Հողի մշակման տարբեր տեխնոլոգիաների ազդեցությունը աշնանացան ցորենի բերքատվության վրա ՀՀ Արմավիրի մարզի Էջմիածնի տարածաշրջանի պայմաններում

Mathematics

Աշխատությունը նվիրված է մաթեմատիկական անալիզի և ֆունկցիոնալ անալիզի կարևոր ուղղություններից մեկին՝ սահմանային խնդիրների ուսումնասիրությանը կշռված տարածություններում սահմանված պ-անալիտիկ ֆունկցիաների համար։ Հետազոտության հիմքում ընկած են այնպիսի ֆունկցիաների և ֆունկցիոնալ տարածությունների ուսումնասիրությունը, որոնց հատկությունները թույլ են տալիս ընդհանրացնել դասական անալիտիկ ֆունկցիաների տեսությունը և կիրառել այն ավելի բարդ մաթեմատիկական խնդիրների լուծման համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կշռված տարածություններին, որտեղ ֆունկցիաների վարքը գնահատվում է ոչ միայն դրանց սովորական նորմերով, այլև տարածության տարբեր հատվածների կամ սահմանային գոտիների կարևորությունը հաշվի առնող կշիռների միջոցով։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել այնպիսի խնդիրներ, որոնց դեպքում ֆունկցիաները կարող են ունենալ առանձնահատկություններ կամ ոչ ստանդարտ վարք սահմանին, և դասական ֆունկցիոնալ տարածությունները բավարար չեն խնդրի ամբողջական նկարագրման համար։ Աշխատության շրջանակում սահմանային խնդիրների ուսումնասիրությունը կապված է սահմանային պայմանների, լուծումների գոյության և միակության, դրանց կայունության, ինչպես նաև համապատասխան օպերատորների հատկությունների հետ։ Նման խնդիրների լուծման ընթացքում կարևոր դեր կարող են ունենալ ինտեգրալային և օպերատորային մեթոդները, կոմպլեքս անալիզի գործիքները, ֆունկցիոնալ տարածությունների տեսությունը և սահմանային արժեքների հետ կապված գնահատականները։ Ուսումնասիրվող մոտեցումները տեսական նշանակությունից բացի կարող են կիրառվել մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումների, էլիպտիկ տիպի խնդիրների, կոմպլեքս փոփոխականի ֆունկցիաների և մաթեմատիկական ֆիզիկայի տարբեր մոդելների հետազոտության ժամանակ։ Գրքի բովանդակությունը հիմնականում նախատեսված է բարձրագույն մաթեմատիկայով զբաղվող մասնագետների, մաթեմատիկոսների, ասպիրանտների և հետազոտողների համար, հատկապես նրանց, ովքեր աշխատում են կոմպլեքս անալիզի, ֆունկցիոնալ անալիզի, օպերատորների տեսության և դիֆերենցիալ հավասարումների սահմանային խնդիրների ուղղություններով։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև որպես մասնագիտական գրականության աղբյուր՝ կշռված ֆունկցիոնալ տարածությունների և դրանցում սահմանային խնդիրների ավելի խոր ուսումնասիրության համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է տեսական մաթեմատիկայի մասնագիտացված ուսումնասիրություն, որի հիմնական նպատակն է բացահայտել պ-անալիտիկ ֆունկցիաների և կշռված տարածությունների միջև կապերը և այդ հիմքի վրա կառուցել ու վերլուծել սահմանային խնդիրների լուծման մաթեմատիկական մեթոդներ։

Economics

Գիտատնտեսագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է արտադրական կարողությունների ձևավորման, գնահատման և արդյունավետ օգտագործման հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առանձնահատկությունների համատեքստում։ Քննարկվում են ձեռնարկությունների արտադրական ներուժի օգտագործման մակարդակի վրա ազդող տնտեսական, տեխնիկական և կազմակերպական գործոնները, արտադրական սարքավորումների ծանրաբեռնվածության, աշխատանքի կազմակերպման, նյութական ու աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և արտադրանքի թողարկման ծավալների փոխկապակցվածությունը։ Ուշադրություն է դարձվում չօգտագործվող կամ ոչ լիարժեք օգտագործվող արտադրական կարողությունների առաջացման պատճառներին, դրանց գնահատման մեթոդներին և արտադրության արդյունավետության բարձրացման հնարավորություններին։ Վերլուծվում են էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության ձեռնարկությունների գործունեությանը բնորոշ խնդիրները, տեխնիկական վերազինման և արտադրական գործընթացների կատարելագործման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև ներդրումային, կառավարչական և շուկայական գործոնների ազդեցությունը արտադրական ներուժի իրացման վրա։ Դիտարկվում են արտադրական կարողությունների առավել նպատակային բաշխման և օգտագործման, արտադրողականության բարձրացման, ծախսերի նվազեցման և ձեռնարկությունների մրցունակության ամրապնդման հնարավոր ուղղությունները։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, արդյունաբերության կառավարման մասնագետների, հետազոտողների, ձեռնարկությունների ղեկավարների, ուսանողների և Հայաստանի արդյունաբերական զարգացման խնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Mathematics

