Саркисьян, С. М.

Саркисьян, С. М.

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

408-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիան Կովկասի ճակատամարտում

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական ԽՍՀ-ում կազմավորված 408-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի մարտական ուղուն, նրա կազմավորման պատմությանը, կազմակերպական կառուցվածքին, անձնակազմի գործունեությանը և Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Կովկասի համար մղված վճռորոշ մարտերում ունեցած նշանակալի դերակատարությանը։ Այն ներկայացնում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի կարևորագույն ռազմավարական գործողություններից մեկի՝ Կովկասի ճակատամարտի ռազմական ու պատմական իրադարձությունները՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով հայկական ազգային զորամիավորման մասնակցությանը տարածաշրջանի պաշտպանության գործում։ Ստեղծագործության առանցքում 408-րդ դիվիզիայի մարտական գործունեությունն է, որը ծավալվել է 1942 թվականի ծանր ու լարված ռազմաճակատային իրադրության պայմաններում, երբ գերմանական զորքերի առաջխաղացումը դեպի Կովկաս և Անդրկովկաս լուրջ վտանգ էր ներկայացնում Խորհրդային Միության հարավային շրջանների, ռազմավարական հաղորդակցության ուղիների և կենսական նշանակություն ունեցող տարածքների համար։ Ներկայացվում է դիվիզիայի տեղափոխությունը Հայաստանից դեպի Կովկասյան ռազմաճակատ, նրա ընդգրկումը Սևծովյան խմբավորման զորքերի կազմում, ինչպես նաև Նովոռոսիյսկի, Տուապսեի և հարակից ուղղություններում իրականացված պաշտպանական մարտերին մասնակցությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Տուապսեի ուղղությամբ մղված արյունալի մարտերին, որտեղ հայկական զինվորները, հաղթահարելով բարդ տեղանքային պայմանները, հակառակորդի ուժեղ ճնշումը և զինամթերքի ու ռազմական միջոցների պակասը, ցուցաբերել են տոկունություն, կարգապահություն և անձնուրացություն՝ նպաստելով թշնամու առաջխաղացման կասեցմանը։ Աշխատության կարևոր թեմաներից է 408-րդ դիվիզիայի մասնակցությունը հակառակորդի հարձակումների հետմղմանը և Կովկասի լեռնային շրջաններով դեպի Անդրկովկաս տանող ռազմավարական ճանապարհների պաշտպանությանը։ Ներկայացվում են դիվիզիայի տարբեր ստորաբաժանումների, այդ թվում՝ հրաձգային գնդերի և հրետանային ստորաբաժանումների մարտական գործողությունները, ինչպես նաև հրամանատարական կազմի կազմակերպչական աշխատանքը, զինվորների հերոսական պահվածքը և զորամասերի համագործակցությունը հարևան ռազմական կազմավորումների հետ։ Առանձնահատուկ պատմական նշանակություն ունեն 1942 թվականի սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին ծավալված մարտերը, որոնց ընթացքում դիվիզիան մասնակցել է ռումինական լեռնահրաձգային ստորաբաժանումների դեմ գործողություններին և գերմանական զորքերի հարձակումը կասեցնելու ծանր մարտական առաջադրանքների կատարմանը։ Հեղինակը կարևորում է նաև այն իրողությունը, որ ռազմական հաջողությունները ձեռք էին բերվում մարդկային մեծ կորուստների և ծայրահեղ ծանր պայմանների գնով։ Ներկայացվում են դիվիզիայի առանձին ստորաբաժանումների մարտական սխրանքները, հատկապես հրետանավորների գործողությունները, որոնք շարունակել են դիմադրությունը նույնիսկ շրջապատման և զինամթերքի սպառման պայմաններում՝ ապահովելով իրենց զորամասերի դուրսբերումը և մարտական տեխնիկայի ու գույքի փրկությունը։ Աշխատությունը լուսաբանում է նաև դիվիզիայի կազմակերպական հետագա վերափոխումները, նրա հիմքի վրա առանձին հրաձգային բրիգադի կազմավորումը և այդ զորամիավորման հետագա մարտական գործունեությունը։ Այսպիսով, ներկայացվում է ոչ միայն Կովկասի պաշտպանության շրջանում դիվիզիայի ունեցած դերը, այլև նրա մարտական ավանդույթի շարունակությունը Կուբանի, Ուկրաինայի և հետագա եվրոպական ռազմաճակատների գործողություններում։ Պատմական նյութի կարևոր բաղադրիչ են զորամասերի հրամանատարների, զինվորականների և քաղաքական աշխատողների գործունեության լուսաբանումը, ինչպես նաև ռազմական հրամանների, մարտական գնահատականների և պաշտոնական վկայությունների նշանակությունը՝ իրադարձությունների ընթացքն ու զորքերի գործողությունների արդյունավետությունը ներկայացնելու տեսանկյունից։ Ստեղծագործությունն արժեքավոր է նաև նրանով, որ ուշադրությունը կենտրոնացնում է հայկական ազգային ռազմական կազմավորումների պատմության վրա՝ ցույց տալով հայ ժողովրդի մասնակցությունը հակաֆաշիստական պայքարին և խորհրդային զինված ուժերի կազմում ունեցած ներդրումը։ Այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու պատերազմի ժամանակ հայկական զինվորականության կազմակերպվածության, հայրենասիրական ոգու, մարտական պատրաստվածության և դժվարագույն պայմաններում ցուցաբերած տոկունության մասին։ Պատմական ու ճանաչողական առումով աշխատությունը կարևոր նյութ է Կովկասի ճակատամարտի, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական պատմության, Հայաստանի ռազմապատմական ժառանգության և հայկական ազգային զորամիավորումների ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հիշողության պահպանման կարևոր նշանակություն ունի՝ արժևորելով հազարավոր զինվորների ու սպաների ծառայությունը, նրանց անձնազոհությունը և այն մարդկանց պատմական դերը, որոնք իրենց մասնակցությամբ նպաստել են Կովկասի պաշտպանությանն ու ֆաշիզմի դեմ տարած հաղթանակին։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում ռազմական պատմաբանների, պատմության ուսումնասիրողների, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և հայկական զինված կազմավորումների պատմությամբ հետաքրքրվողների, ինչպես նաև ազգային պատմական հիշողության պահպանման կարևորությունը գիտակցող ընթերցողների համար՝ որպես Հայաստանի ռազմական անցյալի և հայ ժողովրդի հակաֆաշիստական պայքարի նշանակալի դրվագներից մեկին նվիրված պատմագիտական աշխատություն։

