Ղազարյան, Ռոբերտ Պետրոսի

Ղազարյան, Ռոբերտ Պետրոսի

menu_book View materials

Books by this author (3)

Online

History

Հայասա-Ազզիի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից մեկի քաղաքական ու մշակութային զարգացման ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տարածաշրջանի քաղաքական կազմակերպման առանձնահատկությունները, իշխանության կառուցվածքը, բնակավայրերի և տարածքային կենտրոնների նշանակությունը, ինչպես նաև հարևան երկրների ու ժողովուրդների հետ ձևավորված հարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ռազմական բախումներին, դիվանագիտական կապերին, տարածքային փոփոխություններին և այն պատմական գործընթացներին, որոնք ազդել են տվյալ պետական կազմավորման զարգացման վրա։ Ուսումնասիրվում են հնագույն գրավոր աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները և հնագիտական տվյալները՝ դրանց համադրման միջոցով պատմական իրադարձությունների ու ժամանակագրության վերաբերյալ պատկերացում կազմելու նպատակով։ Մշակութային պատմության շրջանակում դիտարկվում են բնակչության կենցաղը, նյութական մշակույթը, տնտեսական գործունեությունը, բնակավայրերի կառուցվածքը, կրոնական պատկերացումները և հասարակական հարաբերությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տարածաշրջանի տեղանուններին, ցեղային ու էթնիկական կազմի վերաբերյալ գիտական տեսակետներին և Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմական զարգացման հետ հնարավոր առնչություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմության մասնագետների, հայագետների, հնագետների, աղբյուրագետների, ուսանողների և Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Updated: 2026-10-03
Հայասա-Ազզիի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Free

Online

History

Հայասայի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից մեկի՝ Հայասայի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային պատմության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հայասա-Ազզի պետական կազմավորումը, որը հիշատակվում է խեթական սեպագիր սկզբնաղբյուրներում, կարևոր տեղ է զբաղեցնում մ.թ.ա. II հազարամյակի Հայկական լեռնաշխարհի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Հեղինակը քննության է առնում Հայասայի ձևավորման ու պատմական զարգացման գործընթացները, նրա տարածքային դիրքը, պետական կազմակերպվածությունը, կառավարման առանձնահատկությունները և հարևան քաղաքական ուժերի հետ ունեցած հարաբերությունները՝ փորձելով վերակազմել հնագույն այս պետական միավորի պատմական պատկերը պահպանված գրավոր ու հնագիտական տվյալների հիման վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է Հայասայի և Խեթական թագավորության քաղաքական ու ռազմական հարաբերությունների բացահայտումը։ Խեթական սեպագիր աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու երկու պետությունների միջև տեղի ունեցած ռազմական բախումների, դիվանագիտական շփումների, սահմանային հարաբերությունների և կնքված պայմանագրերի մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայասայի և Խեթական թագավորության միջև կնքված պայմանագրերին, այդ թվում՝ խեթական արքա Սուպպիլուլիումա Ա-ի և Հայասայի արքա Խուկկանայի միջև հաստատված համաձայնությանը, որը կարևոր սկզբնաղբյուր է երկու պետությունների քաղաքական հարաբերությունների, փոխադարձ պարտավորությունների և դիվանագիտական կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև Հայասայի արքայական իշխանության, նրա կառավարիչների, պետական կառավարման համակարգի և ռազմական ներուժի հարցերին՝ բացահայտելով Հայասայի՝ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժի ունեցած դիրքը Առաջավոր Ասիայի միջազգային հարաբերությունների համակարգում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում