Նորարարական տեխնոլոգիաների ստեղծման գործընթացի կառավարման հիմնախնդիրները

Pedagogy

Աշխատությունը նվիրված է մաթեմատիկական մոդելավորման կրթական հնարավորությունների ուսումնասիրությանը և դրա կիրառմանը որպես տարբեր ուսումնական առարկաների միջև բովանդակային ու գործնական կապերի ձևավորման արդյունավետ միջոց։ Հետազոտության կենտրոնում այն գաղափարն է, որ մաթեմատիկական գիտելիքները կարող են ծառայել ոչ միայն առանձին հաշվարկային խնդիրների լուծմանը, այլև բնության, տեխնիկայի, հասարակության և տնտեսության մեջ հանդիպող երևույթների նկարագրման, վերլուծության ու կանխատեսման համար։ Մոդելավորման միջոցով սովորողները հնարավորություն են ստանում մաթեմատիկական հասկացությունները կապել ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության, աշխարհագրության, ինֆորմատիկայի, տնտեսագիտության և այլ առարկաների բովանդակության հետ՝ գիտելիքները դիտարկելով միասնական համակարգի շրջանակում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է իրական խնդիրը մաթեմատիկական լեզվով ներկայացնելու գործընթացի վրա։ Սովորողը նախ ուսումնասիրում է տվյալ երևույթը, առանձնացնում դրա էական հատկությունները և փոխկապակցված մեծությունները, ապա կատարում որոշակի պարզեցումներ ու ենթադրություններ և կառուցում համապատասխան մաթեմատիկական նկարագրություն։ Այդ նկարագրությունը կարող է արտահայտվել հավասարման, ֆունկցիայի, գրաֆիկի, աղյուսակի, հավասարումների համակարգի, վիճակագրական կախվածության, երկրաչափական կառուցվածքի կամ այլ մաթեմատիկական միջոցի տեսքով։ Այնուհետև իրականացվում է ստացված մոդելի ուսումնասիրությունը, լուծման արդյունքների մեկնաբանումը և դրանց համեմատումը սկզբնական իրական իրավիճակի հետ։ Այս հաջորդականությունը նպաստում է ոչ միայն մաթեմատիկական կարողությունների, այլև վերլուծական և համակարգային մտածողության զարգացմանը։ Կարևորվում է միջառարկայական կապերի դերը կրթական գործընթացում։ Դպրոցական առարկաները սովորաբար ներկայացվում են առանձին դասընթացների տեսքով, սակայն իրական աշխարհի երևույթները չեն սահմանափակվում մեկ գիտության շրջանակով։ Բնագիտական կամ սոցիալ-տնտեսական խնդրի ուսումնասիրությունը հաճախ պահանջում է միաժամանակ օգտագործել տարբեր ոլորտների գիտելիքներ։ Մաթեմատիկական մոդելավորումը ստեղծում է այդ գիտելիքները միավորելու հնարավորություն, քանի որ մաթեմատիկական լեզուն կարող է կիրառվել տարբեր բնույթի երևույթների քանակական և կառուցվածքային նկարագրման համար։ Այս մոտեցումը նպաստում է սովորողի գիտելիքների ամբողջականացմանը և օգնում է հասկանալ, թե տարբեր դասընթացներում ձեռք բերված հասկացությունները ինչպես կարող են կիրառվել նույն խնդրի լուծման ընթացքում։ Ֆիզիկայի հետ միջառարկայական կապը մոդելավորման առավել ակնառու օրինակներից է։ Շարժման, արագության, արագացման, ուժի, աշխատանքի, էներգիայի, էլեկտրական երևույթների և այլ ֆիզիկական գործընթացների ուսումնասիրությունը հիմնված է մաթեմատիկական հարաբերությունների վրա։ Մոդելավորման առաջադրանքները հնարավորություն են տալիս սովորողին տեսնել, թե ինչպես է ֆիզիկական երևույթի նկարագրությունը վերածվում ֆունկցիայի կամ հավասարման, իսկ ստացված մաթեմատիկական լուծումը կրկին մեկնաբանվում է ֆիզիկական տեսանկյունից։ Այսպիսով մաթեմատիկական բանաձևը դադարում է ընկալվել որպես միայն վերացական արտահայտություն և ձեռք է բերում կոնկրետ երևույթ նկարագրող գործիքի նշանակություն։ Նման կապեր կարող են