Սարգսյան, Նելլի Հովհաննեսի

Biology

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի տարածքում տարածված որոշ սողունների հելմինթոֆաունայի՝ այսինքն նրանց օրգանիզմում բնակվող մակաբույծ որդերի տեսակային կազմի, տարածվածության և վարակվածության առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Հայաստանի սողունները, լինելով տարբեր կենսացենոզների կարևոր բաղադրիչներ, էական դեր են կատարում մակաբույծների բնական շրջանառության գործընթացում և կարող են հանդես գալ որպես հելմինթների միջանկյալ կամ պահեստային տերեր։ Աշխատանքի շրջանակում ուսումնասիրվել են Հայաստանի մի շարք մողեսների և օձերի տեսակներ, որոնցից առանձնացվել են ներքին մակաբույծները, որոշվել դրանց կարգաբանական պատկանելիությունը և գնահատվել վարակվածության աստիճանը։ Հետազոտության ընթացքում ուսումնասիրվել են, մասնավորապես, ժայռային մողեսների մի քանի տեսակներ, Շտրաուխի մողեսիկը, դեղնափորիկը, կարմրափոր սահնօձը, պղնձօձը և գյուրզան։ Հայտնաբերված հելմինթների շարքում արձանագրվել են կլոր որդեր՝ Nematoda դասից, և ժապավենաձև որդեր՝ Cestoda դասից։ Ուշադրություն է դարձվել ոչ միայն մակաբույծների առկայությանը, այլև վարակվածության էքստենսիվության և ինտենսիվության ցուցանիշներին, որոնք հնարավորություն են տալիս հասկանալու, թե ուսումնասիրված կենդանիների ինչ մասն է վարակված և որքան մեծ է յուրաքանչյուր վարակված առանձնյակի մոտ մակաբույծների քանակը։ Աշխատանքի առավել կարևոր կողմերից է վարակվածության վրա ազդող տարբեր գործոնների ուսումնասիրությունը։ Դիտարկվում են սողունների կենսամիջավայրի և էկոլոգիական պայմանների, աշխարհագրական տարածվածության, սեզոնային փոփոխությունների, ինչպես նաև մարդածին ազդեցությունների հնարավոր կապերը մակաբուծային վարակվածության մակարդակի հետ։ Ուսումնասիրվում է նաև տիրոջ կենսաբանական առանձնահատկությունների ազդեցությունը՝ մասնավորապես սեռի և բազմացման եղանակի հնարավոր դերը հելմինթներով վարակվելու գործընթացում։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս մակաբուծային վարակվածությունը դիտարկել ոչ թե որպես մեկուսացված երևույթ, այլ որպես կենդանու, մակաբույծի և շրջակա միջավայրի փոխկապակցված հարաբերությունների արդյունք։ Հետազոտության մեթոդական հիմքում ընկած է սողունների ամբողջական հելմինթոլոգիական ուսումնասիրությունը, որի ընթացքում հետազոտվել են տարբեր ներքին օրգաններ և մարմնի խոռոչներ, իսկ հայտնաբերված մակաբույծները ենթարկվել են համապատասխան լաբորատոր մշակման և նույնականացման։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմել հելմինթների տեղակայման, տեսակային կազմի և նրանց ու տեր օրգանիզմների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ Աշխատանքը արժեքավոր է նաև Հայաստանի կենսաբազմազանության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ սողունների մակաբուծային ֆաունայի վերաբերյալ նախկին տվյալները սահմանափակ և մասնակի էին։ Հետազոտությունը լրացնում է այդ բացը՝ համակարգելով տվյալներ Հայաստանի մի շարք սողունների հելմինթների վերաբերյալ և փորձելով բացահայտել դրանց տարածվածության օրինաչափությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև այն հանգամանքը, որ սողունները կարող են մասնակցել այլ կենդանիների վարակմանը, քանի որ նրանց օրգանիզմում որոշ հելմինթներ կարող են պահպանվել կամ կուտակվել զարգացման որոշակի փուլերում և հետագայում փոխանցվել վերջնական տերերին։ Այդ պատճառով ուսումնասիրությունն ունի ոչ միայն զուտ կենդանաբանական և մակաբուծաբանական, այլև էկոլոգիական ու համաճարակաբանական նշանակություն։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի սողունների և նրանց մակաբույծների փոխհարաբերությունների գիտական ուսումնասիրություն՝ համադրելով կենդանաբանությունը, մակաբուծաբանությունը և էկոլոգիան։ Այն կարող է հետաքրքրել կենսաբաններին, կենդանաբաններին, մակաբուծաբաններին, էկոլոգներին, բնապահպանության ոլորտի մասնագետներին և Հայաստանի կենդանական աշխարհի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև օգտակար լինել սողունների կենսաբանության, մակաբուծային համակարգերի և բնական էկոհամակարգերում հելմինթների շրջանառության վերաբերյալ գիտելիքների խորացման համար։