Թորոսյան, Շ. Թ.

Թորոսյան, Շ. Թ.

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Կիլիկիայի հայերի ազգային-ազատագրական շարժումները 1919–1920 թվականներին

Աշխատությունը նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Կիլիկիայի հայության ազգային-ազատագրական շարժումներին, որոնք ծավալվեցին 1919–1920 թվականներին՝ հայ ժողովրդի պատմության բարդ և վճռորոշ ժամանակաշրջանում։ Այն ներկայացնում է Կիլիկիայի հայ բնակչության քաղաքական, հասարակական և ազգային կյանքի առանձնահատկությունները հետպատերազմյան պայմաններում՝ անդրադառնալով հայրենի բնակավայրեր վերադառնալու, ազգային իրավունքները վերականգնելու, սեփական գոյությունն ու անվտանգությունն ապահովելու և պատմական հայրենիքում ապրելու ձգտումներին։ Աշխատության առանցքում Կիլիկիայի հայության ինքնապաշտպանական և ազատագրական պայքարն է, որը ձևավորվեց տարածաշրջանում ստեղծված անկայուն քաղաքական իրավիճակի, ազգային հակասությունների, արտաքին ուժերի շահերի բախման և հայ բնակչության նկատմամբ իրականացվող բռնությունների պայմաններում։ Հատուկ նշանակություն ունի 1918 թվականի Մուդրոսի զինադադարից հետո ստեղծված իրադրությունը, երբ Կիլիկիայի հայերը հնարավորություն ստացան վերադառնալու իրենց բնակավայրերը, վերակազմակերպելու համայնքային կյանքը և վերականգնելու պատերազմի ու տեղահանության հետևանքով խաթարված ազգային կառույցները։ Սակայն վերադարձի հույսերը բախվեցին քաղաքական և ռազմական լուրջ դժվարությունների, քանի որ տարածաշրջանում շարունակվում էին իշխանության համար պայքարը, թուրքական ազգայնական շարժման ակտիվացումը և հայ բնակչության անվտանգությանն սպառնացող գործողությունները։ Այս իրադարձությունների համատեքստում կարևոր տեղ է զբաղեցնում ֆրանսիական իշխանության հաստատումը Կիլիկիայում, նրա վարած քաղաքականությունը, հայ բնակչության ակնկալիքները և այդ քաղաքականության ու իրականության միջև առաջացած հակասությունները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես Կիլիկիայի հայությունը, բախվելով իր գոյությանն ուղղված վտանգներին, կազմակերպեց ազգային դիմադրությունը, ձևավորեց ինքնապաշտպանական ուժեր և պայքար ծավալեց սեփական բնակավայրերն ու համայնքները պահպանելու համար։ Քննարկվող ժամանակաշրջանի պատմական պատկերի կարևոր բաղադրիչներից են Մարաշի, Հաճընի, Այնթապի և Կիլիկիայի մյուս հայկական բնակավայրերի շուրջ զարգացած իրադարձությունները, որոնք արտացոլում են հայ բնակչության կազմակերպված դիմադրության, համախմբվածության և ազգային ինքնության պահպանման ձգտման տարբեր դրսևորումները։ Այս պայքարը միայն ռազմական դիմակայություն չէր. այն ներառում էր նաև քաղաքական կազմակերպվածության, ազգային ղեկավարության, հասարակական համախմբման, համայնքային ինքնակառավարման և արտաքին ուժերի հետ հարաբերությունների բարդ խնդիրներ։ Հատկանշական է նաև Կիլիկիայի հայության և Հայաստանի ազգային-քաղաքական խնդիրների փոխկապակցվածությունը, քանի որ տարածաշրջանի հայ բնակչության ճակատագիրը պայմանավորված էր ոչ միայն տեղական իրադարձություններով, այլև հետպատերազմյան միջազգային հարաբերություններով, Օսմանյան կայսրության փլուզմամբ, Մերձավոր Արևելքում ուժերի վերադասավորմամբ և Հայկական հարցի շուրջ ընթացող քաղաքական գործընթացներով։ Ստեղծագործության պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն անդրադառնում է հայ ժողովրդի պատմության այնպիսի մի դրվագի, որը կարևոր նշանակություն ունեցավ Կիլիկիայի հայկական համայնքների հետագա ճակատագրի և ազգային-ազատագրական պայքարի ընդհանուր պատմության տեսանկյունից։ Այն օգնում է հասկանալու, թե ինչու հետպատերազմյան կարճ ժամանակահատվածում վերածնված ազգային կյանքի հույսերը չվերածվեցին կայուն ու անվտանգ գոյության, ինչպես փոխվեցին քաղաքական պայմանները և ինչ հետևանքներ ունեցան այդ փոփոխությունները տեղի հայ բնակչության համար։ Աշխատությունը կարևոր է նաև Կիլիկիայի հայության պատմական հիշողության, ազգային ինքնագիտակցության, հայրենիք վերադառնալու գաղափարի և ինքնապաշտպանության ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու 1919–1920 թվականների իրադարձությունների, Կիլիկիայի հայության ազգային պայքարի առանձնահատկությունների, այդ պայքարի քաղաքական ու հասարակական նախադրյալների և հայ ժողովրդի նորագույն պատմության մեջ դրանց թողած հետքի մասին։ Գիրքը արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, Հայկական հարցով, Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի պատմությամբ, Կիլիկիայի հայկական բնակավայրերի անցյալով և Մերձավոր Արևելքի հետպատերազմյան քաղաքական զարգացումներով հետաքրքրվող ընթերցողների, պատմաբանների, ուսանողների և հետազոտողների համար։ Այն նպաստում է Կիլիկիայի հայության պատմական փորձի ճանաչմանը և ընդգծում ազգային ինքնության, միասնականության ու հայրենիքի պահպանման ձգտման նշանակությունը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում։