ձևավորվել նաև քիմիայի հետ։ Նյութերի քանակական հարաբերությունները, լուծույթների բաղադրությունը, ռեակցիաների ընթացքը և տարբեր պարամետրերի միջև կախվածությունները կարող են ներկայացվել մաթեմատիկական մոդելների միջոցով։ Սովորողները կարող են կիրառել համամասնություններ, հավասարումներ, տոկոսային հաշվարկներ, ֆունկցիոնալ կախվածություններ և վիճակագրական մեթոդներ՝ քիմիական խնդիրների վերլուծության ընթացքում։ Այսպիսի առաջադրանքները ցույց են տալիս, որ նույն մաթեմատիկական գաղափարը կարող է ունենալ տարբեր գիտական մեկնաբանություններ և օգտագործվել տարբեր առարկայական իրավիճակներում։ Կենսաբանության հետ կապերի ձևավորման համար մաթեմատիկական մոդելավորումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել պոպուլյացիաների փոփոխությունները, օրգանիզմների աճը, կենսաբանական ցուցանիշների հարաբերակցությունները, ժառանգականության հավանականային օրինաչափությունները և այլ գործընթացներ։ Իրական կամ պայմանական տվյալների օգտագործումը նպաստում է վիճակագրական մտածողության զարգացմանը։ Սովորողները կարող են հավաքել տվյալներ, կազմել աղյուսակներ և գրաֆիկներ, հաշվարկել միջին ցուցանիշներ, համեմատել արդյունքները և կատարել եզրակացություններ։ Այդպիսով մաթեմատիկան հանդես է գալիս որպես կենսաբանական տեղեկատվության մշակման և մեկնաբանման միջոց։ Աշխարհագրության հետ կապը կարող է իրականացվել բնակչության թվաքանակի, կլիմայական ցուցանիշների, տարածությունների, քարտեզների մասշտաբների, բնական ռեսուրսների և տնտեսական աշխարհագրության տվյալների ուսումնասիրության միջոցով։ Մաթեմատիկական մեթոդները հնարավորություն են տալիս մշակել աշխարհագրական տվյալները, բացահայտել փոփոխությունների միտումները և կառուցել պարզ կանխատեսումներ։ Նման աշխատանքը հատկապես նպաստում է գրաֆիկական և վիճակագրական տեղեկատվության ընկալման կարողությունների զարգացմանը։ Ինֆորմատիկայի հետ կապը կարևոր նշանակություն ունի ժամանակակից կրթության պայմաններում։ Բարդ մաթեմատիկական մոդելների ուսումնասիրությունը հաճախ պահանջում է հաշվարկների ավտոմատացում, տվյալների մշակում և արդյունքների պատկերային ներկայացում։ Համակարգչային ծրագրերի, աղյուսակային միջավայրերի կամ ուսումնական ծրագրավորման գործիքների կիրառումը հնարավորություն է տալիս փորձարկել մոդելի տարբեր պարամետրեր և արագ դիտարկել դրանց փոփոխության հետևանքները։ Համակարգչային մոդելավորումը սովորողին թույլ է տալիս կատարել թվային փորձեր, համեմատել տարբեր սցենարներ և ուսումնասիրել այնպիսի գործընթացներ, որոնց ձեռքով հաշվարկը կարող է լինել ժամանակատար։ Այս տեսանկյունից մաթեմատիկայի և ինֆորմատիկայի ինտեգրումը նպաստում է նաև թվային կարողությունների զարգացմանը։ Տնտեսագիտական բովանդակությամբ մոդելները կարող են ներառել եկամուտների և ծախսերի հաշվարկ, տոկոսներ, գների փոփոխություն, արտադրության ցուցանիշներ և այլ քանակական հարաբերություններ։ Նման խնդիրները ցույց են տալիս մաթեմատիկական գիտելիքների կիրառական նշանակությունը և օգնում սովորողներին հասկանալ առօրյա ու տնտեսական գործընթացներում հանդիպող թվային տեղեկատվությունը։ Մոդելավորման միջոցով հնարավոր է զարգացնել նաև ֆինանսական գրագիտության որոշ տարրեր՝ շեշտադրելով տվյալների ճիշտ մեկնաբանությունը և հաշվարկների տրամաբանությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է մոդելավորման առաջադրանքների դասակարգումը։ Դրանք կարող են տարբեր լինել ըստ բարդության, առարկայական