Discover other interesting and useful materials
Here is a collection of other files that may interest you and help in your studies or creative work. To see more, you can go to the materials sectionHistory
Обозрение истории армянского народа от начала бытия его до возрождения области Армянской в Российской империи
Աշխատությունը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմության ընդարձակ պատմագրական շարադրանք՝ ընդգրկելով հնագույն ժամանակներից մինչև այն շրջանը, երբ հայկական տարածքների մի մասը հայտնվեց Ռուսական կայսրության կազմում և տարածաշրջանում ձևավորվեց նոր վարչաքաղաքական իրադրություն։ Նյութը կառուցված է պատմական շարունակականության սկզբունքով և նպատակ ունի ընդհանուր պատկերացում տալ հայկական պետականության, հասարակության, մշակույթի և արտաքին հարաբերությունների զարգացման հիմնական փուլերի մասին։ Վաղ ժամանակաշրջանների նկարագրության մեջ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի աշխարհագրական դիրքին, բնակչությանը, քաղաքական կազմավորումներին, արքայական իշխանության զարգացմանը և հարևան պետությունների հետ հարաբերություններին։ Հետագա բաժիններում դիտարկվում են հայկական թագավորությունների պատմությունը, քրիստոնեության տարածումն ու հաստատումը, եկեղեցու դերը հասարակական և մշակութային կյանքում, գրավոր մշակույթի զարգացումը և միջնադարյան պետական կազմավորումների գործունեությունը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում օտար տերությունների գերիշխանության պայմաններում հայ բնակչության դրության, քաղաքական իշխանության փոփոխությունների, պատերազմների և բնակչության տեղաշարժերի վերաբերյալ հարցերը։ Քննվում են նաև հայկական իշխանական տների, եկեղեցական կառույցների և համայնքների դերը պատմական հիշողության ու ինքնության պահպանման գործում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ուշ միջնադարի և նոր ժամանակների իրադարձություններին, երբ հայկական տարածքները գտնվում էին տարածաշրջանային խոշոր տերությունների մրցակցության և հակամարտությունների ազդեցության ներքո։ Ներկայացվում են հայ բնակչության սոցիալական և տնտեսական կյանքի որոշ կողմեր, առևտրական կապերը, գաղթականության գործընթացները և հայկական համայնքների ձևավորումը տարբեր երկրներում։ Պատմական շարադրանքի վերջին հատվածները կենտրոնանում են Հարավային Կովկասում տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական փոփոխությունների և հայկական տարածքների մի մասի Ռուսական կայսրությանը միացման գործընթացի վրա՝ այն դիտարկելով հայ ժողովրդի պատմության նոր փուլի սկզբնավորման համատեքստում։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ այն արտացոլում է իր ստեղծման ժամանակաշրջանին բնորոշ պատմագիտական պատկերացումները, աղբյուրների օգտագործման եղանակները և Հայաստանի անցյալի մեկնաբանման մոտեցումները։ Հետևաբար այն կարող է ուսումնասիրվել ոչ միայն որպես հայ ժողովրդի պատմության վերաբերյալ շարադրանք, այլև որպես պատմագրական աղբյուր, որը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե տվյալ ժամանակաշրջանի հեղինակներն ինչպես էին կառուցում Հայաստանի պատմական անցյալի ամբողջական պատկերը։ Հին և միջնադարյան հեղինակների հաղորդումների, պատմական ավանդությունների և ավելի ուշ շրջանի տեղեկությունների համադրումը նյութին տալիս է նաև աղբյուրագիտական հետաքրքրություն։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հայոց պատմության, հայագիտության, պատմագրության և ռուս-հայկական պատմական հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների ու ընթերցողների համար։
