Books by this author (1)

Online

History

Պատմական ճառ․ Օմարի և Լևոնի նամակագրությունը

Գիրքը ներկայացնում է հայ միջնադարյան պատմագրության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը՝ Ղևոնդ վարդապետի պատմական երկը, ինչպես նաև դրան կից պահպանված Օմար II խալիֆի և Լևոն III բյուզանդական կայսեր միջև ենթադրյալ նամակագրությունը՝ բացահայտելով արաբական նվաճումների ժամանակաշրջանի քաղաքական, ռազմական, կրոնական և հասարակական իրադարձությունները։ Հիմնական աշխատության առանցքում Հայաստանի պատմական ճակատագիրն է՝ Մուհամմադ մարգարեի մահից և Բյուզանդական կայսր Հերակլիոսի գահակալության ավարտից հետո սկսված արաբական արշավանքների, իսլամական խալիֆայության ընդարձակման և տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունների համատեքստում։ Հեղինակը պատմական իրադարձությունները դիտարկում է ոչ միայն որպես ռազմական նվաճումների և իշխանափոխությունների հաջորդականություն, այլև որպես հայ ժողովրդի քաղաքական, ազգային և հոգևոր կյանքի վրա խոր ազդեցություն ունեցած պատմական գործընթաց։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի նկատմամբ արաբական իշխանության հաստատմանը, երկրի կառավարման համակարգի փոփոխություններին, բնակչության սոցիալական և տնտեսական վիճակին, հարկային ու վարչական ճնշումներին, քրիստոնեական եկեղեցու դրությանը և հայ հասարակության ինքնուրույնության պահպանման խնդիրներին։ Աշխատության մեջ արտացոլված են նաև խալիֆայության ներքին քաղաքական զարգացումները, տարբեր կառավարիչների գործունեությունը, արաբական նվաճումների շարունակականությունը, իշխանական հակամարտությունները, քաղաքացիական պատերազմները և Օմայանների իշխանությունից Աբբասյանների հարստությանն անցնելու պատմական գործընթացը։ Ղևոնդ վարդապետը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունները գրանցող պատմագիր, այլև որպես իր ժամանակի քաղաքական ու հոգևոր իրողություններին արձագանքող աստվածաբան, որի համար պատմությունը մարդկային ճակատագրերի, հավատքի փորձությունների և հասարակական պատասխանատվության մասին խորհրդածության միջոց է։ Նա իրադարձությունները մեկնաբանում է քրիստոնեական աշխարհայացքի և աստվածաշնչյան պատկերացումների տեսանկյունից՝ փորձելով բացահայտել պատմական ցնցումների հոգևոր նշանակությունը և ընթերցողին փոխանցել բարոյական ու կրոնական ուղերձներ։ Հատկապես կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդի առջև ծառացած բարդ ընտրության խնդիրը՝ ինչպես արձագանքել օտար տիրապետությանը, երբ անհրաժեշտ է միաժամանակ պահպանել ազգային ինքնությունը, քրիստոնեական հավատը և հասարակության գոյության հիմքերը։ Հեղինակի դիտարկումներում արտահայտվում են դիմադրության, հնազանդության, քաղաքական զգուշավորության և ժամանակ շահելու տարբեր մոտեցումների շուրջ միջնադարյան հայ հասարակության մտահոգությունները։ Այս առումով աշխատությունը արժեքավոր նյութ է տրամադրում ոչ միայն պատմական իրադարձությունների, այլև միջնադարյան հայ քաղաքական մտածողության, հասարակական տրամադրությունների և եկեղեցական շրջանակների աշխարհընկալման ուսումնասիրության համար։ Պատմական պատկերը լրացվում է Օմար II-ի և Լևոն III-ի միջև ներկայացվող նամակագրությամբ, որը միջնադարյան քրիստոնեական և իսլամական մտավոր ավանդույթների փոխհարաբերությունների ուշագրավ վկայություն է։ Այդ նամակագրության հիմքում ընկած է երկու կրոնական աշխարհների միջև աստվածաբանական բանավեճը, որի ընթացքում արծարծվում են հավատքի ճշմարտության, կրոնական հեղինակության, աստվածային հայտնության, քրիստոնեական և իսլամական ուսմունքների տարբերությունների ու փոխհարաբերությունների հարցերը։ Նամակների երկխոսային կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն մտավոր միջավայրի մասին, որտեղ կրոնական համոզմունքները ոչ միայն դավանանքի, այլև բանական քննարկման, փաստարկման և փոխադարձ քննադատության առարկա էին։ Հատկանշական է, որ այս նամակագրությունը ներկայացվում է որպես Ղևոնդի պատմական երկին ավելի ուշ ներմուծված հավելված, և դրա ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի միջնադարյան հայկական գրավոր ավանդության, կրոնական բանավեճերի և քրիստոնեա-իսլամական հարաբերությունների պատմության համար։ Աշխատության գրական առանձնահատկություններից են պատմողական և մեկնաբանական խոսքի համադրությունը, պատմական փաստերի ներկայացումը հեղինակի անձնական ու գաղափարական գնահատականների հետ, աստվածաշնչյան պատկերների և կրոնական խորհրդածությունների կիրառությունը, ինչպես նաև իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերը բացահայտելու ձգտումը։ Պատմական շարադրանքը միաժամանակ ունի տարեգրական, վերլուծական և խրատական բնույթ, ինչի շնորհիվ այն արժեքավոր է թե՛ որպես պատմական վկայություն, թե՛ որպես միջնադարյան մտավոր կյանքի արտահայտություն։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկություններից է բնագրի քննադատական մշակված տարբերակի, թարգմանության և պատմագիտական ու բանասիրական մեկնաբանությունների համադրությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ավելի խորությամբ ընկալելու ստեղծագործության ժամանակաշրջանը, կառուցվածքը, գաղափարական ուղղվածությունն ու պատմական նշանակությունը։ Գիրքը մեծ կարևորություն ունի Հայաստանի արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար, քանի որ ներկայացնում է այնպիսի տեղեկություններ, որոնք էական նշանակություն ունեն VIII դարի Հայաստանի քաղաքական պատմության, հայ-արաբական հարաբերությունների, Բյուզանդիայի հետ կապերի և տարածաշրջանային ուժերի փոխազդեցության վերակազմության համար։ Այն նաև նպաստում է հայ և բյուզանդական պատմագրական ավանդույթների համեմատական ուսումնասիրությանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես էին միջնադարյան հեղինակները մեկնաբանում իրենց ժամանակի աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները։ Օմարի և Լևոնի նամակագրությունն իր հերթին ընդլայնում է գրքի գիտական նշանակությունը՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու քրիստոնեության և իսլամի միջև վաղ միջնադարյան աստվածաբանական երկխոսությունը, կրոնական ինքնության ձևավորման գործընթացները և տարբեր դավանանքների միջև գաղափարական փոխազդեցությունները։ Ստեղծագործությունը կարևոր ընթերցանության նյութ է հայոց պատմությամբ, միջնադարյան պատմագրությամբ, արաբական խալիֆայության պատմությամբ, Բյուզանդիայի քաղաքական զարգացումներով և կրոնների փոխհարաբերություններով հետաքրքրվողների համար։ Այն առանձնահատուկ արժեք ունի պատմաբանների, արևելագետների, աստվածաբանների, բանասերների և միջնադարագետների համար՝ միաժամանակ ընթերցողին ներկայացնելով հայ ժողովրդի պատմության այն բարդ ժամանակաշրջանը, երբ արտաքին քաղաքական գերիշխանության պայմաններում ազգային, հոգևոր և մշակութային ինքնության պահպանումը դարձել էր գոյաբանական նշանակության խնդիր։

