Ղազարյան, Ռոբերտ Պետրոսի

Ղազարյան, Ռոբերտ Պետրոսի

menu_book View materials

Books by this author (3)

Online

History

Հայասա-Ազզիի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Պատմագիտական և հնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից մեկի քաղաքական ու մշակութային զարգացման ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տարածաշրջանի քաղաքական կազմակերպման առանձնահատկությունները, իշխանության կառուցվածքը, բնակավայրերի և տարածքային կենտրոնների նշանակությունը, ինչպես նաև հարևան երկրների ու ժողովուրդների հետ ձևավորված հարաբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ռազմական բախումներին, դիվանագիտական կապերին, տարածքային փոփոխություններին և այն պատմական գործընթացներին, որոնք ազդել են տվյալ պետական կազմավորման զարգացման վրա։ Ուսումնասիրվում են հնագույն գրավոր աղբյուրների հաղորդած տեղեկությունները և հնագիտական տվյալները՝ դրանց համադրման միջոցով պատմական իրադարձությունների ու ժամանակագրության վերաբերյալ պատկերացում կազմելու նպատակով։ Մշակութային պատմության շրջանակում դիտարկվում են բնակչության կենցաղը, նյութական մշակույթը, տնտեսական գործունեությունը, բնակավայրերի կառուցվածքը, կրոնական պատկերացումները և հասարակական հարաբերությունները։ Անդրադարձ է կատարվում նաև տարածաշրջանի տեղանուններին, ցեղային ու էթնիկական կազմի վերաբերյալ գիտական տեսակետներին և Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմական զարգացման հետ հնարավոր առնչություններին։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հին աշխարհի պատմության մասնագետների, հայագետների, հնագետների, աղբյուրագետների, ուսանողների և Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Updated: 2026-10-03
Հայասա-Ազզիի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Free

