ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Biology

«Համառոտ կենդանաբանություն» աշխատությունը բնագիտական ուղղվածության ուսումնական կամ գիտահանրամատչելի հրատարակություն է, որը, ըստ վերնագրի, նախատեսված է կենդանիների աշխարհի մասին հիմնական գիտելիքներ մատուցելու համար։ Կենդանաբանությունը կենսաբանության այն ճյուղն է, որն ուսումնասիրում է կենդանիների կառուցվածքը, կենսագործունեությունը, բազմազանությունը, տարածվածությունը, վարքագիծը և շրջակա միջավայրի հետ ունեցած կապերը։ Վերնագրում «համառոտ» բառի առկայությունը հուշում է, որ նյութը կարող էր ներկայացված լինել ներածական և մատչելի ձևով՝ առանց բնագիտական բոլոր հարցերի մանրամասն քննության։ Աշխատությունը հնարավոր է ներառել է կենդանիների հիմնական խմբերի նկարագրություններ, դրանց տարբերակիչ հատկանիշներ, կենսակերպի առանձնահատկություններ և բնական միջավայրում ունեցած նշանակության մասին տեղեկություններ։ Նմանատիպ գրքերը կարող էին օգտագործվել ուսումնական գործընթացում՝ սովորողներին կենդանական աշխարհի մասին համակարգված նախնական պատկերացում տալու, բնության նկատմամբ հետաքրքրություն զարգացնելու և բնագիտական գիտելիքների տարածմանը նպաստելու նպատակով։ Այն կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել նաև հայերեն բնագիտական գրականության ձևավորման և 19-րդ դարում գիտելիքի տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Այդ ժամանակաշրջանի համառոտ ուսումնական աշխատությունները կարևոր դեր կարող էին ունենալ բնագիտական առարկաների դասավանդման և մասնագիտական գիտելիքների ավելի լայն շրջանակների հասանելի դարձնելու գործում։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրից հնարավոր չէ հաստատել գրքի դասակարգման համակարգը, կենդանիների որ խմբերն են ներկայացված, արդյոք ներառված են պատկերներ կամ աղյուսակներ, և որքանով է նյութը նախատեսված դպրոցական ուսուցման համար։