բովանդակության, անհրաժեշտ մաթեմատիկական գործիքների և սովորողի ինքնուրույնության աստիճանի։ Սկզբնական փուլերում հնարավոր է առաջարկել արդեն պարզեցված իրավիճակներ, որտեղ հիմնական փոփոխականներն ու պայմանները տրված են։ Հետագայում սովորողներին կարելի է ներգրավել մոդելի կառուցման ամբողջական գործընթացում՝ խնդրի ձևակերպումից մինչև արդյունքների ստուգում և մեկնաբանում։ Այսպիսի աստիճանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս զարգացնել մոդելավորման կարողությունները համակարգված ձևով։ Կարևորվում է ուսուցչի դերը միջառարկայական մոդելավորման կազմակերպման ընթացքում։ Ուսուցիչը պետք է ընտրի այնպիսի խնդիրներ, որոնք մի կողմից համապատասխանում են սովորողների մաթեմատիկական պատրաստվածությանը, իսկ մյուս կողմից իրական կապ են ստեղծում այլ առարկաների բովանդակության հետ։ Արհեստական կամ չափազանց բարդ կապերը կարող են նվազեցնել մեթոդի արդյունավետությունը, մինչդեռ սովորողներին ծանոթ երևույթների վրա հիմնված խնդիրները կարող են բարձրացնել հետաքրքրվածությունը և օգնել հասկանալ ուսումնասիրվող հասկացությունների կիրառական նշանակությունը։ Անհրաժեշտ է նաև համագործակցություն տարբեր առարկաների ուսուցիչների միջև, որպեսզի նույն երևույթը հնարավոր լինի դիտարկել տարբեր գիտական տեսանկյուններից և պահպանել օգտագործվող հասկացությունների գիտական ճշգրտությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում խնդրահարույց ուսուցման հնարավորություններին։ Մոդելավորման առաջադրանքը սովորաբար չունի անմիջապես տրված լուծման եղանակ, և սովորողը պետք է ինքնուրույն որոշի, թե որ տվյալներն են կարևոր, ինչպիսի փոփոխականներ պետք է ընտրել և ինչ մաթեմատիկական միջոցներ կիրառել։ Այս գործընթացը զարգացնում է խնդիր ձևակերպելու, ենթադրություններ առաջադրելու, տարբեր լուծումներ համեմատելու և սեփական ընտրությունը հիմնավորելու կարողությունները։ Սխալ կամ ոչ ճշգրիտ մոդելը նույնպես կարող է ունենալ կրթական արժեք, քանի որ դրա արդյունքների և իրական տվյալների միջև տարբերությունը սովորողին ստիպում է վերանայել սկզբնական ենթադրությունները և կատարելագործել կառուցված մոդելը։ Հետազոտության մեջ կարևորվում է ստեղծագործական մտածողության զարգացումը։ Նույն իրական խնդիրը հաճախ հնարավոր է ներկայացնել տարբեր մաթեմատիկական մոդելներով, և դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր առավելություններն ու սահմանափակումները։ Սովորողը կարող է համեմատել մի քանի մոտեցումներ, գնահատել դրանց ճշգրտությունը և ընտրել տվյալ խնդրին առավել համապատասխան տարբերակը։ Այսպիսի աշխատանքը մաթեմատիկական կրթությունը հեռացնում է միայն պատրաստի ալգորիթմների վերարտադրումից և այն դարձնում հետազոտական գործունեության ձև։ Մոդելավորման միջոցով զարգանում է նաև քննադատական մտածողությունը։ Ստացված թվային արդյունքը ինքնին վերջնական պատասխան չէ. անհրաժեշտ է գնահատել դրա իմաստը սկզբնական խնդրի համատեքստում։ Սովորողը պետք է կարողանա որոշել՝ արդյոք արդյունքը իրատեսական է, ինչպիսի սահմանափակումներ ունի օգտագործված մոդելը և ինչ գործոններ չեն ներառվել հաշվարկներում։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է իրական տվյալների հետ աշխատանքի ժամանակ, երբ տեղեկատվությունը կարող է լինել ոչ ամբողջական կամ պարունակել որոշակի անորոշություն։ Առանձին նշանակություն ունի նախագծային և հետազոտական ուսուցման հետ կապը։ Սովորողները կարող են ընտրել իրական