Խուդոյան, Ս. Կ.

Խուդոյան, Ս. Կ.

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

Pedagogy

Արևելահայ դպրոցները 1830–1920 թվականներին

Աշխատությունը նվիրված է արևելահայ կրթական համակարգի ձևավորման, զարգացման և պատմական վերափոխումների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով հայ ժողովրդի հասարակական, քաղաքական և մշակութային կյանքի կարևորագույն ժամանակաշրջաններից մեկը։ Գրքում ներկայացվում է արևելահայ դպրոցների պատմական զարգացումը՝ սկսած 19-րդ դարի առաջին տասնամյակներից մինչև 20-րդ դարի սկզբի բարդ ու շրջադարձային իրադարձությունները։ Հեղինակը քննության է առնում հայ դպրոցական կրթության ձևավորման նախադրյալները, կրթական հաստատությունների առաջացման ու տարածման գործընթացը, դրանց կազմակերպական կառուցվածքը, գործունեության առանձնահատկությունները և հասարակական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն պատմական պայմաններին, որոնց ազդեցությամբ զարգացել է արևելահայ կրթությունը՝ ներառյալ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականությունն ու վարչական կարգավորումները, Հայ առաքելական եկեղեցու դերը կրթական գործի կազմակերպման մեջ, ազգային հասարակական կազմակերպությունների, բարեգործական միությունների, մտավորականության և կրթության զարգացմանը նպաստող այլ շրջանակների գործունեությունը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է դպրոցական ցանցի ընդլայնման, կրթական հաստատությունների տարբեր տեսակների ձևավորման, ուսումնական գործընթացի կազմակերպման և կրթության հասանելիության խնդիրների ուսումնասիրությունը։ Ներկայացվում է դպրոցների նշանակությունը ոչ միայն որպես գիտելիքների փոխանցման հաստատությունների, այլև որպես ազգային ինքնագիտակցության, մայրենի լեզվի պահպանման, մշակութային ժառանգության փոխանցման և հասարակական առաջընթացի կարևոր կենտրոնների։ Քննության առարկա են դառնում կրթական կյանքի տարբեր կողմերը՝ դպրոցների հիմնադրումը, նյութական ապահովվածությունը, ուսուցիչների պատրաստման և մանկավարժական գործունեության կազմակերպման հարցերը, ուսումնական ծրագրերի ու դասավանդվող առարկաների զարգացումը, ինչպես նաև աշակերտության կրթական հնարավորությունների ընդլայնումը։ Ժամանակաշրջանի կրթական պատմության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ազգային կրթության և հասարակական արդիականացման փոխհարաբերությունը, քանի որ դպրոցը աստիճանաբար դառնում էր նոր գիտելիքների, լուսավորական գաղափարների և հասարակական մտածողության ձևավորման առանցքային միջավայր։ Աշխատության պատմական ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու արևելահայ դպրոցը տարբեր քաղաքական ու հասարակական պայմաններում՝ բացահայտելով կրթական հաստատությունների գործունեության վրա արտաքին կառավարման, տնտեսական հնարավորությունների, ազգային-եկեղեցական կառույցների և հասարակական նախաձեռնությունների ազդեցությունը։ Կարևորվում է նաև կրթության աշխարհականացման, մանկավարժական մոտեցումների փոփոխության, կրթական ծրագրերի կատարելագործման և ազգային կրթական պահանջների ձևավորման գործընթացը։ 19-րդ դարի ընթացքում հայ դպրոցը կարևոր դեր է ունեցել ազգային մտավորականության ձևավորման, լուսավորական շարժման տարածման, գրագիտության բարձրացման և հասարակական կյանքի աշխուժացման գործում։ 20-րդ դարի սկզբին կրթական համակարգի առջև ծառացած նոր մարտահրավերները, քաղաքական անկայունությունը, պատերազմական իրադարձություններն ու հասարակական վերափոխումները նոր պայմաններ էին ստեղծում դպրոցների գործունեության և հետագա զարգացման համար։ Այս տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ ժողովրդի պատմության մեջ կրթության՝ որպես ազգային գոյատևման, ինքնության պահպանման և մշակութային շարունակականության գործոնի դերը հասկանալու համար։ Հեղինակի ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նրանով, որ դպրոցական կրթության պատմությունը դիտարկում է ոչ թե մեկուսացված մանկավարժական երևույթ, այլ հասարակական կյանքի ընդհանուր զարգացման անբաժանելի մաս՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու կրթության, ազգային ինքնագիտակցության, մշակույթի և հասարակական առաջընթացի միջև առկա կապերը։ Գիրքը կարևոր պատմագիտական և կրթագիտական նշանակություն ունի արևելահայ կրթական ժառանգության ուսումնասիրության, 19-րդ դարի և 20-րդ դարասկզբի հայ հասարակության մտավոր ու մշակութային կյանքի առանձնահատկությունների բացահայտման, ինչպես նաև ազգային դպրոցական ավանդույթների պատմական ակունքների ճանաչման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ ժողովրդի պատմությամբ, կրթության և մանկավարժության պատմությամբ, դպրոցական հաստատությունների զարգացմամբ, հայ լուսավորական շարժմամբ և ազգային մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների, մանկավարժների ու ընթերցողների համար՝ միաժամանակ ծառայելով որպես կարևոր տեղեկատու և ուսումնասիրության նյութ հայ կրթական պատմության տարբեր հարցերի հետագա գիտական քննության համար։

