Таяри, Муртуа Ахвердович

Таяри, Муртуа Ахвердович

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Իրանա-թուրքական ռազմական հակամարտությունները և քրդերը XIX դարի առաջին քառորդում

Աշխատությունն անդրադառնում է XIX դարի առաջին քառորդում Իրանի և Օսմանյան կայսրության միջև տեղի ունեցած ռազմական հակամարտություններին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով քրդական բնակչության դերակատարությանը, քաղաքական դիրքորոշմանը և ներգրավվածությանը տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական գործընթացներում։ Այն ներկայացնում է այն պատմական ժամանակաշրջանը, երբ երկու հարևան կայսրությունների միջև սահմանային տարածքների, ազդեցության գոտիների և քաղաքական գերիշխանության շուրջ հակասությունները պարբերաբար վերածվում էին ռազմական բախումների՝ էական ազդեցություն ունենալով Մերձավոր Արևելքի քաղաքական իրավիճակի վրա։ Ուսումնասիրության առանցքում Իրանի և Օսմանյան կայսրության հարաբերությունների բարդ համակարգն է, որտեղ ռազմական գործողությունները պայմանավորված էին ոչ միայն տարածքային ու սահմանային վեճերով, այլև տարածաշրջանի բազմազգ ու բազմաշերտ քաղաքական կառուցվածքով, տեղական իշխանությունների շահերով և տարբեր էթնիկ խմբերի ինքնուրույն քաղաքական ու ռազմական նպատակներով։ Հատուկ տեղ է հատկացվում քրդական ցեղերի և տեղական իշխանությունների դիրքին, քանի որ քրդաբնակ տարածքները զբաղեցնում էին ռազմավարական նշանակություն ունեցող սահմանամերձ շրջաններ և հաճախ հայտնվում էին երկու կայսրությունների մրցակցության կենտրոնում։ Քրդական ցեղային միավորումները, առաջնորդներն ու տեղական ուժերը կարևոր դեր ունեին տարածաշրջանի ռազմական ու քաղաքական հավասարակշռության ձևավորման գործում՝ տարբեր իրավիճակներում համագործակցելով Իրանի կամ Օսմանյան իշխանությունների հետ, պաշտպանելով սեփական տարածքային և տնտեսական շահերը կամ փորձելով պահպանել ինքնուրույնությունը։ Նրանց քաղաքական կողմնորոշման վրա ազդեցություն էին գործում ինչպես երկու պետությունների հետ ունեցած պատմական կապերը, այնպես էլ տեղական իշխանությունների հարաբերությունները, ցեղային ավանդույթները, տարածքային վերահսկողության հարցերը և տվյալ ժամանակաշրջանի ռազմական իրադրությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու իրանա-թուրքական հակամարտությունները ոչ միայն որպես երկու կայսրությունների միջև ընթացող միջպետական պատերազմների ամբողջություն, այլև որպես տարածաշրջանային ավելի լայն գործընթաց, որում տեղական ժողովուրդներն ու քաղաքական ուժերն ունեին սեփական շահերն ու նպատակները։ Պատմական նյութի նման դիտարկումը կարևոր է քրդական գործոնի նշանակությունը հասկանալու համար, քանի որ քրդական բնակչության դիրքորոշումն ու մասնակցությունը կարող էին ազդեցություն ունենալ ռազմական գործողությունների ընթացքի, սահմանամերձ տարածքների վերահսկողության և տարածաշրջանային հարաբերությունների զարգացման վրա։ Թեման առնչվում է նաև Իրանի և Օսմանյան կայսրության միջև սահմանային հարաբերությունների պատմությանը, քրդական ցեղային կառուցվածքների առանձնահատկություններին, տեղական իշխանությունների ինքնուրույնությանը և կենտրոնական իշխանությունների՝ սահմանային շրջանների նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու քաղաքականությանը։ Պատմագիտական տեսանկյունից ուսումնասիրությունն արժեքավոր է նրանով, որ համադրում է միջպետական հարաբերությունների և տեղական քաղաքական գործընթացների դիտարկումը՝ ընդգծելով էթնիկ ու ցեղային գործոնների նշանակությունը XIX դարի սկզբի Մերձավոր Արևելքի պատմության մեջ։ Այն նպաստում է տարածաշրջանի պատմական իրողությունների, իրանա-օսմանյան հակամարտությունների բնույթի և քրդական բնակչության քաղաքական ու ռազմական դերակատարության առավել ամբողջական ընկալմանը՝ կարևոր նյութ հանդիսանալով Իրանի, Օսմանյան կայսրության, քրդերի և ընդհանրապես Մերձավոր Արևելքի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների ու հետազոտողների համար։

Updated: 2026-11-21
Իրանա-թուրքական ռազմական հակամարտությունները և քրդերը XIX դարի առաջին քառորդում

Free

Հրանտ Մաթևոսյան Հրանտ Մաթևոսյան 1935 թ․ – 2002 թ․ Հրանտ Մաթևոսյանը համարվում է 20-րդ դարի հայ արձակի մեծագույն վարպետներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում խորությամբ ներկայացված են գյուղական կյանքը, մարդկային հարաբերությունները և ազգային մտածողությունը։Հրանտ Մաթևոսյանը հայ արձակի ամենամեծ վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունի գյուղական աշխարհի, մարդու և բնության փոխհարաբերությունը։ Նա հայտնի է իր խորը հոգեբանական դիտարկումներով և յուրահատուկ լեզվով։ Նրա գործերը հաճախ ներկայացնում են մարդու ներքին պայքարը և ազգային մտածողությունը։ Մաթևոսյանի հայտնի գործերից են «Մենք ենք, մեր սարերը» և բազմաթիվ պատմվածքներ։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից գրականության վրա։ Նրա լեզուն պատկերավոր և փիլիսոփայական է։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս ուսումնասիրվում են։ Նա համարվում է 20-րդ դարի հայ արձակի հիմնասյուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book4 Read more Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) Նար-Դոս (Միքայել Հովհաննիսյան) 1867 թ․ – 1933 թ․ Նար-Դոսը հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունի մարդու ներաշխարհի վերլուծությունը և հոգեբանական հակասությունները։ Նա նկարագրել է քաղաքային կյանքը և հասարակության տարբեր խավերը։ Նրա վեպերն ու պատմվածքները աչքի են ընկնում իրատեսականությամբ։ Նար-Դոսի լեզուն պարզ է, բայց խորքային և դիտողական։ Նրա հերոսները հաճախ կանգնած են բարոյական ընտրությունների առաջ։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս դասական են համարվում։ Նար-Դոսը համարվում է հայ հոգեբանական արձակի հիմնադիրներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել։ menu_book14 Read more Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more Խաչատուր Աբովյան Խաչատուր Աբովյան 1809 թ․ – 1848 թ․ Խաչատուր Աբովյանը նոր հայ գրականության հիմնադիրն է։ Նա առաջիններից էր, ով գրական ստեղծագործություններ գրեց աշխարհաբար հայերենով։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Վերք Հայաստանի» վեպն է։ Այդ վեպը նկարագրում է հայ ժողովրդի պայքարը և ազգային ոգին։ Աբովյանը եղել է նաև մանկավարժ և լուսավորիչ։ Նա մեծ ուշադրություն է դարձրել կրթության զարգացմանը։ Իր գործունեությամբ նպաստել է ժամանակակից հայ մշակույթի ձևավորմանը։ Նրա գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել հետագա գրողների վրա։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է հարուստ գրական ժառանգություն։ Նրա անհետացումը մինչև այսօր մնում է հայկական պատմության առեղծվածներից մեկը։ menu_book5 Read more Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more