակ գնահատել մի քանի գործոնների ազդեցությունը և առանձնացնել առավել նշանակալի փոփոխականները։ Ժամանակային շարքերի, միջին մեծությունների, հարաբերական ցուցանիշների, ստանդարտացման և այլ վիճակագրական մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս ստանալ ավելի ամբողջական պատկեր, քան միայն հիվանդությունների բացարձակ թվերի ուսումնասիրությունը։ Հետազոտության մեջ կարևոր է նաև առողջապահական համակարգի գործոնների գնահատումը։ Բժիշկների և բուժաշխատողների հասանելիությունը, բժշկական հաստատությունների տարածքային բաշխվածությունը, կանխարգելիչ հետազոտությունների ընդգրկվածությունը, վաղ ախտորոշման հնարավորությունները և բնակչության՝ բժշկական օգնության դիմելիությունը կարող են ազդել ինչպես հիվանդությունների հայտնաբերման, այնպես էլ պաշտոնապես գրանցված հիվանդացության մակարդակի վրա։ ՀՀ առողջապահական վիճակագրական տարեգրքերը հենց այդ նպատակով համադրում են բնակչության առողջությունը և առողջապահական համակարգի գործունեությունը բնութագրող ցուցանիշները։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ վիճակագրական վերլուծության արդյունքները կարող են օգտագործվել հիվանդությունների կանխարգելման առաջնահերթությունների որոշման, ռիսկային բնակչական խմբերի հայտնաբերման, առողջապահական ռեսուրսների բաշխման և հանրային առողջության ծրագրերի մշակման համար։ Հիվանդացության առավել տարածված պատճառների և դրանց հետ կապված գործոնների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս առողջապահական քաղաքականությունն ավելի նպատակային դարձնել։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ՀՀ բնակչության հիվանդացությունը դիտարկում է որպես բազմագործոն երևույթ՝ համադրելով ժողովրդագրական, սոցիալ-տնտեսական, կենսակերպային, տարածքային, բնապահպանական և առողջապահական գործոնները և կիրառելով վիճակագրական մեթոդներ՝ բնակչության առողջական վիճակի փոփոխությունների օրինաչափությունները բացահայտելու, հիվանդությունների տարածման ռիսկերը գնահատելու և կանխարգելիչ ու առողջապահական քաղաքականության առավել արդյունավետ ուղղություններ առաջարկելու համար։