History

Հայոց պատմության ուսուցման համար նախատեսված կրթական և պատմագիտական աշխատություն է, որի հիմնական նպատակն է դպրոցական տարիքի ընթերցողներին մատչելի ու համակարգված ձևով ծանոթացնել հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, ազգային կյանքի կարևոր իրադարձություններին, պետականության զարգացման ընթացքին և պատմական ժառանգությանը։ Գիրքը պատկանում է հայերեն պատմագիտական ու մանկավարժական գրականության այն ավանդույթին, որի կարևորագույն խնդիրներից էր ազգային պատմության գիտելիքների տարածումը, պատմական հիշողության պահպանումը և մատաղ սերնդի ազգային ինքնագիտակցության ձևավորումը։ Աշխատության բովանդակային առանցքը հայ ժողովրդի պատմական զարգացման ընդհանուր ընթացքի ներկայացումն է՝ հնագույն ժամանակներից մինչև նոր շրջանի պատմական իրադարձություններն ընդգրկող ժամանակագրական և թեմատիկ մոտեցմամբ։ Հայոց պատմության ուսումնասիրության սկզբնական կարևոր ուղղություններից է հայկական ժողովրդի ծագման, պատմական հայրենիքի, հնագույն բնակավայրերի և վաղ պետական կազմավորումների վերաբերյալ պատկերացումների ներկայացումը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում Հայկական լեռնաշխարհի պատմական ու աշխարհագրական միջավայրի, հայ ժողովրդի կազմավորման գործընթացների և հին հայկական պետականության ձևավորման ուսումնասիրությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի հին հայկական թագավորությունների պատմությունը, մասնավորապես՝ Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների հարստությունների ժամանակաշրջանները, որոնք կարևոր դեր են ունեցել հայկական պետականության զարգացման և ազգային ինքնության ամրապնդման գործում։ Պատմական շարադրանքի կարևոր թեմաներից է Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանի հզորացումը, երկրի քաղաքական ազդեցության ընդլայնումը և տարածաշրջանային հարաբերություններում նրա նշանակության աճը։ Նշանակալի տեղ է զբաղեցնում նաև քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն, որը շրջադարձային իրադարձություն էր հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և քաղաքակրթական պատմության մեջ։ Քրիստոնեության տարածումը, հայոց գրերի ստեղծումը Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից և հայ գրականության սկզբնավորումը ներկայացնում են ազգային մշակույթի զարգացման հիմնարար հանգրվանները։ Այս իրադարձությունների պատմական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ հայ ժողովուրդը ձեռք բերեց սեփական գրավոր մշակույթը, կրթական ավանդույթը և հոգևոր ինքնարտահայտման հզոր միջոցը։ Աշխատության պատմագիտական շրջանակը ներառում է նաև միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական ու հասարակական կյանքը, թագավորական հարստությունների գործունեությունը, նախարարական համակարգը, օտար տիրապետությունների ժամանակաշրջանները և ազգային ազատագրական պայքարի տարբեր դրսևորումները։ Կարևոր թեմաներ են Բագրատունյաց թագավորության վերելքը, Կիլիկյան Հայաստանի պատմությունը, հայկական իշխանությունների և պետական կազմավորումների գործունեությունը, ինչպես նաև հայ ժողովրդի հարաբերությունները հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ։ Պատմական իրադարձությունների ներկայացումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Հայաստանի քաղաքական անկախության պահպանման դժվարությունների, արտաքին ազդեցությունների և ազգային ինքնության շարունակականության մասին։ Աշխատության կրթադաստիարակչական նշանակությունը պայմանավորված է պատմության միջոցով ազգային հիշողության, հայրենասիրության և հասարակական պատասխանատվության ձևավորման ձգտմամբ։ Հայոց պատմությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների հաջորդականություն, այլև որպես ազգային փորձի, մշակութային ժառանգության և սերունդների միջև պատմական կապի ամբողջություն։ Պատմական գործիչների գործունեության, պետականության զարգացման, կրթական ու հոգևոր կյանքի և հասարակական փոփոխությունների ուսումնասիրությունը նպաստում է պատմական մտածողության ձևավորմանը։ Դպրոցական ընթերցողի համար այսպիսի աշխատությունը կարևոր է նաև այն առումով, որ զարգացնում է պատմական ժամանակագրությունը հասկանալու, պատճառահետևանքային կապերը բացահայտելու և պատմական իրադարձությունները համադրելու կարողությունները։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է դպրոցականների համար նախատեսված համառոտ պատմական դասագրքերի ավանդույթին։ Նման գրքերին բնորոշ է պատմական նյութի ընտրովի և հաջորդական շարադրանքը, հիմնական իրադարձությունների առանձնացումը և բարդ պատմական գործընթացների ներկայացումը ուսումնական նպատակներին համապատասխան։ Համառոտ շարադրանքի ձևը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ծանոթանալու հայ ժողովրդի պատմության առանցքային հանգրվաններին՝ ձևավորելով հետագա խորացված ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ գիտելիքների հիմք։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պատմական գիտելիքը դիտարկվում է նաև որպես ազգային դաստիարակության միջոց։ Պատմության ուսուցումը նպաստում է սեփական ժողովրդի անցյալի ճանաչմանը, ազգային մշակույթի նկատմամբ հարգանքի ձևավորմանը և պատմական ժառանգության պահպանման գիտակցությանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի տեղ ունի XIX դարի հայ լուսավորական շարժման և դպրոցական կրթության զարգացման պատմության մեջ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է կատարել հայ պատմագիտության, բանասիրության, մանկավարժության և ազգային կրթական գրականության զարգացման գործում։ Միաբանության անդամները կարևորել են հայ ժողովրդի պատմության ուսումնասիրությունը, պատմական աղբյուրների հավաքումն ու մշակումը և հայերենով ուսումնական գրքերի ստեղծումը։ Հայոց պատմության դասագիրքը դպրոցականների համար պատրաստելը վկայում է ազգային պատմության գիտելիքները մատաղ սերնդին փոխանցելու և պատմական կրթությունը դպրոցական ծրագրերի կարևոր բաղադրիչ դարձնելու ձգտման մասին։ XIX դարի հայ իրականության մեջ նման հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման, կրթության տարածման և հայ ժողովրդի պատմական ժառանգության հանրայնացման գործում։ Դրանք նպաստել են նաև հայ պատմագիտական մտքի զարգացմանն ու ազգային պատմության՝ որպես ինքնուրույն գիտելիքի բնագավառի ամրապնդմանը։ Գիրքը կարևոր արժեք ունի հայ պատմագիտական և մանկավարժական գրականության, դպրոցական պատմության դասավանդման ավանդույթների, Մխիթարյան միաբանության կրթական գործունեության և XIX դարի հայ ազգային լուսավորության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հայագետների, մանկավարժների, կրթության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների և հայոց պատմության ուսուցման ավանդույթներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես ազգային պատմական գիտելիքի տարածմանն ու մատաղ սերնդի պատմական դաստիարակությանն ուղղված նշանակալի հրատարակություն։