Updated: 2026-09-22
Linguistics
Ժամանակակից հայերենի և պարսկերենի անվանական քերականական կարգերի զուգադրական քննությունը
Աշխատությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի և պարսկերենի անվանական համակարգերի համեմատական-զուգադրական ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել երկու լեզուներում գոյականի, ածականի, դերանվան և անվանական բնույթի այլ միավորների քերականական կարգերի կառուցվածքային ու գործառական առանձնահատկությունները։ Հետազոտության կենտրոնում այն քերականական միջոցներն են, որոնց օգնությամբ արտահայտվում են թիվը, որոշյալությունն ու անորոշությունը, հոլովական և հարաբերական նշանակությունները, պատկանելությունը և անվանական համակարգին բնորոշ այլ իմաստներ։ Քննվում է, թե տվյալ քերականական նշանակությունները երկու լեզուներում ինչպիսի ձևաբանական, շարահյուսական կամ վերլուծական միջոցներով են արտահայտվում, և ինչ ընդհանրություններ ու տարբերություններ են առաջանում դրանց կառուցվածքային կազմակերպման մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայերենի հոլովական համակարգի և պարսկերենում համապատասխան հարաբերությունների արտահայտման միջոցների զուգադրմանը, քանի որ նույն իմաստային հարաբերությունները կարող են տարբեր լեզուներում իրացվել տարբեր քերականական մեխանիզմներով։ Ուսումնասիրվում են նաև հոգնակիության ձևավորման եղանակները, որոշյալության արտահայտումը, գոյականական կապակցությունների կառուցվածքը և անվանական բաղադրիչների միջև քերականական կապերը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում պարսկերենի իզաֆեթային կառուցվածքների և հայերենի համապատասխան որոշիչ-որոշյալ հարաբերությունների համեմատությունը՝ բացահայտելով դրանց կառուցվածքային և գործառական տարբերությունները։ Զուգադրական քննությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու լեզուների պատմական ազգակցության հետևանքով պահպանված որոշ ընդհանուր հատկանիշները և նրանց ինքնուրույն զարգացման ընթացքում ձևավորված տիպաբանական տարբերությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են օգտագործվել ժամանակակից գրական լեզուների օրինակներ, որոնց միջոցով քերականական ձևերը դիտարկվում են ոչ միայն մեկուսացված, այլև իրական խոսքային ու շարահյուսական միջավայրում։ Նման ուսումնասիրությունը կիրառական նշանակություն ունի նաև թարգմանության, օտար լեզվի դասավանդման և երկլեզու բառարանագրության համար, քանի որ օգնում է կանխատեսել այն դեպքերը, երբ մի լեզվի քերականական կառուցվածքը մյուսում չունի ուղղակի ձևային համարժեք։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է ձևաբանության, շարահյուսության, զուգադրական և տիպաբանական լեզվաբանության մոտեցումները՝ համակարգված պատկերացում տալով երկու լեզուների անվանական քերականական համակարգերի փոխհարաբերությունների մասին։
Updated: 2026-09-21
Biology
Патогенная микобиота кормовых растений Армении
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի կերային բույսերի ախտածին միկոբիոտայի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով բուսական հիվանդությունների առաջացման, տարածման և զարգացման առանձնահատկությունները։ Գրքում ներկայացվում է կերային մշակաբույսերի վրա ազդող սնկային միկրոօրգանիզմների բազմազանությունը, դրանց կենսաբանական հատկությունները և բույսերի առողջության վրա ունեցած ազդեցությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են ախտածին սնկերի տեսակային կազմը, տարածվածությունը տարբեր բուսական համակեցություններում, ինչպես նաև դրանց դերը բերքատվության