խնդիր, հավաքել անհրաժեշտ տվյալները, կառուցել մաթեմատիկական մոդել, կատարել հաշվարկներ և ներկայացնել արդյունքները։ Նման նախագծերը կարող են միավորել մի քանի առարկաների գիտելիքներ և կազմակերպվել անհատական կամ խմբային աշխատանքի ձևով։ Խմբային աշխատանքը նպաստում է նաև հաղորդակցական կարողությունների զարգացմանը, քանի որ անհրաժեշտ է քննարկել գաղափարները, հիմնավորել ընտրված մեթոդները և համատեղ ներկայացնել ստացված արդյունքները։ Հետազոտության մեթոդական հատվածում կարող են դիտարկվել մոդելավորման կիրառման արդյունավետության գնահատման չափանիշները։ Դրանք կարող են ներառել սովորողների մաթեմատիկական գիտելիքների յուրացման մակարդակը, գիտելիքների նոր իրավիճակներում կիրառման կարողությունը, այլ առարկաների հետ կապերը բացահայտելու հմտությունը, խնդիրների լուծման ինքնուրույնությունը և ուսումնական հետաքրքրվածությունը։ Փորձարարական ուսուցման միջոցով հնարավոր է համեմատել ավանդական առաջադրանքներով և միջառարկայական մոդելավորման մեթոդով աշխատող խմբերի արդյունքները՝ պարզելու մեթոդի կրթական ազդեցությունը։ Կարևոր է նաև գնահատման ձևերի կատարելագործումը։ Մոդելավորման առաջադրանքի դեպքում միայն վերջնական թվային պատասխանի գնահատումը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է հաշվի առնել խնդրի ընկալումը, մոդելի ընտրության հիմնավորվածությունը, մաթեմատիկական գործողությունների ճշգրտությունը, արդյունքների մեկնաբանումը և մոդելի սահմանափակումների գիտակցումը։ Այսպիսի բազմակողմ գնահատումը ավելի ամբողջական պատկեր է տալիս սովորողի իրական կարողությունների մասին։ Միջառարկայական մոդելավորումը նպաստում է նաև սովորողների մոտ գիտության միասնական պատկերի ձևավորմանը։ Նրանք սկսում են հասկանալ, որ դպրոցում ուսումնասիրվող առարկաները մեկուսացված գիտելիքների հավաքածուներ չեն, այլ իրական աշխարհի տարբեր կողմերը նկարագրող փոխկապակցված համակարգեր։ Մաթեմատիկան այս համակարգում հանդես է գալիս որպես ընդհանուր լեզու, որի միջոցով հնարավոր է արտահայտել քանակական հարաբերություններ, ուսումնասիրել օրինաչափություններ և կառուցել տարբեր երևույթների պարզեցված ներկայացումներ։ Աշխատության գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է ժամանակակից կրթության մեջ կիրառական, հետազոտական և ինտեգրված ուսուցման մեթոդների զարգացման անհրաժեշտությամբ։ Մոդելավորման նպատակային ներառումը դասավանդման գործընթացում կարող է նպաստել մաթեմատիկական գիտելիքների գիտակցված յուրացմանը, դրանց գործնական արժեքի ընկալմանը և տարբեր առարկաներում ձեռք բերված գիտելիքների արդյունավետ համադրմանը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է մաթեմատիկական մոդելավորումը որպես ուսուցման կազմակերպման բազմագործառույթ միջոց, որը կապում է մաթեմատիկական տեսությունը իրական երևույթների հետ, զարգացնում է սովորողների վերլուծական, ստեղծագործական և հետազոտական կարողությունները և նպաստում միջառարկայական գիտելիքների միասնական համակարգի ձևավորմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել մաթեմատիկայի և բնագիտական առարկաների ուսուցիչների, կրթության մեթոդաբանների, մանկավարժների, դասախոսների, ուսանողների և միջառարկայական ուսուցման կազմակերպմամբ զբաղվող մասնագետների համար։

Mathematics

