Կատվալյան, Վիկտոր

Կատվալյան, Վիկտոր

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

Linguistics

Հայաստանի Հանրապետության բարբառային պատկերը․ Գիրք 1․ Գեղարքունիքի մարզ

Աշխատությունը նվիրված է Գեղարքունիքի մարզի տարածքում գործածվող հայերենի բարբառների, խոսվածքների և դրանց լեզվական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով ներկայացնել տարածաշրջանի բարբառային բազմազանությունը, դրա պատմական ձևավորման նախադրյալները, տարածքային դրսևորումները և արդի լեզվական պատկերը։ Հետազոտությունը կարևոր ներդրում է Հայաստանի Հանրապետության բարբառային քարտեզագրման և հայերենի տարածագործառական տարբերակների գիտական նկարագրության գործում։ Հեղինակը ներկայացնում է մարզում տարածված բարբառային միավորները՝ անդրադառնալով դրանց ծագմանը, լեզվական պատկանելությանը, տարածման սահմաններին և առանձնահատուկ հնչյունական, քերականական ու բառային հատկանիշներին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Մշո բարբառին և դրա տարբեր դրսևորումներին Գեղարքունիքի մարզում, ինչպես նաև տարածաշրջանում ձևավորված այլ խոսվածքներին, որոնց ներկայիս առանձնահատկությունները պայմանավորված են բնակչության պատմական տեղաշարժերով, տարբեր բնակավայրերից եկած համայնքների հաստատմամբ, լեզվական շփումներով և սերնդեսերունդ փոխանցված խոսքային ավանդույթներով։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է բնակչության տեղաշարժերի և բնակավայրերի պատմական կազմավորման ազդեցության բացահայտումը մարզի բարբառային պատկերի ձևավորման վրա։ Այս համատեքստում ներկայացվում են տեղեկություններ տարբեր համայնքների բնակչության պատմական ծագման, վերաբնակեցման գործընթացների և դրանց հետևանքով ձևավորված լեզվական առանձնահատկությունների վերաբերյալ՝ հնարավորություն տալով հասկանալու, թե ինչպես են պատմական իրադարձություններն ու ժողովրդագրական փոփոխություններն իրենց արտացոլումն ստացել կենդանի խոսքում։ Հեղինակը կարևորում է յուրաքանչյուր բնակավայրի խոսվածքի առանձին ուսումնասիրությունը՝ ներկայացնելով բարբառային պատկանելության բնութագրեր և առանձնահատուկ լեզվական իրողություններ, որոնք թույլ են տալիս համեմատել նույն տարածաշրջանի տարբեր բնակավայրերում գործածվող խոսքի ձևերը, բացահայտել դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները և որոշել փոխադարձ լեզվական ազդեցությունները։ Աշխատության գիտական արժեքը պայմանավորված է նաև փաստական նյութի լայն ընդգրկմամբ․ հետազոտության ընթացքում մարզի տարբեր բնակավայրերում իրականացված դաշտային ուսումնասիրությունների, բարբառախոսների հետ հարցումների, կենդանի խոսքի տեսաձայնագրությունների և բանավոր խոսքի գրառումների միջոցով հավաքագրվել ու համակարգվել են լեզվական բազմաթիվ նմուշներ։ Ներկայացված նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն բարբառների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, այլև դրանց կենդանի գործածությունը, արտահայտչական հնարավորությունները, տեղական բառապաշարը և խոսքային ավանդույթները։ Առանձին նշանակություն ունեն բարբառային տառադարձությամբ գրի առնված խոսքի նմուշները, որոնք պահպանում են խոսքի բնական հնչերանգը, արտասանական յուրահատկությունները, բառային ձևերը և տեղական լեզվական միջավայրի բնորոշ գծերը։ Դրանք կարևոր սկզբնաղբյուր են բարբառների հնչյունական ու քերականական համակարգերի ուսումնասիրության, ինչպես նաև կենդանի բանավոր խոսքի փաստագրման համար։ Աշխատությունն ընդգրկում է նաև բառացանկ, որն ամփոփում և համակարգում է տարածաշրջանի խոսվածքներին բնորոշ բառային միավորները՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու տեղական բառապաշարի հարստությանը, բառերի իմաստային առանձնահատկություններին և լեզվական տարբերակներին։ Հետազոտության կարևոր գաղափարական հիմքերից մեկն այն է, որ հայերենի բարբառները պարզապես գրական լեզվից շեղվող խոսքի ձևեր չեն, այլ ժողովրդի պատմական հիշողությունը, մշակութային ինքնությունը, աշխարհընկալումը և կենսակերպն արտացոլող արժեքավոր լեզվական համակարգեր։ Յուրաքանչյուր խոսվածք իր մեջ պահպանում է տվյալ համայնքի պատմության, սոցիալական հարաբերությունների, ավանդույթների և միջավայրի հետ կապված բազմաթիվ տեղեկություններ, ուստի դրանց ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն լեզվաբանության, այլև պատմության, ազգագրության, բանահյուսության և ժողովրդագրության տեսանկյունից։ Աշխատությունը նաև նպաստում է հայերենի տարածքային տարբերակների վերաբերյալ ամբողջական պատկերացման ձևավորմանը՝ ընդգծելով բարբառային ուսումնասիրությունների անհրաժեշտությունը լեզվի պատմական զարգացման օրինաչափությունները բացահայտելու և նրա հարստությունը պահպանելու գործում։ Իր գիտական մոտեցմամբ, փաստական նյութի ընդգրկունությամբ, բնակավայրերի լեզվական առանձնահատկությունների համադրմամբ և կենդանի խոսքի նմուշների ներառմամբ այն արժեքավոր աղբյուր է հայ բարբառագիտության հետագա զարգացման համար։ Այն օգտակար է լեզվաբանների, հայերենագետների, բարբառագետների, պատմաբանների, ազգագրագետների, բանահյուսության և ժողովրդագրության մասնագետների, ինչպես նաև Հայաստանի տարբեր տարածաշրջանների պատմությամբ, մշակույթով ու լեզվական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Միաժամանակ գիրքը կարող է ծառայել որպես ուսումնական և հետազոտական նյութ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում՝ նպաստելով հայերենի բարբառային համակարգի, լեզվական աշխարհագրության և ազգային ոչ նյութական մշակութային ժառանգության առավել խորքային ընկալմանը։

