Սվաճյան, Յ.

Literature

Սվաճեանի՝ Յ. սկզբնատառով ներկայացված հեղինակի անունով հրատարակված այս ստեղծագործությունը պատկանում է XIX դարի հայերեն տպագիր գրականության շրջանակին։ Վերնագրում հիշատակված Մարի Տայեան անունը ենթադրում է, որ երկի բովանդակության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել անհատական կերպար կամ նրա հետ կապված պատմություն։ «Դրախտահարս» բառը հարուստ է խորհրդանշական երանգներով և կարող է արտահայտել գեղեցկության, մաքրության, առաքինության, իդեալականացված կանացի կերպարի կամ երջանկության մասին պատկերացումներ։ Հայ գրականության մեջ նման բնորոշումները հաճախ գործածվել են կերպարի արտաքին ու ներքին հատկանիշները ներկայացնելու, նրա նկատմամբ ընթերցողի վերաբերմունքը ձևավորելու կամ ստեղծագործության ընդհանուր հուզական մթնոլորտը պայմանավորելու համար։ Անձնանվան և խորհրդանշական բնորոշման համադրությունը կարող է մատնանշել հերոսակենտրոն շարադրանք, որի ընթացքում ընթերցողին ներկայացվում է որոշակի անձի պատմությունը, նրա բնավորությունը, հարաբերությունները շրջապատի հետ և կյանքի հանգամանքները։ Այնուամենայնիվ, վերնագիրը միայնակ բավարար չէ որոշելու՝ ստեղծագործությունը վեպ է, պատմվածք, կենսագրական պատում, չափածո երկ, թե այլ գրական ձևի աշխատանք։ Հետևաբար, բովանդակության առավել ճշգրիտ բնութագրումը պահանջում է բնագրի կամ ամբողջական մատենագիտական նկարագրության ուսումնասիրություն։ XIX դարի հայ գրական միջավայրում գեղարվեստական ստեղծագործությունները կարևոր դեր են ունեցել ընթերցողական մշակույթի զարգացման, հայերեն գրավոր խոսքի տարածման և հասարակական ու բարոյական հարցերի քննարկման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանի գրականության մեջ հաճախ ուշադրություն էր դարձվում անհատի և հասարակության փոխհարաբերություններին, ընտանեկան միջավայրին, սիրուն, հավատարմությանը, պատվի ու պարտքի գաղափարներին, ինչպես նաև հասարակական սովորույթների ազդեցությանը մարդու ճակատագրի վրա։ Հնարավոր է, որ այս հրատարակությունը ևս պատկանի այն գրական երկերի շարքին, որոնցում անհատական պատմության միջոցով ներկայացվում են ժամանակի մարդկանց կյանքն ու արժեքային պատկերացումները, սակայն այդպիսի թեմաները տվյալ ստեղծագործության մեջ առկա լինելու մասին հաստատված տեղեկություն չկա։ Մարի Տայեան անվան հիշատակումը կարող է նշանակություն ունենալ նաև գրական կերպարների և անձնանունների ուսումնասիրության համար, քանի որ հին հրատարակություններում անունների գրությունը, ուղղագրությունը և ձևաբանական առանձնահատկությունները հաճախ արտացոլում են տվյալ ժամանակաշրջանի լեզվական սովորույթները։ Ստեղծագործության լեզուն, շարադրանքի կառուցվածքը և բառապաշարը կարող են արժեքավոր նյութ տրամադրել XIX դարի հայերենի, գրական ոճի և տպագիր մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ գրքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է հայերեն գեղարվեստական գրականության տպագրության և տարածման գործընթացը Զմյուռնիայի հայկական մշակութային միջավայրում։ Զմյուռնիան պատմականորեն եղել է հայերի բնակության, առևտրի, կրթության և հրատարակչական գործունեության նշանակալի կենտրոններից մեկը։ Այդպիսի քաղաքներում տպագրված հայերեն գրքերը նպաստել են գրական ստեղծագործությունների շրջանառությանը, ընթերցողների շրջանակի ընդլայնմանը և հայալեզու մշակութային կապերի պահպանմանը։ Փոքրածավալ հրատարակություններն իրենց հերթին կարող էին ծառայել որպես ընթերցանության մատչելի նյութեր և նպաստել գեղարվեստական գրականության տարածմանը տարբեր սոցիալական խմբերի շրջանում։ Այս աշխատությունը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, XIX դարի հայերեն գրքերով, հին տպագիր հրատարակությունների մատենագիտությամբ և Զմյուռնիայի հայկական մշակութային կյանքով զբաղվող հետազոտողներին։ Այն կարող է դիտարկվել նաև որպես աղբյուր՝ ուսումնասիրելու ժամանակաշրջանի գրական վերնագրերի կառուցվածքը, կերպարների անվանման ավանդույթները և հայերեն գրքի հրատարակչական պատմությունը։ Միաժամանակ, առանց բնագրի կամ լրացուցիչ վստահելի աղբյուրի հնարավոր չէ հաստատել ստեղծագործության սյուժեն, գլխավոր հերոսուհու բնավորությունը, երկում քննարկվող կոնկրետ թեմաները, հեղինակի կենսագրական տվյալները կամ ստեղծագործության՝ այլ լեզվից թարգմանված լինելու հանգամանքը։ Այդ պատճառով նկարագրությունը ներկայացնում է վերնագրից և մատենագիտական համատեքստից բխող գրական ու պատմամշակութային նշանակությունը՝ խուսափելով չստուգված սյուժետային մանրամասներ վերագրելուց։