Մաթեմատիկական տրամաբանության և տեսական համակարգչային գիտության բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է տարբեր տրամաբանական համակարգերի կառուցվածքային, քանակական և որակական հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում ձևական տրամաբանական համակարգերի կառուցման սկզբունքները, դրանց արտահայտչական հնարավորությունները, աքսիոմատիկ հիմքերը և արտածման կանոնների առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տրամաբանական համակարգերի համեմատական վերլուծությանը, դրանցում ձևակերպվող բանաձևերի հատկություններին, ապացուցելիության և ճշմարտության փոխհարաբերություններին, ինչպես նաև որոշելիության ու լրիվության հիմնախնդիրներին։ Վերլուծվում են տրամաբանական կառուցվածքների քանակական բնութագրերը, բարդության գնահատման մոտեցումները և տարբեր համակարգերի արտահայտչական հզորության միջև առկա հնարավոր կապերը։ Քննարկվում են նաև տրամաբանական համակարգերի անհակասականության, անկախության, համարժեքության և մոդելային մեկնաբանությունների հետ կապված տեսական հարցերը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են ձևական մեթոդների, մաթեմատիկական ապացույցների և համեմատական վերլուծության կիրառման հնարավորությունները՝ տրամաբանական համակարգերի ընդհանուր օրինաչափություններն ու առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատանքը կարող է նպաստել տրամաբանական համակարգերի տեսության զարգացմանը և օգտակար լինել մաթեմատիկական տրամաբանության, մոդելների տեսության, ապացույցների տեսության և տեսական ինֆորմատիկայի ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական վերափոխումների և զբաղվածության ոլորտում առաջացած հիմնախնդիրների փոխկապակցված ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում աշխատանքի շուկայի կառուցվածքային փոփոխություններն են, աշխատուժի պահանջարկի և առաջարկի հարաբերակցությունը, գործազրկության առաջացման գործոնները և բնակչության տնտեսական ակտիվության փոփոխությունները։ Քննության են առնվում տնտեսության տարբեր ճյուղերում սեփականության ձևերի, արտադրական հարաբերությունների և կազմակերպական կառուցվածքների վերափոխումների ազդեցությունները զբաղվածության մակարդակի ու կառուցվածքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն սոցիալ-տնտեսական հետևանքներին, որոնք պայմանավորված են արտադրության ծավալների փոփոխությամբ, ձեռնարկությունների վերակազմավորմամբ, մասնավոր հատվածի ձևավորմամբ և աշխատատեղերի կառուցվածքի փոփոխությամբ։ Ուսումնասիրվում են գործազրկության տարբեր դրսևորումները, աշխատուժի մասնագիտական և տարածքային շարժունակությունը, աշխատանքի շուկայում պահանջվող որակավորումների փոփոխությունը և աշխատուժի վերապատրաստման անհրաժեշտությունը։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում պետական զբաղվածության քաղաքականության վերլուծությունը՝ ներառելով աշխատանքի տեղավորման աջակցության, մասնագիտական ուսուցման, նոր աշխատատեղերի ստեղծման և սոցիալական պաշտպանության հետ կապված մոտեցումները։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման նշանակությանը՝ այն դիտարկելով որպես տնտեսական ակտիվության և զբաղվածության ընդլայնման հնարավոր ուղղություն։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել տարածքային անհամաչափություններին, քաղաքային և գյուղական բնակավայրերում աշխատանքի հնարավորությունների տարբերություններին, ինչպես նաև աշխատանքային միգրացիայի և բնակչության եկամուտների հետ զբաղվածության փոխկապակցվածությանը։ Տնտեսական բարեփոխումների և աշխատանքի շուկայի ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տնտեսական կառուցվածքային փոփոխությունների սոցիալական ազդեցությունները և գնահատելու զբաղվածության կարգավորման մեխանիզմների դերը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը զբաղվածության հիմնախնդիրները դիտարկում է տնտեսական վերափոխումների լայն համատեքստում՝ համադրելով մակրոտնտեսական գործընթացների, աշխատանքի շուկայի, սոցիալական քաղաքականության և մարդկային ռեսուրսների օգտագործման հարցերը։