նվազման և կերային ռեսուրսների որակի փոփոխության գործընթացներում։ Հեղինակը անդրադառնում է բույսերի հիվանդությունների ախտորոշման մեթոդներին, միկոբիոտայի էկոլոգիական առանձնահատկություններին և գյուղատնտեսական նշանակության բույսերի պաշտպանության հնարավոր միջոցներին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի բուսաբանության, մանրէաբանության, գյուղատնտեսության և բնապահպանական գիտությունների ոլորտների մասնագետների համար՝ նպաստելով Հայաստանի բուսական ռեսուրսների, կերային մշակաբույսերի և դրանց հիվանդությունների վերաբերյալ գիտական պատկերացումների խորացմանը։
Updated: 2026-08-31
Linguistics
Նոր բառգիրք հայկազյան լեզվի, հատոր երկրորդ (Հ–Ֆ)
Աշխատությունը հայ բառարանագրության պատմության հիմնարար և առավել նշանակալի գիտական աշխատություններից մեկի երկրորդ հատորն է, որն ընդգրկում է հայոց լեզվի բառապաշարը Հ-ից մինչև Ֆ տառերը և ներկայացնում է հայերենի բառային հարստության, պատմական զարգացման ու լեզվական առանձնահատկությունների լայնածավալ ուսումնասիրություն։ Այն ստեղծվել է հայ լեզվաբանական մտքի այն կարևոր ավանդույթի շրջանակում, որի նպատակն էր հնարավորինս ամբողջական կերպով հավաքել, համակարգել, բացատրել և պահպանել հայերեն բառերի իմաստային ու գործածական բազմազանությունը։ Բառարանի հիմնական խնդիրն է ոչ միայն ներկայացնել բառերի նշանակությունները, այլև բացահայտել դրանց լեզվական ծագումը, ձևաբանական առանձնահատկությունները, իմաստային տարբերությունները, գրական և պատմական կիրառությունները՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով խորությամբ ուսումնասիրելու հայերենի բառային համակարգը։ Հատորում ընդգրկված բառային նյութը ներառում է գրաբարյան և դասական հայերենի բառապաշարը, ինչպես նաև հայ մատենագրության, կրոնական գրականության, պատմագրության, փիլիսոփայական երկերի և այլ գրավոր աղբյուրների միջոցով պահպանված լեզվական միավորներ։ Յուրաքանչյուր բառի բացատրությունը կարևոր է ոչ միայն բառիմաստի պարզաբանման, այլև լեզվական տարբերակների, կիրառական նրբությունների և պատմական համատեքստի ընկալման տեսանկյունից։ Բառարանագրական այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու բառերի իմաստային ծավալը, հոմանիշային հարաբերությունները, բազմիմաստությունը, բառակազմական առանձնահատկությունները և լեզվական ձևերի փոխկապակցվածությունը։ Աշխատության կարևոր արժանիքներից է հայերեն բառերի բացատրությունը գրավոր ժառանգության համատեքստում ներկայացնելը։ Գրական և պատմական երկերից բերվող վկայությունները հնարավորություն են տալիս տեսնելու, թե ինչպես են բառերն օգտագործվել տարբեր հեղինակների կողմից, ինչ իմաստային երանգներ են ստացել և ինչ դեր են ունեցել հայ գրավոր խոսքի զարգացման ընթացքում։ Այս սկզբունքը բառարանը վերածում է ոչ միայն բառերի նշանակությունները պարզաբանող տեղեկատուի, այլև հայոց լեզվի պատմության, գրականության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության կարևոր գործիքի։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև գրաբարյան բառապաշարի համակարգված ներկայացումը, քանի որ այն թույլ է տալիս պահպանել դասական հայերենի հարուստ լեզվական շերտը, բացահայտել հին բառերի իմաստները և ուսումնասիրել դրանց կապը հետագա լեզվական փուլերի հետ։ Բառարանի գիտական արժեքը պայմանավորված է նյութի ընդգրկունությամբ, բառերի բացատրության մանրակրկիտությամբ, լեզվական վկայությունների օգտագործմամբ և հայերեն բառապաշարը միասնական համակարգի մեջ դիտարկելու ձգտմամբ։ Այն արտացոլում է հայ բանասիրության զարգացման այն կարևոր փուլը, երբ լեզվի