Updated: 2026-11-18
Պատմական ճառ․ Օմարի և Լևոնի նամակագրությունը

Free

Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more Վահան Թեքեյան Վահան Թեքեյան 1878 թ․ – 1945 թ․ Վահան Թեքեյանը սփյուռքահայ գրականության ամենահայտնի բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հայտնի են իրենց խորը քնարականությամբ և հայրենասիրությամբ։ Թեքեյանը գրել է սիրո, հայրենիքի և մարդկային կյանքի մասին։ Նա նաև ակտիվ լրագրող և հասարակական գործիչ էր։ Նրա պոեզիան մեծ ճանաչում է ստացել հայկական սփյուռքում։ Թեքեյանի լեզուն նուրբ է և արտահայտիչ։ Նա կարևոր դեր է ունեցել արևմտահայ մշակույթի պահպանման գործում։ Նրա գործերը թարգմանվել են տարբեր լեզուներով։ Շատ գրականագետներ նրան անվանում են «Սփյուռքի բանաստեղծ իշխան»։ Նրա անունը շարունակում է մնալ հայ պոեզիայի կարևոր էջերից մեկը։ menu_book2 Read more Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Read more Ալեքսանդր Շիրվանզադե Ալեքսանդր Շիրվանզադե 1858 թ․ – 1935 թ․ Ալեքսանդր Շիրվանզադեն հայ ռեալիստական արձակի մեծագույն ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում արտացոլված են հասարակության տարբեր խավերի կյանքը և սոցիալական խնդիրները։ Նա գրել է վեպեր, պատմվածքներ և դրամատիկական գործեր։ Շիրվանզադեն մեծ ուշադրություն է դարձրել մարդկային հարաբերություններին։ Նրա հերոսները հոգեբանորեն խորն են մշակված։ Նա համարձակորեն քննադատել է հասարակական անարդարությունները։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ճանաչում են ստացել նաև թատերական բեմերում։ Շիրվանզադեն համարվում է հայ արձակի դասականներից մեկը։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հետագա գրողների ստեղծագործություններում։ Նա շարունակում է մնալ հայ գրականության կարևորագույն անուններից մեկը։ menu_book17 Read more Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more Գուրգեն Մահարի Գուրգեն Մահարի 1903 թ․ – 1969 թ․ Գուրգեն Մահարին հայ արձակի և հուշագրության կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ հիմնված են սեփական կյանքի փորձի վրա։ Նա նկարագրել է խորհրդային ժամանակների դժվարությունները և բանտային կյանքը։ Նրա հայտնի գործերից է «Ծաղկած փշալարեր» վեպը։ Մահարու լեզուն պարզ է, բայց խորքային և զգացմունքային։ Նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունի մարդու ազատության գաղափարը։ Նա նաև անդրադարձել է պատմական և սոցիալական թեմաներին։ Մահարու գործերը արժեքավոր վկայություն են ժամանակաշրջանի մասին։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից արձակի վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել այսօր։ menu_book4 Read more