Religion

Գիրքը ներառում է աստվածաշնչյան սաղմոսները՝ քրիստոնեական աղոթական և հոգևոր գրականության կարևորագույն ժողովածուներից մեկը։ Սաղմոսները Աստծուն ուղղված բանաստեղծական աղոթքներ ու օրհներգեր են, որոնցում արտահայտվում են հավատքի, փառաբանության, գոհության, ապաշխարության, աղերսանքի և հոգևոր մխիթարության թեմաները։ Դրանք անդրադառնում են մարդու ներաշխարհին, կյանքի դժվարություններին, արդարության որոնմանը, աստվածային ողորմությանն ու օգնությանը վստահելուն։ Սաղմոսարանը նշանակալի տեղ ունի քրիստոնեական ավանդության մեջ և առանձնահատուկ դեր է կատարել Հայ Առաքելական եկեղեցու պաշտամունքային կյանքում։ Սաղմոսներն օգտագործվել են ժամերգությունների և եկեղեցական այլ արարողությունների ընթացքում, ինչպես նաև անհատական աղոթքի, ընթերցանության ու հոգևոր խորհրդածության համար։ Դրանց լեզվական և պատկերային հարստությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հայ հոգևոր գրականության և եկեղեցական երգեցողության ավանդույթում։ Հրատարակությունը հայերեն կրոնական գրքի պատմության արժեքավոր օրինակ է և արտացոլում է սաղմոսների՝ հայ ընթերցողների շրջանում ունեցած հոգևոր ու մշակութային նշանակությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել աստվածաշնչյան գրականության, հայ եկեղեցական ընթերցանության, աղոթական մշակույթի և հայ տպագիր ժառանգության ուսումնասիրության համար։

History

Նոր և նորագույն դարաշրջանները պատմության բաժանումներ են, որոնք բնութագրում են մարդկության զարգացման տարբեր փուլերը՝ սկսած միջնադարից հետո մինչև մեր օրերը։ Նոր դարաշրջանը սովորաբար սկսվում է XV դարի վերջից կամ XVI դարից և տևում մինչև XX դարի սկիզբը, իսկ նորագույն դարաշրջանը ընդգրկում է XX դարից մինչև մեր ժամանակները։ Նոր դարաշրջանը բնութագրվում է աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններով, երբ եվրոպացիները սկսեցին ուսումնասիրել և գաղութացնել նոր տարածքներ՝ Ամերիկա, Աֆրիկա և Ասիա։ Այս շրջանում զարգացավ առևտուրը, ձևավորվեցին համաշխարհային տնտեսական կապեր և սկսվեց կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորումը։ Կարևոր դեր ունեցան նաև գիտության և տեխնիկայի զարգացումները, ինչպես նաև Վերածննդի և Լուսավորության գաղափարները, որոնք փոխեցին մարդու աշխարհայացքը։ Նոր դարաշրջանում տեղի ունեցան նաև մեծ հեղափոխություններ, ինչպիսիք են Անգլիական, Ամերիկյան և Ֆրանսիական հեղափոխությունները, որոնք նպաստեցին ժողովրդավարական գաղափարների տարածմանը։ Նորագույն դարաշրջանը սկսվում է XX դարից և բնութագրվում է տեխնոլոգիական արագ զարգացմամբ, համաշխարհային պատերազմներով և միջազգային հարաբերությունների խորացմամբ։ Այս շրջանում տեղի ունեցան Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմները, ինչպես նաև բազմաթիվ քաղաքական և սոցիալական փոփոխություններ։ Նորագույն դարաշրջանում ձևավորվեցին միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, որոնք նպատակ ունեն ապահովել խաղաղություն և համագործակցություն երկրների միջև։ Տեխնոլոգիական առաջընթացը, հատկապես գիտության, բժշկության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում, մեծապես փոխեց մարդկանց կյանքի ձևը։ Այսպիսով, նոր և նորագույն դարաշրջանները մարդկության պատմության կարևոր փուլեր են, որոնք բնութագրվում են տնտեսական, քաղաքական, գիտական և մշակութային մեծ փոփոխություններով և ձևավորել են ժամանակակից աշխարհը։