ուսումնասիրությունը ձեռք էր բերում գիտականորեն կազմակերպված և համապարփակ բնույթ, իսկ բառարանագրությունը դառնում էր ազգային լեզվական ժառանգության պահպանման ու ուսումնասիրման հիմնարար միջոց։ Աշխատության ստեղծման և հրատարակման հիմքում ընկած է հայերենի նկատմամբ գիտական ու մշակութային առանձնահատուկ վերաբերմունքը՝ այն համոզմունքը, որ լեզվի հարստության հավաքագրումն ու ուսումնասիրությունը կարևոր պայման են ազգային գրականության, կրթության և պատմական հիշողության պահպանման համար։ Այն նշանակալի դեր ունի նաև հայագիտական ուսումնասիրությունների մեջ, քանի որ հնարավորություն է տալիս ճշտելու հին մատենագրության բառապաշարը, հասկանալու պատմական տեքստերի բովանդակությունը, ուսումնասիրելու լեզվական փոփոխությունները և համեմատելու տարբեր ժամանակաշրջանների բառային գործածությունները։ Բառարանը կարևոր նշանակություն ունի հայ գրական լեզվի պատմության, հայագիտության, հին ձեռագրերի և տպագիր մատենագրության ուսումնասիրության, թարգմանական աշխատանքի և լեզվաբանական հետազոտությունների համար։ Այն արժեքավոր աղբյուր է գրաբարի և դասական հայերենի մասնագետների, բանասերների, բառարանագիրների, պատմաբանների, թարգմանիչների, ուսանողների ու հետազոտողների համար, ինչպես նաև բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են հայոց լեզվի խորքային կառուցվածքով, բառապաշարի պատմական շերտերով և ազգային գրավոր մշակույթի զարգացմամբ։ Իր գիտական ընդգրկմամբ և բառարանագրական նշանակությամբ այս աշխատությունը հայ լեզվաբանական ժառանգության կարևորագույն հուշարձաններից է, որը շարունակում է ծառայել հայերենի ուսումնասիրությանն ու պահպանմանը։
Updated: 2026-11-10
Sociology
Гендерные проблемы занятости в Нагорно-Карабахской Республике (НКР)
Տնտեսագիտական, սոցիոլոգիական և գենդերային հետազոտությունների բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում (ԼՂՀ) զբաղվածության գենդերային հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ համապատասխան պատմական ժամանակաշրջանի սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական պայմանների համատեքստում։ Քննության են առնվում աշխատաշուկայում կանանց և տղամարդկանց մասնակցության առանձնահատկությունները, զբաղվածության կառուցվածքը և աշխատանքային հնարավորությունների բաշխման վրա ազդող գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսական գործունեության տարբեր ոլորտներում կանանց և տղամարդկանց ներկայացվածությանը, մասնագիտական զբաղվածությանը, աշխատավարձերի հնարավոր տարբերություններին և կարիերայի առաջխաղացման հնարավորություններին։ Վերլուծվում են գենդերային անհավասարության սոցիալ-տնտեսական պատճառները, կրթական մակարդակի, մասնագիտական պատրաստվածության և ընտանեկան պարտականությունների ազդեցությունը զբաղվածության վրա։ Քննարկվում են գործազրկության, աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման, աշխատաշուկայի կառուցվածքային անհամաչափությունների և աշխատանքային իրավունքների ապահովման հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել քաղաքային և գյուղական բնակավայրերում զբաղվածության գենդերային տարբերությունները, ինչպես նաև տնտեսական ակտիվության վրա ժողովրդագրական և միգրացիոն գործընթացների ազդեցությունը։ Անդրադարձ է կատարվում կանանց տնտեսական մասնակցության խթանման, մասնագիտական կրթության հասանելիության, ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացման և աշխատանքի ու ընտանեկան կյանքի համատեղման հնարավորություններին։ Կարևորվում է վիճակագրական տվյալների, սոցիոլոգիական հարցումների և