Updated: 2026-11-18
Հայաստանի Հանրապետության բարբառային պատկերը․ Գիրք 1․ Գեղարքունիքի մարզ

Free

Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Read more Վահան Տերյան Վահան Տերյան 1885 թ․ – 1920 թ․ Վահան Տերյանը հայ քնարական պոեզիայի ամենասիրելի հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում արտահայտված են սերը, մենությունը, կարոտը և կյանքի անցողիկությունը։ Տերյանի բանաստեղծությունները հայտնի են իրենց երաժշտականությամբ և նուրբ տրամադրությամբ։ Նա մեծ ազդեցություն է կրել եվրոպական խորհրդապաշտությունից։ Նրա պոեզիան նոր շունչ է բերել հայկական գրականությանը։ Տերյանի լեզուն մեղմ է, գեղեցիկ և հուզական։ Նրա բազմաթիվ բանաստեղծություններ դարձել են երգեր։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա սերունդների բանաստեղծների վրա։ Տերյանի ստեղծագործությունները շարունակում են մնալ ամենաընթերցվողներից։ Նա համարվում է հայ քնարերգության մեծագույն վարպետներից մեկը։ menu_book4 Read more Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) 1854 թ․ – 1908 թ․ Մուրացանը հայ պատմական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Գևորգ Մարզպետունի» վեպն է։ Վեպում ներկայացվում են Հայաստանի պատմության կարևոր էջերը։ Մուրացանը մեծ հետաքրքրություն ուներ ազգային անցյալի նկատմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները ներշնչված են հայրենասիրական գաղափարներով։ Նա ձգտել է ընթերցողին ծանոթացնել հայկական պատմությանը։ Նրա կերպարները հաճախ մարմնավորում են քաջություն և նվիրվածություն։ Մուրացանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա գրքերը մինչ օրս մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցվում են։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմավեպի զարգացման մեջ։ menu_book18 Read more Գրիգոր Նարեկացի Գրիգոր Նարեկացի 951 թ․ – 1003 թ․ Գրիգոր Նարեկացին միջնադարյան հայ գրականության և քրիստոնեական մտքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Մատյան ողբերգությունն» է, որը հաճախ կոչվում է պարզապես «Նարեկ»։ Գիրքը բաղկացած է աղոթքներից և հոգևոր խորհրդածություններից։ Նարեկացին խորությամբ ուսումնասիրել է մարդու հոգին, մեղքը, ապաշխարությունն ու հավատքը։ Նրա լեզուն չափազանց հարուստ և պատկերավոր է։ Նարեկացու ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ հոգևոր մշակույթի վրա։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ 2015 թվականին նա հռչակվել է Կաթոլիկ եկեղեցու Վարդապետ։ Նարեկացին համարվում է համաշխարհային քրիստոնեական գրականության կարևոր հեղինակներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել ամբողջ աշխարհում։ menu_book29 Read more Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more