Economics

Գիրքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում զբոսաշրջության զարգացմանը խոչընդոտող հիմնական խնդիրների, առկա հնարավորությունների և զարգացման հեռանկարների ուսումնասիրությանը։ Աշխատության շրջանակում զբոսաշրջությունը դիտարկվում է որպես երկրի տնտեսական, սոցիալական և տարածքային զարգացման կարևոր ուղղություն՝ հաշվի առնելով Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգությունը, բնական ռեսուրսները, աշխարհագրական դիրքը և զբոսաշրջային ներուժը։ Հեղինակը անդրադառնում է զբոսաշրջային ոլորտի ձևավորման և զարգացման առանձնահատկություններին, զբոսաշրջային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը, ենթակառուցվածքների վիճակին, ծառայությունների որակին, մարդկային ռեսուրսների պատրաստվածությանը և ոլորտում առկա կառավարչական ու կազմակերպչական խնդիրներին։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում զբոսաշրջային պահանջարկի և առաջարկի փոխհարաբերությանը, այցելությունների խթանման մեխանիզմներին, երկրի զբոսաշրջային գրավչության բարձրացմանը և Հայաստանի՝ միջազգային զբոսաշրջային շուկայում մրցունակ դիրք զբաղեցնելու հնարավորություններին։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև տարբեր մարզերի զբոսաշրջային ներուժի բացահայտումն ու դրա առավել արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների գնահատումը, ինչը զբոսաշրջության զարգացումը կապում է տարածաշրջանների սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի, զբաղվածության ընդլայնման և տեղական համայնքների եկամուտների աճի հետ։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, զբոսաշրջության ոլորտի մասնագետների, պետական և տեղական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչների, հետազոտողների, ուսանողների, ինչպես նաև Հայաստանի տնտեսական և զբոսաշրջային զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու ոլորտի առկա վիճակի, զարգացմանը խոչընդոտող գործոնների և այն ուղղությունների մասին, որոնց միջոցով հնարավոր է բարձրացնել Հայաստանի զբոսաշրջային ներուժի օգտագործման արդյունավետությունը և ապահովել ոլորտի ավելի կայուն ու նպատակային զարգացում։

Other Subjects

Աշխատությունը պատմաաշխարհագրական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է Կովկասի տարածաշրջանի վերաբերյալ տվյալ ժամանակաշրջանում շրջանառվող աշխարհագրական, պատմական, ազգագրական և հասարակական տեղեկությունների համակարգված ամբողջություն։ Նյութի առանցքում տարածաշրջանի բնական և տարածքային առանձնահատկությունների նկարագրությունն է՝ լեռնային համակարգերի, գետերի, բնակավայրերի, ճանապարհների, վարչատարածքային միավորների և հաղորդակցության ուղիների վերաբերյալ տեղեկություններով։ Աշխարհագրական նկարագրությունը զուգորդվում է պատմական դիտարկումներով, որոնց միջոցով ներկայացվում են Կովկասի տարբեր տարածքների անցյալը, քաղաքական փոփոխությունները, բնակչության տեղաբաշխումը