Culture

Աշխատությունը նվիրված է ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարության համակարգում գործող կենտրոնացված գրադարանային համակարգերից օգտվելու կարգի, ընթերցողների իրավունքների և պարտականությունների, ինչպես նաև գրադարանային սպասարկման կազմակերպման սկզբունքների ներկայացմանը։ Այն ունի գործնական-մեթոդական բնույթ և նախատեսված է ընթերցողներին ու գրադարանային ծառայություններից օգտվողներին տեղեկացնելու համար, թե ինչպես պետք է կազմակերպել գրադարան այցելությունը, գրանցվել որպես ընթերցող, օգտվել գրքային ֆոնդերից և պահպանել գրադարանի կողմից սահմանված կանոնները։ Խորհրդային գրադարանային համակարգը կառուցված էր կենտրոնացված կառավարման և միասնական գրադարանային ցանցի սկզբունքների վրա։ 1984 թվականի ԽՍՀՄ օրենսդրական դրույթներով գրադարանները դիտարկվում էին որպես միասնական համակարգի մաս, իսկ կենտրոնացված գրադարանային համակարգերը ղեկավարվում էին համապատասխան կենտրոնական գրադարանի կողմից։ Այդ համակարգի կարևոր առանձնահատկություններից էին ֆոնդերի կենտրոնացված համալրումը, գրականության մշակումը, տեղեկատու-մատենագիտական աշխատանքների համակարգումը և տարբեր գրադարանների միջև համագործակցությունը։ Նյութում ներկայացվող կանոնների հիմնական նպատակը գրադարանային ֆոնդերի հնարավորինս արդյունավետ և կարգավորված օգտագործումն էր։ Ընթերցողը հնարավորություն ուներ ժամանակավորապես օգտվել գրքերից, պարբերականներից և այլ տպագիր նյութերից, ստանալ մատենագիտական ու տեղեկատու-տեղեկատվական սպասարկում, ինչպես նաև մասնակցել գրադարանի կազմակերպած միջոցառումներին։ ԽՍՀՄ-ում գրադարաններից օգտվելու իրավունքը նախատեսված էր քաղաքացիների, հիմնարկների, ձեռնարկությունների և կազմակերպությունների համար, իսկ ընդհանուր գրադարանային սպասարկումը հիմնականում անվճար էր։ Կարևոր տեղ էր զբաղեցնում ընթերցողի կողմից գրադարանային ֆոնդերի պահպանության պահանջը։ Օգտվողը պարտավոր էր խնամքով վերաբերվել իրեն տրամադրված գրականությանը, պահպանել դրա ֆիզիկական ամբողջականությունը և վերադարձնել նյութերը սահմանված ժամկետում։ Գրքի կամ այլ նյութի կորուստը կամ անուղղելի վնասումը կարող էր առաջացնել նյութական պատասխանատվություն և պահանջել կորցրած հրատարակության փոխարինում կամ դրա արժեքի փոխհատուցում։ Կենտրոնացված համակարգի կարևոր առավելություններից էր նաև միջգրադարանային աբոնեմենտի կիրառումը։ Եթե անհրաժեշտ գիրքը կամ այլ հրատարակությունը տվյալ գրադարանում առկա չէր, գրադարանը կարող էր այն պահանջել այլ գրադարանից։ Այս մեխանիզմը հնարավորություն էր տալիս ընդլայնել ընթերցողի հասանելիությունը գրականության նկատմամբ և միաժամանակ գրադարանային ֆոնդերը դիտարկել որպես փոխկապակցված ամբողջություն։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ընթերցողների սպասարկման տարբեր ձևերին՝ ընթերցասրահում աշխատելուն, գրականության ժամանակավոր տրամադրմանը, տեղեկատու ծառայություններից օգտվելուն և անհրաժեշտ հրատարակությունների որոնմանը։ Այս ամենը կազմակերպվում էր սահմանված կանոնների համաձայն, որոնք հաստատվում էին ԽՍՀՄ մշակույթի նախարարության կողմից և հիմք էին հանդիսանում համապատասխան գրադարանների տեղական օգտագործման կանոնների մշակման համար։ Կենտրոնացված գրադարանային համակարգի կառուցվածքը ենթադրում էր կենտրոնական և մասնաճյուղային գրադարանների փոխկապակցված աշխատանք։ Այդպիսի կազմակերպումը հնարավորություն էր տալիս միասնականացնել գրքերի հաշվառումը, համալրումը, մշակումը և սպասարկումը, ինչպես նաև ավելի արդյունավետ օգտագործել առկա գրադարանային ռեսուրսները։ Խորհրդային համակարգում գրադարանները միավորվում էին ընդհանուր խնդիրների և գործունեության սկզբունքների շուրջ՝ ընդգրկելով զանգվածային, մանկական և երիտասարդական, գիտական, տեխնիկական և այլ մասնագիտացված գրադարաններ։ Նյութի կարևոր նշանակությունն այն է, որ այն ոչ միայն ներկայացնում է գրադարանային ֆոնդից օգտվելու տեխնիկական կանոնները, այլև արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանի գրադարանային մշակույթը, որտեղ ընթերցանությունը, գրքի տարածումը և բնակչության տեղեկատվական սպասարկումը համարվում էին հասարակական և մշակութային կարևոր գործառույթներ։ Գրադարանի և ընթերցողի հարաբերությունները կարգավորվում էին փոխադարձ պարտականությունների համակարգով․ գրադարանը պետք է ապահովեր ֆոնդերի հասանելիությունը և հնարավորինս լիարժեք բավարարեր ընթերցողների պահանջները, իսկ ընթերցողը պարտավոր էր պահպանել գրքային ֆոնդը և սահմանված կարգը։ Ընդհանուր առմամբ, նյութը կարևոր աղբյուր է խորհրդային շրջանի գրադարանային սպասարկման կազմակերպման, կենտրոնացված գրադարանային համակարգերի գործունեության և ընթերցողի՝ գրադարանային ռեսուրսներից օգտվելու կանոնների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, մատենագետներին, մշակույթի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ուսանողներին և ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանի գրադարանային համակարգի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Geography