Updated: 2026-11-21
408-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիան Կովկասի ճակատամարտում

Free

Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more Դերենիկ Դեմիրճյան Դերենիկ Դեմիրճյան 1877 թ․ – 1956 թ․ Դերենիկ Դեմիրճյանը գրող, դրամատուրգ և հասարակական գործիչ էր։ Նա առավել հայտնի է իր «Վարդանանք» պատմական վեպով, որը հայ գրականության կարևորագույն ստեղծագործություններից է։ Դեմիրճյանը մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել հայկական պատմության և ազգային հերոսների նկատմամբ։ Նրա գործերում հաճախ հանդիպում են հայրենասիրական գաղափարներ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ պիեսներ և պատմվածքներ։ Դեմիրճյանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պատմական արձակի զարգացման վրա։ Նա կարևոր դեր է ունեցել նաև հայկական թատրոնի զարգացման գործում։ Նրա աշխատանքները մինչ օրս լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Դեմիրճյանը համարվում է հայ դասական գրականության կարևոր ներկայացուցիչներից մեկը։ menu_book7 Read more Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more Վահան Թեքեյան Վահան Թեքեյան 1878 թ․ – 1945 թ․ Վահան Թեքեյանը սփյուռքահայ գրականության ամենահայտնի բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հայտնի են իրենց խորը քնարականությամբ և հայրենասիրությամբ։ Թեքեյանը գրել է սիրո, հայրենիքի և մարդկային կյանքի մասին։ Նա նաև ակտիվ լրագրող և հասարակական գործիչ էր։ Նրա պոեզիան մեծ ճանաչում է ստացել հայկական սփյուռքում։ Թեքեյանի լեզուն նուրբ է և արտահայտիչ։ Նա կարևոր դեր է ունեցել արևմտահայ մշակույթի պահպանման գործում։ Նրա գործերը թարգմանվել են տարբեր լեզուներով։ Շատ գրականագետներ նրան անվանում են «Սփյուռքի բանաստեղծ իշխան»։ Նրա անունը շարունակում է մնալ հայ պոեզիայի կարևոր էջերից մեկը։ menu_book2 Read more Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) 1835 թ․ – 1888 թ․ Րաֆֆին հայ պատմավեպի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում ազգային ազատագրության և հայրենասիրության թեմաները։ «Սամվել», «Խենթը» և «Դավիթ Բեկ» վեպերը համարվում են հայ գրականության դասականներ։ Նա ստեղծել է ուժեղ և հիշվող հերոսներ։ Րաֆֆու կերպարները պայքարում են հանուն ազատության և արդարության։ Նրա գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ երիտասարդության վրա։ Նա կարողացել է պատմությունը ներկայացնել հետաքրքիր և կենդանի ձևով։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Րաֆֆին համարվում է ազգային մտածողության ձևավորման կարևոր գործիչ։ Նրա անունը մշտապես կապված է հայրենասիրական գրականության հետ։ menu_book18 Read more