Նյութում ընդգրկված են վերլուծական երկրաչափության հիմնական թեմաները՝ ուղիղներ, հարթություններ, կորեր, ինչպես նաև գծային հանրահաշվի կարևոր հասկացությունները՝ մատրիցներ, վեկտորներ, գծային հավասարումների համակարգեր, դետերմինանտներ և սեփական արժեքներ։ Յուրաքանչյուր թեմայի համար ներկայացված են տիպային խնդիրներ և դրանց քայլ առ քայլ լուծման մեթոդներ։ Ուղեցույցը նպատակ ունի զարգացնել ուսանողների խնդիր լուծելու հմտությունները, ամրապնդել տեսական գիտելիքները և ձևավորել համակարգված մաթեմատիկական մտածողություն՝ հատկապես ինժեներական և բնական գիտությունների կիրառական խնդիրների համար։

History

Պատմահնագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Սևանի ավազանի մ.թ.ա. III–II հազարամյակների մշակութային զարգացման և նյութական ժառանգության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում տարածաշրջանի հնագիտական հուշարձանները, բնակատեղիները, դամբարանային համալիրները և տարբեր ժամանակաշրջաններին վերաբերող նյութական մշակույթի մնացորդները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բնակչության կենցաղին, տնտեսության ձևերին, բնակավայրերի կազմակերպմանը, թաղման սովորույթներին և հասարակական հարաբերությունների զարգացման առանձնահատկություններին։ Վերլուծվում են պեղումների ընթացքում հայտնաբերված խեցեղենը, մետաղական և քարե առարկաները, զենքերը, զարդերը, աշխատանքային գործիքները և հնագիտական այլ գտածոներ՝ դրանց ժամանակագրական ու մշակութային նշանակությունը բացահայտելու նպատակով։ Քննարկվում են Սևանի ավազանի բնակչության կապերը հարակից տարածաշրջանների հետ, մշակութային փոխազդեցությունները և տեղական ավանդույթների զարգացման գործընթացները։ Հնագիտական տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս վերականգնելու տարածաշրջանի բնակեցման, տնտեսական գործունեության և մշակութային փոփոխությունների ընդհանուր պատկերը նշված ժամանակաշրջանում։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հնագիտության, հայոց հնագույն պատմության, պատմական աշխարհագրության և նյութական մշակույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Environmental Science