Հայասայի տարածքային տեղորոշման խնդիրը։ Հեղինակը դիտարկում է Հայասա-Ազզիի աշխարհագրական սահմանների, բնակավայրերի և Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևմտյան շրջանների հետ նրա կապերի վերաբերյալ պատմագիտական տեսակետներն ու սկզբնաղբյուրային տեղեկությունները։ Քննարկվում են նաև Հայասայի և հարակից տարածքների պատմական աշխարհագրության, բնակչության, էթնիկական գործընթացների և տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների հարցերը։ Աշխատության գիտական նշանակալի ուղղություններից է Հայասայի մշակութային ու տնտեսական կյանքի ուսումնասիրությունը։ Ներկայացվում են բրոնզեդարյան հասարակության նյութական մշակույթի առանձնահատկությունները, արհեստների զարգացումը, մետաղագործությունը, խեցեգործությունը, զենքերի պատրաստումը, գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունը։ Քննության են առնվում Հայասայի մշակութային կապերը հարևան երկրների և ժողովուրդների հետ, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր մշակութային միջավայրում նրա ունեցած տեղը։ Հեղինակը կարևորում է հնագիտական նյութերի և գրավոր սկզբնաղբյուրների համադրությունը՝ ցույց տալով, որ Հայասայի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավոր չէ սահմանափակել միայն խեթական արձանագրությունների մեկնաբանությամբ։ Հնագիտական պեղումների արդյունքները, բնակավայրերի նյութական մնացորդները և բրոնզեդարյան մշակույթի հուշարձանները լրացնում են գրավոր տեղեկությունները՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի հասարակական, տնտեսական և մշակութային զարգացման մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանանում նաև Հայասայի և Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմական ու էթնոմշակութային զարգացումների փոխհարաբերության հարցը։ Հայասա անվան և հայ ժողովրդի ինքնանվանման հնարավոր կապը, ինչպես նաև Հայասայի տեղը հայոց պետականության վաղ պատմության մեջ դիտարկվում են հայագիտության կարևորագույն խնդիրների շրջանակում։ Այս հարցերը ներկայացվում են պատմագիտական ուսումնասիրությունների և տարբեր գիտական մոտեցումների համատեքստում՝ ընդգծելով հնագույն քաղաքական կազմավորումների, էթնիկական գործընթացների և մշակութային ժառանգության շարունակականության ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է նաև Հայասայի պատմության վերաբերյալ հայ և օտարերկրյա պատմագիտության մեջ ձևավորված տեսակետների քննությամբ, սկզբնաղբյուրների օգտագործմամբ և թեմայի բազմակողմանի դիտարկմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Հայասայի ուսումնասիրության պատմությանը, խեթագիտության ձեռքբերումներին, սեպագիր արձանագրությունների պատմական նշանակությանը և Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն անցյալի վերակազմության մեթոդներին։ Գրքի պատմամշակութային նշանակությունը մեծ է հայոց պետականության վաղ շրջանի, հնագույն հասարակությունների և Առաջավոր Ասիայի քաղաքական ու մշակութային փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Այն նպաստում է Հայկական լեռնաշխարհի պատմական ժառանգության ճանաչմանը և Հայասա-Ազզիի՝ որպես հին արևելյան աշխարհի քաղաքական ու մշակութային գործընթացներում ներգրավված պետական կազմավորման, դերի բացահայտմանը։ Աշխատությունը կարևոր գիտական աղբյուր է հայագետների, պատմաբանների, արևելագետների, հնագետների, լեզվաբանների և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար, ինչպես նաև արժեքավոր ընթերցանության նյութ է բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ ուսումնասիրել հայոց պետականության ակունքները, Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզեդարյան քաղաքակրթությունը և տարածաշրջանի հնագույն ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերությունները։