Online

History

Հայասայի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պետական կազմավորումներից մեկի՝ Հայասայի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային պատմության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հայասա-Ազզի պետական կազմավորումը, որը հիշատակվում է խեթական սեպագիր սկզբնաղբյուրներում, կարևոր տեղ է զբաղեցնում մ.թ.ա. II հազարամյակի Հայկական լեռնաշխարհի պատմության ուսումնասիրության մեջ։ Հեղինակը քննության է առնում Հայասայի ձևավորման ու պատմական զարգացման գործընթացները, նրա տարածքային դիրքը, պետական կազմակերպվածությունը, կառավարման առանձնահատկությունները և հարևան քաղաքական ուժերի հետ ունեցած հարաբերությունները՝ փորձելով վերակազմել հնագույն այս պետական միավորի պատմական պատկերը պահպանված գրավոր ու հնագիտական տվյալների հիման վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է Հայասայի և Խեթական թագավորության քաղաքական ու ռազմական հարաբերությունների բացահայտումը։ Խեթական սեպագիր աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու երկու պետությունների միջև տեղի ունեցած ռազմական բախումների, դիվանագիտական շփումների, սահմանային հարաբերությունների և կնքված պայմանագրերի մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայասայի և Խեթական թագավորության միջև կնքված պայմանագրերին, այդ թվում՝ խեթական արքա Սուպպիլուլիումա Ա-ի և Հայասայի արքա Խուկկանայի միջև հաստատված համաձայնությանը, որը կարևոր սկզբնաղբյուր է երկու պետությունների քաղաքական հարաբերությունների, փոխադարձ պարտավորությունների և դիվանագիտական կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև Հայասայի արքայական իշխանության, նրա կառավարիչների, պետական կառավարման համակարգի և ռազմական ներուժի հարցերին՝ բացահայտելով Հայասայի՝ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժի ունեցած դիրքը Առաջավոր Ասիայի միջազգային հարաբերությունների համակարգում։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում Հայասայի տարածքային տեղորոշման խնդիրը։ Հեղինակը դիտարկում է Հայասա-Ազզիի աշխարհագրական սահմանների, բնակավայրերի և Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևմտյան շրջանների հետ նրա կապերի վերաբերյալ պատմագիտական տեսակետներն ու սկզբնաղբյուրային տեղեկությունները։ Քննարկվում են նաև Հայասայի և հարակից տարածքների պատմական աշխարհագրության, բնակչության, էթնիկական գործընթացների և տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների հարցերը։ Աշխատության գիտական նշանակալի ուղղություններից է Հայասայի մշակութային ու տնտեսական կյանքի ուսումնասիրությունը։ Ներկայացվում են բրոնզեդարյան հասարակության նյութական մշակույթի առանձնահատկությունները, արհեստների զարգացումը, մետաղագործությունը, խեցեգործությունը, զենքերի պատրաստումը, գյուղատնտեսությունն ու անասնապահությունը։ Քննության են առնվում Հայասայի մշակութային կապերը հարևան երկրների և ժողովուրդների հետ, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր մշակութային միջավայրում նրա ունեցած տեղը։ Հեղինակը կարևորում է հնագիտական նյութերի և գրավոր սկզբնաղբյուրների համադրությունը՝ ցույց տալով, որ Հայասայի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավոր չէ սահմանափակել միայն խեթական արձանագրությունների մեկնաբանությամբ։ Հնագիտական պեղումների արդյունքները, բնակավայրերի նյութական մնացորդները և բրոնզեդարյան մշակույթի հուշարձանները լրացնում են գրավոր տեղեկությունները՝ հնարավորություն տալով ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի հասարակական, տնտեսական և մշակութային զարգացման մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանանում նաև Հայասայի և Հայկական լեռնաշխարհի հետագա պատմական ու էթնոմշակութային զարգացումների փոխհարաբերության հարցը։ Հայասա անվան և հայ ժողովրդի ինքնանվանման հնարավոր կապը, ինչպես նաև Հայասայի տեղը հայոց պետականության վաղ պատմության մեջ դիտարկվում են հայագիտության կարևորագույն խնդիրների շրջանակում։ Այս հարցերը ներկայացվում են պատմագիտական ուսումնասիրությունների և տարբեր գիտական մոտեցումների համատեքստում՝ ընդգծելով հնագույն քաղաքական կազմավորումների, էթնիկական գործընթացների և մշակութային ժառանգության շարունակականության ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է նաև Հայասայի պատմության վերաբերյալ հայ և օտարերկրյա պատմագիտության մեջ ձևավորված տեսակետների քննությամբ, սկզբնաղբյուրների օգտագործմամբ և թեմայի բազմակողմանի դիտարկմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Հայասայի ուսումնասիրության պատմությանը, խեթագիտության ձեռքբերումներին, սեպագիր արձանագրությունների պատմական նշանակությանը և Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն անցյալի վերակազմության մեթոդներին։ Գրքի պատմամշակութային նշանակությունը մեծ է հայոց պետականության վաղ շրջանի, հնագույն հասարակությունների և Առաջավոր Ասիայի քաղաքական ու մշակութային փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Այն նպաստում է Հայկական լեռնաշխարհի պատմական ժառանգության ճանաչմանը և Հայասա-Ազզիի՝ որպես հին արևելյան աշխարհի քաղաքական ու մշակութային գործընթացներում ներգրավված պետական կազմավորման, դերի բացահայտմանը։ Աշխատությունը կարևոր գիտական աղբյուր է հայագետների, պատմաբանների, արևելագետների, հնագետների, լեզվաբանների և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների համար, ինչպես նաև արժեքավոր ընթերցանության նյութ է բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ ուսումնասիրել հայոց պետականության ակունքները, Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզեդարյան քաղաքակրթությունը և տարածաշրջանի հնագույն ժողովուրդների պատմական փոխհարաբերությունները։

Updated: 2026-11-17
Հայասայի քաղաքական և մշակութային պատմությունը

Free

Online

History

Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների պատմության հիմնահարցերը (մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի վերջը)