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիայի հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը և խախտված հողերի ու բնական միջավայրերի վերականգնման արդյունավետ մոտեցումների բացահայտմանը։ Հանքավայրերի շահագործման ավարտից հետո առաջանում են հողի, բուսական ծածկույթի և լանդշաֆտի խախտումներ, ինչպես նաև թափոնակույտերի, բացահանքերի, լցակույտերի և այլ տեխնածին ձևափոխությունների հետ կապված բնապահպանական խնդիրներ։ Հետևաբար ռեկուլտիվացիան դիտարկվում է ոչ միայն որպես տարածքի արտաքին տեսքի վերականգնում, այլև որպես էկոլոգիական համակարգերի հնարավորինս ամբողջական վերականգնման, աղտոտման ռիսկերի նվազեցման և հետագա անվտանգ օգտագործման պայմանների ստեղծման համալիր գործընթաց։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարբեր տարածաշրջաններում շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ներկայիս վիճակը, դրանց առաջացրած տեխնածին խախտումների բնույթը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հիմնական ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել հողի բերրի շերտի կորստին կամ աղտոտմանը, էրոզիոն գործընթացների ակտիվացմանը, մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի հնարավոր աղտոտմանը, փոշու տարածմանը, լանդշաֆտի մասնատմանը և կենսաբազմազանության նվազմանը։ Հանքարդյունաբերական գործունեության բնապահպանական հետևանքները կարող են պահպանվել նաև շահագործման ավարտից հետո, ուստի անհրաժեշտ է գնահատել ոչ միայն նախկին արտադրական գործունեության ուղղակի վնասները, այլև տարածքի երկարաժամկետ կայունության հետ կապված ռիսկերը։ Ռեկուլտիվացիայի արդյունավետությունը մեծապես կախված է կոնկրետ հանքավայրի երկրաբանական, հիդրոլոգիական, կլիմայական և լանդշաֆտային առանձնահատկություններից։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարող են հիմնավորվել ռեկուլտիվացիայի տարբեր տեխնոլոգիական փուլեր՝ տարածքի նախնական ուսումնասիրություն և գնահատում, ռելիեֆի ձևափոխված հատվածների հարթեցում կամ կայունացում, թափոնների և վտանգավոր նյութերի կառավարման միջոցառումներ, բերրի հողի շերտի վերականգնում, հողի կենսաբանական հատկությունների բարելավում և բուսականության վերականգնում։ Կարևոր է նաև հանքավայրերի հետագա օգտագործման նպատակային որոշումը․ որոշ տարածքներ կարող են վերադարձվել գյուղատնտեսական կամ անտառային օգտագործման, մյուսները՝ վերածվել բնական վերականգնվող տարածքների կամ օգտագործվել այլ անվտանգ նպատակներով։ Հայաստանի օրենսդրական համակարգում հանքարդյունաբերության հետ կապված ռեկուլտիվացիայի պահանջները ներառում են խախտված հողերի վերականգնման և ռեկուլտիվացիայի ծրագրային մոտեցումներ, իսկ բնապահպանական կարգավորումները նախատեսում են ընդերքօգտագործման հետևանքով խախտված հողերի վերականգնման անհրաժեշտություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև ռեկուլտիվացիայի ֆինանսական և կառավարչական մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Տարածքի վերականգնումը պահանջում է զգալի ֆինանսական, տեխնիկական և մասնագիտական ռեսուրսներ, ուստի անհրաժեշտ է նախապես գնահատել աշխատանքների ծավալը, արժեքը, առաջնահերթությունները և պատասխանատվության շրջանակը։ Հատկապես կարևոր է այն դեպքը, երբ շահագործումից դուրս եկած հանքավայրի նախկին օպերատորի գործունեությունը դադարել է կամ գոյություն չունի, քանի որ այդ պայմաններում կարող են առաջանալ վերականգնման ֆինանսավորման և պատասխանատվության բաշխման լրացուցիչ խնդիրներ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բնապահպանական մոնիթորինգի անհրաժեշտությանը։ Ռեկուլտիվացիայի ավարտը ինքնին չի նշանակում, որ տարածքը լիովին վերականգնված է, քանի որ հողի, ջրի, բուսականության և լանդշաֆտի փոփոխությունները կարող են շարունակվել տարիներ շարունակ։ Հետևաբար անհրաժեշտ է պարբերաբար գնահատել վերականգնված տարածքների վիճակը, վերահսկել հնարավոր աղտոտիչների տարածումը և անհրաժեշտության դեպքում իրականացնել լրացուցիչ միջոցառումներ։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Հայաստանի պայմաններին համապատասխան ռեկուլտիվացիայի առաջնահերթությունների և մեթոդների հիմնավորման մեջ։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է նպաստել հանքարդյունաբերությունից հետո մնացած տարածքների բնապահպանական ռիսկերի նվազեցմանը, խախտված հողերի արդյունավետ վերականգնմանը, բնական լանդշաֆտների պահպանմանը և համայնքների համար անվտանգ միջավայրի ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը շահագործումից դուրս եկած հանքավայրերի ռեկուլտիվացիան դիտարկում է որպես տեխնիկական, էկոլոգիական, տնտեսական և կառավարչական խնդիրների ամբողջություն՝ նպատակ ունենալով մշակել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում կապահովեն խախտված տարածքների կայուն վերականգնումը և դրանց հետագա անվտանգ ու նպատակային օգտագործման հնարավորությունը։