Updated: 2026-11-17
Հայասայի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Free

Online

History

Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների պատմության հիմնահարցերը (մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի վերջը)

Աշխատությունը նվիրված է Մերձավոր և Միջին Արևելքի հնագույն քաղաքակրթությունների, պետությունների և հասարակությունների պատմական զարգացման հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով մարդկության պատմության այն կարևոր ժամանակաշրջանը, երբ տարածաշրջանում ձևավորվեցին պետականության առաջին խոշոր կենտրոնները, զարգացան քաղաքային մշակույթները, առաջացան հզոր թագավորություններ և կայսրություններ, իսկ քաղաքական, տնտեսական, կրոնական ու մշակութային փոխհարաբերությունները մեծ ազդեցություն ունեցան համաշխարհային քաղաքակրթության հետագա ընթացքի վրա։ Ուսումնասիրության ժամանակագրական շրջանակն ընդգրկում է մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի ավարտը՝ հնարավորություն տալով հետևելու տարածաշրջանի պատմական գործընթացների երկարատև զարգացմանը՝ վաղ պետական կազմավորումների առաջացումից մինչև հին աշխարհի խոշորագույն քաղաքական միավորների ձևավորումն ու վերափոխումը։ Աշխատության թեմատիկ առանցքում Միջագետքի, Փոքր Ասիայի, Իրանական բարձրավանդակի, Լևանտի և հարակից տարածքների պատմական զարգացումն է՝ դրանց քաղաքական կառուցվածքների, հասարակական հարաբերությունների, տնտեսական համակարգերի և մշակութային առանձնահատկությունների համատեքստում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Միջագետքի հնագույն քաղաքակրթությունների ուսումնասիրությունը, որտեղ ձևավորվեցին քաղաքային կյանքի, գրային համակարգերի, պետական կառավարման և իրավական մտածողության վաղ ավանդույթները։ Շումերական, աքքադական, բաբելոնյան և ասորեստանյան պետական կազմավորումների պատմությունը կարևոր նյութ է տալիս կենտրոնացված իշխանության ձևավորման, վարչական համակարգերի զարգացման, ռազմական կազմակերպման, առևտրի և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Տարածաշրջանի պատմական ընթացքի կարևոր բաղադրիչ են նաև խեթական պետության, Փոքր Ասիայի քաղաքական միավորների, Սիրիայի և Պաղեստինի հնագույն հասարակությունների, ինչպես նաև Իրանական բարձրավանդակում ձևավորված պետական կազմավորումների զարգացումը։ Մասնավորապես, մարական և Աքեմենյան տերությունների պատմությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կայսերական կառավարման առանձնահատկությունները, տարբեր ժողովուրդների ու մշակույթների համակեցության ձևերը, վարչական տարածքների կազմակերպումը և ընդարձակ տարածքների քաղաքական միավորման մեխանիզմները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև տարածաշրջանի ժողովուրդների փոխհարաբերությունների և պատմական փոխազդեցությունների բացահայտումը։ Մերձավոր և Միջին Արևելքը հնագույն ժամանակներից եղել է առևտրական ճանապարհների, մշակութային հաղորդակցությունների և քաղաքական մրցակցության կարևոր հանգույց, որտեղ ձևավորվել են տարբեր քաղաքակրթությունների միջև տնտեսական ու դիվանագիտական կապեր։ Այս գործընթացները նպաստել են տեխնոլոգիական գիտելիքների, գրային համակարգերի, կրոնական պատկերացումների, գեղարվեստական ավանդույթների և պետական կառավարման փորձի տարածմանը։ Աշխատության ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հին արևելյան հասարակությունների սոցիալական կառուցվածքը, իշխանության և կրոնի փոխհարաբերությունները, հողատիրության ձևերը, տնտեսական գործունեությունը, ստրկատիրական հարաբերությունները և հասարակական տարբեր խավերի դիրքը։ Հին Արևելքի պատմության առանցքային առանձնահատկություններից մեկը կրոնական և քաղաքական իշխանությունների սերտ կապն էր, որի ազդեցությամբ ձևավորվում էին արքայական իշխանության գաղափարախոսությունը, տաճարային տնտեսությունը և հասարակական կյանքի բազմաթիվ ոլորտներ։ Քաղաքակրթությունների պատմական զարգացումը ներկայացվում է նաև մշակութային ժառանգության տեսանկյունից՝ ընդգծելով գրի, գրականության, գիտելիքի, աստղագիտության, մաթեմատիկայի, ճարտարապետության և արվեստի զարգացման նշանակությունը։ Առանձին կարևորություն ունի տարածաշրջանի պատմության ուսումնասիրությունը Հայաստանի պատմական միջավայրի և հարակից ժողովուրդների հետ ունեցած կապերի տեսանկյունից։ Հայկական լեռնաշխարհը գտնվելով Մերձավոր Արևելքի քաղաքակրթական և քաղաքական գործընթացների կարևոր խաչմերուկում՝ մշտապես փոխազդել է հարևան պետությունների ու մշակույթների հետ։ Ուստի տարածաշրջանի հնագույն պատմության ուսումնասիրությունը նպաստում է նաև Հայկական լեռնաշխարհի պատմական միջավայրի, քաղաքական հարաբերությունների, տնտեսական կապերի և մշակութային փոխանակումների ավելի ամբողջական ընկալմանը։ Գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է հին արևելքի պատմության և արևելագիտության ոլորտներին՝ անդրադառնալով պատմական զարգացման հիմնահարցերին, քաղաքակրթությունների ձևավորման օրինաչափություններին և տարածաշրջանային գործընթացների փոխկապակցվածությանը։ Դրա արժեքը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ Մերձավոր և Միջին Արևելքի պատմությունը ներկայացվում է ոչ թե որպես առանձին պետությունների մեկուսացված անցյալ, այլ որպես փոխկապակցված քաղաքական, տնտեսական և մշակութային համակարգերի զարգացում։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հին աշխարհի պատմական գործընթացները, պետականության առաջացման նախադրյալները, կայսրությունների ձևավորման մեխանիզմները և միջքաղաքակրթական հարաբերությունները հասկանալու համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, արևելագետներին, հնագետներին, քաղաքակրթությունների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես գիտական ու ուսումնագիտական նյութ Մերձավոր և Միջին Արևելքի հնագույն պատմության առանցքային խնդիրների, պատմական ժառանգության և համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման գործում տարածաշրջանի ունեցած նշանակության ուսումնասիրության համար։

Updated: 2026-11-17
Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների պատմության հիմնահարցերը (մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի վերջը)