համեմատական վերլուծության մեթոդների կիրառումը զբաղվածության գենդերային առանձնահատկությունների գնահատման նպատակով։ Աշխատանքը կարող է նպաստել ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի աշխատաշուկայի սոցիալական կառուցվածքի առավել ամբողջական լուսաբանմանը և զբաղվածության քաղաքականության գենդերային բաղադրիչի գնահատմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել աշխատանքի տնտեսագիտության, սոցիոլոգիայի, գենդերային ուսումնասիրությունների, ժողովրդագրության և տարածաշրջանային սոցիալ-տնտեսական զարգացման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։
Updated: 2026-10-10
History
Վանի թագավորության պետական կրոնը
Աշխատությունը նվիրված է Վանի թագավորության (Ուրարտուի) պետական կրոնին՝ դրա ձևավորմանը, առանձնահատկություններին, դիցաբանական պատկերացումներին և դերին հին հայկական լեռնաշխարհի քաղաքական, հասարակական ու մշակութային կյանքում։ Այն ներկայացնում է ուրարտական կրոնական համակարգի կառուցվածքը, աստվածների պաշտամունքը, ծիսական ավանդույթները և այն գաղափարական հիմքերը, որոնց միջոցով կրոնը դարձել էր պետական իշխանության ամրապնդման ու թագավորական հեղինակության բարձրացման կարևոր միջոց։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ուրարտական դիցարանի ուսումնասիրությունը, որի կենտրոնական տեղն զբաղեցնում էին գերագույն աստված Խալդին, պատերազմի և ամպրոպի աստված Թեյշեբան ու արևի աստված Շիվինին։ Այս աստվածությունների պաշտամունքը ոչ միայն արտահայտում էր հին ուրարտացիների աշխարհընկալումն ու բնության ուժերի նկատմամբ ունեցած պատկերացումները, այլև սերտորեն կապված էր պետության ռազմական հզորության, թագավորական իշխանության և հասարակական կարգի պահպանման հետ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու կրոնական պաշտամունքի կազմակերպմանը, տաճարային մշակույթին, սրբավայրերին, զոհաբերություններին, նվիրատվություններին և ծիսական արարողություններին, ինչպես նաև կրոնական խորհրդանիշների ու պատկերագրության նշանակությանը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում կրոնի և պետական կառավարման փոխադարձ կապի ուսումնասիրությունը, քանի որ Վանի թագավորությունում արքայական իշխանությունն ու կրոնական գաղափարախոսությունը հանդես էին գալիս որպես միմյանց լրացնող և պետության միասնականությունն ապահովող համակարգեր։ Ուրարտական արքաների արձանագրություններում աստվածների անունների հիշատակումը, նրանց կամքին վերագրվող ռազմական հաղթանակներն ու շինարարական ձեռնարկումները վկայում են կրոնի քաղաքական նշանակության մասին։ Նյութը կարևոր է նաև հին Առաջավոր Ասիայի կրոնական համակարգերի համեմատական ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու ուրարտական հավատալիքների ինքնատիպությունը, ինչպես նաև տարածաշրջանի հարևան ժողովուրդների կրոնական ավանդույթների հետ ունեցած ընդհանրություններն ու փոխազդեցությունները։ Պատմական և մշակութային առումով թեման կարևոր նշանակություն ունի Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրության համար, քանի որ կրոնական պատկերացումները, պաշտամունքային կառույցներն ու դիցաբանական ավանդույթները հնագույն հասարակության ինքնության և աշխարհընկալման առանցքային բաղադրիչներից էին։ Աշխատությունը արժեքավոր է հատկապես հին Հայաստանի պատմությամբ, ուրարտագիտությամբ, հնագիտությամբ, դիցաբանությամբ և կրոնների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով Վանի թագավորության հոգևոր կյանքի, պետական գաղափարախոսության և մշակութային ժառանգության առավել ամբողջական ընկալմանը։
Updated: 2026-11-20