Աշխատությունը նվիրված է Մերձավոր և Միջին Արևելքի հնագույն քաղաքակրթությունների, պետությունների և հասարակությունների պատմական զարգացման հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով մարդկության պատմության այն կարևոր ժամանակաշրջանը, երբ տարածաշրջանում ձևավորվեցին պետականության առաջին խոշոր կենտրոնները, զարգացան քաղաքային մշակույթները, առաջացան հզոր թագավորություններ և կայսրություններ, իսկ քաղաքական, տնտեսական, կրոնական ու մշակութային փոխհարաբերությունները մեծ ազդեցություն ունեցան համաշխարհային քաղաքակրթության հետագա ընթացքի վրա։ Ուսումնասիրության ժամանակագրական շրջանակն ընդգրկում է մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի ավարտը՝ հնարավորություն տալով հետևելու տարածաշրջանի պատմական գործընթացների երկարատև զարգացմանը՝ վաղ պետական կազմավորումների առաջացումից մինչև հին աշխարհի խոշորագույն քաղաքական միավորների ձևավորումն ու վերափոխումը։ Աշխատության թեմատիկ առանցքում Միջագետքի, Փոքր Ասիայի, Իրանական բարձրավանդակի, Լևանտի և հարակից տարածքների պատմական զարգացումն է՝ դրանց քաղաքական կառուցվածքների, հասարակական հարաբերությունների, տնտեսական համակարգերի և մշակութային առանձնահատկությունների համատեքստում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Միջագետքի հնագույն քաղաքակրթությունների ուսումնասիրությունը, որտեղ ձևավորվեցին քաղաքային կյանքի, գրային համակարգերի, պետական կառավարման և իրավական մտածողության վաղ ավանդույթները։ Շումերական, աքքադական, բաբելոնյան և ասորեստանյան պետական կազմավորումների պատմությունը կարևոր նյութ է տալիս կենտրոնացված իշխանության ձևավորման, վարչական համակարգերի զարգացման, ռազմական կազմակերպման, առևտրի և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Տարածաշրջանի պատմական ընթացքի կարևոր բաղադրիչ են նաև խեթական պետության, Փոքր Ասիայի քաղաքական միավորների, Սիրիայի և Պաղեստինի հնագույն հասարակությունների, ինչպես նաև Իրանական բարձրավանդակում ձևավորված պետական կազմավորումների զարգացումը։ Մասնավորապես, մարական և Աքեմենյան տերությունների պատմությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու կայսերական կառավարման առանձնահատկությունները, տարբեր ժողովուրդների ու մշակույթների համակեցության ձևերը, վարչական տարածքների կազմակերպումը և ընդարձակ տարածքների քաղաքական միավորման մեխանիզմները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև տարածաշրջանի ժողովուրդների փոխհարաբերությունների և պատմական փոխազդեցությունների բացահայտումը։ Մերձավոր և Միջին Արևելքը հնագույն ժամանակներից եղել է առևտրական ճանապարհների, մշակութային հաղորդակցությունների և քաղաքական մրցակցության կարևոր հանգույց, որտեղ ձևավորվել են տարբեր քաղաքակրթությունների միջև տնտեսական ու դիվանագիտական կապեր։ Այս գործընթացները նպաստել են տեխնոլոգիական գիտելիքների, գրային համակարգերի, կրոնական պատկերացումների, գեղարվեստական ավանդույթների և պետական կառավարման փորձի տարածմանը։ Աշխատության ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հին արևելյան հասարակությունների սոցիալական կառուցվածքը, իշխանության և կրոնի փոխհարաբերությունները, հողատիրության ձևերը, տնտեսական գործունեությունը, ստրկատիրական հարաբերությունները և հասարակական տարբեր խավերի դիրքը։ Հին Արևելքի պատմության առանցքային առանձնահատկություններից մեկը կրոնական և քաղաքական իշխանությունների սերտ կապն էր, որի ազդեցությամբ ձևավորվում էին արքայական իշխանության գաղափարախոսությունը, տաճարային տնտեսությունը և հասարակական կյանքի բազմաթիվ ոլորտներ։ Քաղաքակրթությունների պատմական զարգացումը ներկայացվում է նաև մշակութային ժառանգության տեսանկյունից՝ ընդգծելով գրի, գրականության, գիտելիքի, աստղագիտության, մաթեմատիկայի, ճարտարապետության և արվեստի զարգացման նշանակությունը։ Առանձին կարևորություն ունի տարածաշրջանի պատմության ուսումնասիրությունը Հայաստանի պատմական միջավայրի և հարակից ժողովուրդների հետ ունեցած կապերի տեսանկյունից։ Հայկական լեռնաշխարհը գտնվելով Մերձավոր Արևելքի քաղաքակրթական և քաղաքական գործընթացների կարևոր խաչմերուկում՝ մշտապես փոխազդել է հարևան պետությունների ու մշակույթների հետ։ Ուստի տարածաշրջանի հնագույն պատմության ուսումնասիրությունը նպաստում է նաև Հայկական լեռնաշխարհի պատմական միջավայրի, քաղաքական հարաբերությունների, տնտեսական կապերի և մշակութային փոխանակումների ավելի ամբողջական ընկալմանը։ Գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է հին արևելքի պատմության և արևելագիտության ոլորտներին՝ անդրադառնալով պատմական զարգացման հիմնահարցերին, քաղաքակրթությունների ձևավորման օրինաչափություններին և տարածաշրջանային գործընթացների փոխկապակցվածությանը։ Դրա արժեքը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ Մերձավոր և Միջին Արևելքի պատմությունը ներկայացվում է ոչ թե որպես առանձին պետությունների մեկուսացված անցյալ, այլ որպես փոխկապակցված քաղաքական, տնտեսական և մշակութային համակարգերի զարգացում։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հին աշխարհի պատմական գործընթացները, պետականության առաջացման նախադրյալները, կայսրությունների ձևավորման մեխանիզմները և միջքաղաքակրթական հարաբերությունները հասկանալու համար։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, արևելագետներին, հնագետներին, քաղաքակրթությունների պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես գիտական ու ուսումնագիտական նյութ Մերձավոր և Միջին Արևելքի հնագույն պատմության առանցքային խնդիրների, պատմական ժառանգության և համաշխարհային քաղաքակրթության զարգացման գործում տարածաշրջանի ունեցած նշանակության ուսումնասիրության համար։