Free

Հովհաննես Շիրազ Հովհաննես Շիրազ 1915 թ․ – 1984 թ․ Հովհաննես Շիրազը հայ ժողովրդի ամենասիրված բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները խորապես կապված են հայրենիքի, մոր կերպարի և ազգային ցավի հետ։ Շիրազի լեզուն պարզ է, ժողովրդական և շատ հուզական։ Նրա հայտնի գործերից են «Հայոց դանթեականը», «Մայրս» և բազմաթիվ հայրենասիրական բանաստեղծություններ։ Նա հաճախ արտահայտել է ժողովրդի ցավն ու ուրախությունը։ Շիրազը մեծ ազդեցություն է ունեցել սերունդների վրա իր անմիջական ոճով։ Նրա պոեզիան հաճախ արտասանվում է դպրոցներում և միջոցառումների ժամանակ։ Նա համարվում է 20-րդ դարի ամենաժողովրդական բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ստեղծագործությունները դարձել են ազգային հիշողության մաս։ Շիրազը մինչ օրս սիրելի է ընթերցողների լայն շրջանակի համար։ menu_book5 Read more Հակոբ Պարոնյան Հակոբ Պարոնյան 1843 թ․ – 1891 թ․ Հակոբ Պարոնյանը հայ երգիծական գրականության ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նա իր ստեղծագործություններում քննադատել է հասարակական արատները, կեղծավորությունը և անարդարությունը։ Նրա հումորը սուր է և հաճախ շատ արդիական նույնիսկ այսօր։ Պարոնյանը ստեղծել է բազմաթիվ հիշարժան կերպարներ։ Նրա գործերը համատեղում են ծիծաղն ու հասարակական քննադատությունը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ երգիծանքի զարգացման վրա։ Նրա լեզուն կենդանի է և արտահայտիչ։ Պարոնյանի ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են դպրոցներում և համալսարաններում։ Նա համարվում է հայ սատիրայի դասականը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է հետաքրքրել ընթերցողներին։ menu_book2 Read more Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Գրիգոր Նարեկացի Գրիգոր Նարեկացի 951 թ․ – 1003 թ․ Գրիգոր Նարեկացին միջնադարյան հայ գրականության և քրիստոնեական մտքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Մատյան ողբերգությունն» է, որը հաճախ կոչվում է պարզապես «Նարեկ»։ Գիրքը բաղկացած է աղոթքներից և հոգևոր խորհրդածություններից։ Նարեկացին խորությամբ ուսումնասիրել է մարդու հոգին, մեղքը, ապաշխարությունն ու հավատքը։ Նրա լեզուն չափազանց հարուստ և պատկերավոր է։ Նարեկացու ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ հոգևոր մշակույթի վրա։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ 2015 թվականին նա հռչակվել է Կաթոլիկ եկեղեցու Վարդապետ։ Նարեկացին համարվում է համաշխարհային քրիստոնեական գրականության կարևոր հեղինակներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել ամբողջ աշխարհում։ menu_book29 Read more Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) 1835 թ․ – 1888 թ․ Րաֆֆին հայ պատմավեպի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում ազգային ազատագրության և հայրենասիրության թեմաները։ «Սամվել», «Խենթը» և «Դավիթ Բեկ» վեպերը համարվում են հայ գրականության դասականներ։ Նա ստեղծել է ուժեղ և հիշվող հերոսներ։ Րաֆֆու կերպարները պայքարում են հանուն ազատության և արդարության։ Նրա գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ երիտասարդության վրա։ Նա կարողացել է պատմությունը ներկայացնել հետաքրքիր և կենդանի ձևով։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Րաֆֆին համարվում է ազգային մտածողության ձևավորման կարևոր գործիչ։ Նրա անունը մշտապես կապված է հայրենասիրական գրականության հետ։ menu_book18 Read more Դերենիկ Դեմիրճյան Դերենիկ Դեմիրճյան 1877 թ․ – 1956 թ․ Դերենիկ Դեմիրճյանը գրող, դրամատուրգ և հասարակական գործիչ էր։ Նա առավել հայտնի է իր «Վարդանանք» պատմական վեպով, որը հայ գրականության կարևորագույն ստեղծագործություններից է։ Դեմիրճյանը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել հայկական պատմության և ազգային հերոսների նկատմամբ։ Նրա գործերում հաճախ հանդիպում են հայրենասիրական գաղափարներ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ պիեսներ և պատմվածքներ։ Դեմիրճյանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պատմական արձակի զարգացման վրա։ Նա կարևոր դեր է ունեցել նաև հայկական թատրոնի զարգացման գործում։ Նրա աշխատանքները մինչ օրս լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Դեմիրճյանը համարվում է հայ դասական գրականության կարևոր ներկայացուցիչներից մեկը։ menu_book7 Read more