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության ռեգիոնալ էկոլոգիական քաղաքականության ուսումնասիրությանը՝ կայուն զարգացման հայեցակարգի շրջանակում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել, թե ինչպես են բնապահպանական խնդիրները, բնական ռեսուրսների օգտագործումը և սոցիալ-տնտեսական զարգացման նպատակները համադրվում ՀՀ տարբեր տարածաշրջանների զարգացման քաղաքականության մեջ։ Աշխատանքի շրջանակում ուսումնասիրվում են երկրի տարածաշրջանների էկոլոգիական առանձնահատկությունները, բնական ռեսուրսների վիճակը, շրջակա միջավայրի վրա տնտեսական գործունեության ազդեցությունը, բնապահպանական հիմնախնդիրները և դրանց լուծմանն ուղղված պետական ու տեղական կառավարման մեխանիզմները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում կայուն զարգացման սկզբունքներին, որոնց հիմքում ընկած է տնտեսական աճի, սոցիալական բարեկեցության և շրջակա միջավայրի պահպանության միջև հավասարակշռության ապահովումը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են դիտարկվել ջրային և հողային ռեսուրսների կառավարումը, կենսաբազմազանության պահպանումը, թափոնների կառավարումը, օդի և ջրի աղտոտվածության նվազեցումը, բնական էկոհամակարգերի պահպանությունը, ինչպես նաև տարածաշրջանների բնապահպանական անհավասարությունների մեղմացման խնդիրները։ Աշխատանքը կարող է ներառել ՀՀ տարբեր մարզերի էկոլոգիական իրավիճակի համեմատական վերլուծություն՝ բացահայտելով այն գործոնները, որոնք ազդում են տարածաշրջանների բնապահպանական կայունության և զարգացման հնարավորությունների վրա։ Կարող են ուսումնասիրվել նաև բնապահպանական քաղաքականության իրականացման արդյունավետությունը, իրավական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմները, պետական ծրագրերը և տեղական ինքնակառավարման մարմինների դերը։ Հետազոտության արդյունքները հնարավորություն են տալիս գնահատել ՀՀ ռեգիոնալ էկոլոգիական քաղաքականության համապատասխանությունը կայուն զարգացման սկզբունքներին, բացահայտել առկա խնդիրներն ու բացերը և առաջարկել բնապահպանական կառավարման կատարելագործման հնարավոր ուղղություններ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել բնապահպանության և տարածքային զարգացման մասնագետների, պետական կառավարման մարմինների, հետազոտողների և կայուն զարգացման քաղաքականություն մշակող կառույցների համար՝ նպաստելով Հայաստանի տարածաշրջանների էկոլոգիապես հավասարակշռված և երկարաժամկետ զարգացմանը։