Updated: 2026-11-17
Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրների պատմության հիմնահարցերը (մ.թ.ա. IV հազարամյակի վերջից մինչև մ.թ.ա. I հազարամյակի վերջը)

Free

Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) 1835 թ․ – 1888 թ․ Րաֆֆին հայ պատմավեպի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում ազգային ազատագրության և հայրենասիրության թեմաները։ «Սամվել», «Խենթը» և «Դավիթ Բեկ» վեպերը համարվում են հայ գրականության դասականներ։ Նա ստեղծել է ուժեղ և հիշվող հերոսներ։ Րաֆֆու կերպարները պայքարում են հանուն ազատության և արդարության։ Նրա գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ երիտասարդության վրա։ Նա կարողացել է պատմությունը ներկայացնել հետաքրքիր և կենդանի ձևով։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Րաֆֆին համարվում է ազգային մտածողության ձևավորման կարևոր գործիչ։ Նրա անունը մշտապես կապված է հայրենասիրական գրականության հետ։ menu_book18 Read more Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Read more Դերենիկ Դեմիրճյան Դերենիկ Դեմիրճյան 1877 թ․ – 1956 թ․ Դերենիկ Դեմիրճյանը գրող, դրամատուրգ և հասարակական գործիչ էր։ Նա առավել հայտնի է իր «Վարդանանք» պատմական վեպով, որը հայ գրականության կարևորագույն ստեղծագործություններից է։ Դեմիրճյանը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել հայկական պատմության և ազգային հերոսների նկատմամբ։ Նրա գործերում հաճախ հանդիպում են հայրենասիրական գաղափարներ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ պիեսներ և պատմվածքներ։ Դեմիրճյանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պատմական արձակի զարգացման վրա։ Նա կարևոր դեր է ունեցել նաև հայկական թատրոնի զարգացման գործում։ Նրա աշխատանքները մինչ օրս լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Դեմիրճյանը համարվում է հայ դասական գրականության կարևոր ներկայացուցիչներից մեկը։ menu_book7 Read more Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more Պարույր Սևակ Պարույր Սևակ 1924 թ․ – 1971 թ․ Պարույր Սևակը հայ գրականության ամենախոր և վերլուծական մտածող բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն մարդու ներաշխարհը, հասարակությունը և պատմական հիշողությունը։ Սևակը հայտնի է իր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որը նվիրված է Կոմիտասին։ Նրա լեզուն համարձակ է, նորարարական և մտավոր։ Սևակը հաճախ քննադատել է հասարակական խնդիրները և կեղծ արժեքները։ Նրա պոեզիան համադրում է զգացմունքներն ու ինտելեկտը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից պոեզիայի վրա։ Նրա ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Սևակը համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book9 Read more Հակոբ Պարոնյան Հակոբ Պարոնյան 1843 թ․ – 1891 թ․ Հակոբ Պարոնյանը հայ երգիծական գրականության ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նա իր ստեղծագործություններում քննադատել է հասարակական արատները, կեղծավորությունը և անարդարությունը։ Նրա հումորը սուր է և հաճախ շատ արդիական նույնիսկ այսօր։ Պարոնյանը ստեղծել է բազմաթիվ հիշարժան կերպարներ։ Նրա գործերը համատեղում են ծիծաղն ու հասարակական քննադատությունը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ երգիծանքի զարգացման վրա։ Նրա լեզուն կենդանի է և արտահայտիչ։ Պարոնյանի ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են դպրոցներում և համալսարաններում։ Նա համարվում է հայ սատիրայի դասականը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է հետաքրքրել ընթերցողներին։ menu_book2 Read more