և տարածաշրջանի ժողովուրդների փոխհարաբերությունները։ Կարևոր տեղ կարող են զբաղեցնել բնակչության էթնիկական ու լեզվական բազմազանության, կենցաղի, սովորույթների, տնտեսական զբաղմունքների և հասարակական կազմակերպման վերաբերյալ դիտարկումները, ինչի շնորհիվ նյութը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև ազգագրության և պատմական ժողովրդագրության համար։ Տարածաշրջանի քաղաքների ու գյուղերի մասին տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու բնակավայրերի պատմական նշանակության, առևտրային կապերի և տնտեսական կյանքի առանձնահատկությունների մասին։ Հատուկ արժեք ունի աշխարհագրական և պատմական տեղեկությունների համադրումը, քանի որ այն թույլ է տալիս տարածական միջավայրի փոփոխությունները դիտարկել պատմական իրադարձությունների և հասարակական գործընթացների հետ փոխկապակցված։ Միաժամանակ նման աղբյուրները պետք է մեկնաբանել դրանց ստեղծման ժամանակաշրջանի գիտական պատկերացումների և քաղաքական միջավայրի համատեքստում, քանի որ տեղանունների, ժողովուրդների դասակարգումների, սահմանների և պատմական իրադարձությունների ներկայացումը կարող է արտացոլել ժամանակի հեղինակային կամ վարչական մոտեցումները։ Այդ պատճառով աշխատությունը կարևոր է ոչ միայն որպես Կովկասի մասին տեղեկությունների հավաքածու, այլև որպես աղբյուր՝ ուսումնասիրելու, թե ինչպես էր տարածաշրջանը նկարագրվում և ընկալվում տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհագրական ու պատմագիտական գրականության մեջ։ Հին տեղանունների, բնակավայրերի նկարագրությունների և հաղորդակցության ուղիների վերաբերյալ տվյալները կարող են օգտակար լինել նաև պատմական քարտեզագրության և տարածաշրջանային պատմության հետազոտությունների համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը բազմաբնույթ սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունի՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրելու Կովկասի պատմական աշխարհագրությունը, բնակչությունը, հասարակական միջավայրը և տարածաշրջանի մասին գիտելիքների ձևավորման պատմությունը։

Literature

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Իբն Հիշամի «ալ-Սիրա ալ-Նաբավիյյա» ստեղծագործության տեքստաբանական վերլուծությանը՝ ընդգրկելով դրա ձեռագրային ավանդույթը, կառուցվածքային առանձնահատկությունները և պատմա-աղբյուրագիտական արժեքը։ Գրքում ներկայացվում են իսլամական վաղ շրջանի կենսագրական գրականության ձևավորման հիմնական փուլերը, ինչպես նաև Իբն Հիշամի խմբագրական աշխատանքի բնույթը՝ համեմատելով նախորդ աղբյուրների և տարբեր փոխանցված տարբերակների հետ։ Հեղինակը վերլուծում է տեքստի կառուցվածքային շերտերը, հավելումները և կրճատումները՝ բացահայտելով պատմական նյութի ձևափոխման մեխանիզմները և հեղինակային միջամտության սահմանները։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև ձեռագրագիտական խնդիրները, տարբեր ձեռագրային ավանդույթների համեմատությունը և տեքստի վերականգնման մեթոդները՝ ժամանակակից քննադատական հրատարակությունների սկզբունքների հիման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրների վավերականության գնահատմանը և «սիրա» ժանրի զարգացման մեջ Իբն Հիշամի դերին։ Գիրքը նախատեսված է արևելագետների, իսլամագետների, պատմաբանների, տեքստաբանների և համապատասխան ոլորտների հետազոտողների համար՝ առաջարկելով համակողմանի տեքստաբանական վերլուծություն «ալ-Սիրա ալ-Նաբավիյյա»-ի վերաբերյալ։