Updated: 2026-11-17
Արևելահայ դպրոցները 1830–1920 թվականներին

Free

Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more Միսաք Մեծարենց Միսաք Մեծարենց 1886 թ․ – 1908 թ․ Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարական պոեզիայի ամենապայծառ ներկայացուցիչներից է։ Չնայած կարճ կյանքին, նա ստեղծել է բարձրարժեք գրական ժառանգություն։Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարերգության ամենապայծառ անուններից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, սերը և կյանքի գեղեցկությունը։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա հասցրել է ստեղծել բարձրարժեք պոեզիա։ Նրա լեզուն երաժշտական է և նուրբ։ Մեծարենցը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ռոմանտիկ պոեզիայի վրա։ Նրա բանաստեղծությունները լի են լույսով և զգացմունքայնությամբ։ Նա համարվում է արևմտահայ պոեզիայի ամենաքնարական ձայներից մեկը։ Նրա գործերը մինչ օրս սիրով ընթերցվում են։ Նրա ժառանգությունը փոքր ծավալով, բայց մեծ արժեք ունի։ Նա հայ գրականության բացառիկ տաղանդներից է։ menu_book2 Read more Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) 1835 թ․ – 1888 թ․ Րաֆֆին հայ պատմավեպի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում ազգային ազատագրության և հայրենասիրության թեմաները։ «Սամվել», «Խենթը» և «Դավիթ Բեկ» վեպերը համարվում են հայ գրականության դասականներ։ Նա ստեղծել է ուժեղ և հիշվող հերոսներ։ Րաֆֆու կերպարները պայքարում են հանուն ազատության և արդարության։ Նրա գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ երիտասարդության վրա։ Նա կարողացել է պատմությունը ներկայացնել հետաքրքիր և կենդանի ձևով։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Րաֆֆին համարվում է ազգային մտածողության ձևավորման կարևոր գործիչ։ Նրա անունը մշտապես կապված է հայրենասիրական գրականության հետ։ menu_book18 Read more Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Պերճ Պռոշյան Պերճ Պռոշյան 1837 թ․ – 1907 թ․ Պերճ Պռոշյանը հայ ռեալիստական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նա իր ստեղծագործություններում պատկերել է գյուղական կյանքը և հասարակ մարդկանց առօրյան։ Նրա հերոսները սովորական մարդիկ են՝ իրենց խնդիրներով ու երազանքներով։ Պռոշյանը մեծ ուշադրություն է դարձրել սոցիալական հարցերին։ Նրա գրքերը արժեքավոր տեղեկություններ են տալիս 19-րդ դարի հայկական կյանքի մասին։ Նա կարևորել է կրթության և լուսավորության դերը։ Նրա լեզուն պարզ է և բնական։ Պռոշյանի ստեղծագործությունները աչքի են ընկնում իրատեսական նկարագրություններով։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նրա անունը շարունակում է հիշվել որպես ռեալիզմի կարևոր ներկայացուցիչ։ menu_book3 Read more Գրիգոր Զոհրապ Գրիգոր Զոհրապ 1861 թ․ – 1915 թ․ Հայ նշանավոր գրող, հրապարակախոս, իրավաբան և քաղաքական գործիչ էր։ Նա ծնվել է 1861 թվականի հունիսի 26-ին՝ Կոստանդնուպոլսում, և մահացել 1915 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Զոհրապը համարվում է արևմտահայ գրականության ամենահայտնի նովելիստներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում պատկերավորվում են մարդու հոգեբանությունը, հասարակական հարաբերությունները և քաղաքային կյանքի խնդիրները։ Նա գրել է բազմաթիվ պատմվածքներ և նորավեպեր, որոնք առանձնանում են իրատեսական ոճով և խոր հոգեբանական վերլուծությամբ։ Բացի գրական գործունեությունից, Զոհրապը եղել է հայտնի իրավաբան և Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավոր։ Նրա կյանքն ու գործունեությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ մշակույթի և հասարակական մտքի զարգացման վրա, իսկ նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս համարվում են հայ գրականության արժեքավոր էջերից։ menu_book5 Read more