History

Այս հրատարակությունը նվիրված է Սիվրիհիսարի պատմական, աշխարհագրական և հասարակական կյանքի վերաբերյալ տեղեկությունների ներկայացմանը՝ նպատակ ունենալով ընթերցողին ծանոթացնել այդ բնակավայրի առանձնահատկություններին, պատմական անցյալին և տեղական միջավայրին։ Սիվրիհիսարը՝ որպես Փոքր Ասիայի պատմաաշխարհագրական տարածքի բնակավայր, հետաքրքրություն է ներկայացնում իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական զարգացումներով և տարածաշրջանի բնակչության, հատկապես հայ համայնքի կյանքի հետ ունեցած առնչություններով։ Տեղեկագրական բնույթի այս աշխատության հիմնական նշանակությունը որոշակի բնակավայրի մասին գիտելիքների հավաքումն ու տարածումն է՝ տեղագրական, պատմական և հասարակական տեղեկությունների միջոցով։ Նման բնույթի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել բնակավայրերի ճանաչողության, տեղական պատմության պահպանման և ազգային աշխարհագրական գիտելիքների ընդլայնման գործում։ Սիվրիհիսարի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Փոքր Ասիայի ներքին շրջանների պատմական բնակեցման առանձնահատկություններին, բնակավայրերի ձևավորմանը, տնտեսական գործունեությանը, հաղորդակցության ուղիներին և տեղական հասարակական հարաբերություններին։ Պատմական աշխարհագրության տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն բնակավայրի տեղադրությունը, շրջակա բնական միջավայրը, ճանապարհային կապերը և հարակից բնակավայրերի հետ ունեցած հարաբերությունները, որոնք պայմանավորել են դրա տնտեսական ու հասարակական զարգացումը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը կարևոր է նաև տարածաշրջանի հայ բնակչության պատմության ուսումնասիրության համար։ Փոքր Ասիայի բազմաթիվ բնակավայրերում հայ համայնքները դարեր շարունակ ունեցել են իրենց եկեղեցիները, դպրոցները, արհեստագործական ու առևտրական գործունեությունը և համայնքային ինքնակազմակերպման ավանդույթները։ Այդպիսի համայնքների մասին տեղեկությունների հավաքումը նպաստել է ոչ միայն տեղական պատմության պահպանմանը, այլև հայ ժողովրդի պատմական աշխարհագրության ամբողջական պատկերի ձևավորմանը։ Տեղեկագրի արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ 19-րդ դարի ընթացքում հայ մտավորականության շրջանում աճում էր հետաքրքրությունը պատմական հայրենիքի, արևմտահայ բնակավայրերի և Օսմանյան կայսրության տարբեր շրջաններում ապրող հայ համայնքների կյանքի նկատմամբ։ Բնակավայրերի մասին տեղեկագրական աշխատությունները հնարավորություն էին տալիս արձանագրելու տեղական իրականության առանձնահատկությունները, պահպանելու համայնքային հիշողությունը և գիտելիքներ փոխանցելու բնակավայրերից հեռու ապրող ընթերցողներին։ Գրական ու գիտաճանաչողական առումով հրատարակությունը պատկանում է տեղագրական և պատմաաշխարհագրական տեղեկագրության ավանդույթին, որի նպատակն է որոշակի տարածքի մասին տեղեկությունները ներկայացնել հնարավորինս հստակ և համակարգված ձևով։ Նման աշխատություններում կարևոր են տեղանունների ճշգրիտ արձանագրումը, աշխարհագրական դիրքի նկարագրությունը, պատմական հիշատակությունների պահպանումը և տեղական կյանքի վերաբերյալ փաստերի հավաքագրումը։ Թիֆլիսի և Կոստանդնուպոլսի նման խոշոր հայ մշակութային կենտրոններում հրատարակվող տեղեկագրական գրականությունը կարևոր դեր էր կատարում ազգային գիտելիքի տարածման և տարբեր հայկական համայնքների միջև մտավոր կապերի ամրապնդման գործում։ Պատմամշակութային առումով այս հրատարակությունը արժեքավոր է արևմտահայ պատմական աշխարհագրության, Փոքր Ասիայի հայկական բնակավայրերի և 19-րդ դարի հայ տեղեկագրական գրականության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է դիտարկվել որպես տեղական պատմության պահպանմանն ուղղված գրավոր վկայություն, որը կարևոր նշանակություն ունի նաև հետագա պատմագիտական, ազգագրական և մատենագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Սիվրիհիսարի պատմությամբ, արևմտահայ բնակավայրերի աշխարհագրությամբ, Օսմանյան կայսրության հայ համայնքների հասարակական կյանքով և հայ պատմական հիշողության պահպանման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների ու ընթերցողների համար։ Այն նպաստում է հայ ժողովրդի պատմական բնակեցման աշխարհագրության ճանաչմանը և ընդգծում տեղական տեղեկությունների հավաքման կարևորությունը ազգային պատմամշակութային ժառանգության պահպանման գործում։