Updated: 2026-11-21
Կիլիկիայի հայերի ազգային-ազատագրական շարժումները 1919–1920 թվականներին

Free

Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) 1854 թ․ – 1908 թ․ Մուրացանը հայ պատմական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Գևորգ Մարզպետունի» վեպն է։ Վեպում ներկայացվում են Հայաստանի պատմության կարևոր էջերը։ Մուրացանը մեծ հետաքրքրություն ուներ ազգային անցյալի նկատմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները ներշնչված են հայրենասիրական գաղափարներով։ Նա ձգտել է ընթերցողին ծանոթացնել հայկական պատմությանը։ Նրա կերպարները հաճախ մարմնավորում են քաջություն և նվիրվածություն։ Մուրացանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա գրքերը մինչ օրս մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցվում են։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմավեպի զարգացման մեջ։ menu_book18 Read more Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more Վահան Թեքեյան Վահան Թեքեյան 1878 թ․ – 1945 թ․ Վահան Թեքեյանը սփյուռքահայ գրականության ամենահայտնի բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հայտնի են իրենց խորը քնարականությամբ և հայրենասիրությամբ։ Թեքեյանը գրել է սիրո, հայրենիքի և մարդկային կյանքի մասին։ Նա նաև ակտիվ լրագրող և հասարակական գործիչ էր։ Նրա պոեզիան մեծ ճանաչում է ստացել հայկական սփյուռքում։ Թեքեյանի լեզուն նուրբ է և արտահայտիչ։ Նա կարևոր դեր է ունեցել արևմտահայ մշակույթի պահպանման գործում։ Նրա գործերը թարգմանվել են տարբեր լեզուներով։ Շատ գրականագետներ նրան անվանում են «Սփյուռքի բանաստեղծ իշխան»։ Նրա անունը շարունակում է մնալ հայ պոեզիայի կարևոր էջերից մեկը։ menu_book2 Read more Դանիել Վարուժան Դանիել Վարուժան 1884 թ․ – 1915 թ․ Դանիել Վարուժանը արևմտահայ պոեզիայի ամենատաղանդավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն բնությունը, գյուղական կյանքը և մարդու ստեղծագործ ուժը։ Վարուժանը հիանում էր աշխատանքի գեղեցկությամբ և մարդու հոգևոր ուժով։ Նրա բանաստեղծությունները հարուստ են պատկերներով և զգացմունքներով։ Նա ձգտել է վերածնել ազգային մշակութային արժեքները։ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նա ձերբակալվել և սպանվել է։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ պոեզիայի զարգացման վրա։ Վարուժանի ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Նա համարվում է արևմտահայ գրականության դասականներից մեկը։ menu_book3 Read more Գրիգոր Զոհրապ Գրիգոր Զոհրապ 1861 թ․ – 1915 թ․ Հայ նշանավոր գրող, հրապարակախոս, իրավաբան և քաղաքական գործիչ էր։ Նա ծնվել է 1861 թվականի հունիսի 26-ին՝ Կոստանդնուպոլսում, և մահացել 1915 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Զոհրապը համարվում է արևմտահայ գրականության ամենահայտնի նովելիստներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում պատկերավորվում են մարդու հոգեբանությունը, հասարակական հարաբերությունները և քաղաքային կյանքի խնդիրները։ Նա գրել է բազմաթիվ պատմվածքներ և նորավեպեր, որոնք առանձնանում են իրատեսական ոճով և խոր հոգեբանական վերլուծությամբ։ Բացի գրական գործունեությունից, Զոհրապը եղել է հայտնի իրավաբան և Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավոր։ Նրա կյանքն ու գործունեությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ մշակույթի և հասարակական մտքի զարգացման վրա, իսկ նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս համարվում են հայ գրականության արժեքավոր էջերից։ menu_book5 Read more Գրիգոր Նարեկացի Գրիգոր Նարեկացի 951 թ․ – 1003 թ․ Գրիգոր Նարեկացին միջնադարյան հայ գրականության և քրիստոնեական մտքի ամենամեծ ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Մատյան ողբերգությունն» է, որը հաճախ կոչվում է պարզապես «Նարեկ»։ Գիրքը բաղկացած է աղոթքներից և հոգևոր խորհրդածություններից։ Նարեկացին խորությամբ ուսումնասիրել է մարդու հոգին, մեղքը, ապաշխարությունն ու հավատքը։ Նրա լեզուն չափազանց հարուստ և պատկերավոր է։ Նարեկացու ստեղծագործությունները մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ հոգևոր մշակույթի վրա։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ 2015 թվականին նա հռչակվել է Կաթոլիկ եկեղեցու Վարդապետ։ Նարեկացին համարվում է համաշխարհային քրիստոնեական գրականության կարևոր հեղինակներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել ամբողջ աշխարհում։ menu_book29 Read more