Պետերբուրգի և Մոսկվայի համալսարանների դերը հայ մտավորականության պատրաստման գործում (19-րդ դարի երկրորդ կես)

Culture

Աշխատությունը նվիրված է Ստեփան Դեմուրյանի գործունեության և նրա ներդրման ուսումնասիրությանը հայ երաժշտական ֆոլկլորագիտության զարգացման գործում։ Ստեփան Դեմուրյանը հայ երաժիշտ, խմբավար, կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, ազգագրագետ և մանկավարժ էր, որի գործունեությունը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդական երաժշտության հավաքագրման, գրառման, տարածման և ուսումնասիրման պատմության մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նրա բանահավաքչական գործունեությունը, որի ընթացքում նա հավաքել և մշակել է հայ ժողովրդական երգերի բազմաթիվ նմուշներ՝ նպաստելով ժողովրդական երաժշտական ժառանգության պահպանմանը։ Նրա աշխատանքը հատկապես կարևոր է այն ժամանակաշրջանի համատեքստում, երբ հայ ժողովրդական երգերի համակարգված գրառումն ու տարածումը աստիճանաբար ձևավորվում էին որպես գիտական և մշակութային գործունեության առանձին ուղղություն։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Դեմուրյանի կազմած «Քնար» երգարանը, որը 1907 թվականին հրատարակվել է Սանկտ Պետերբուրգում և ներկայացնում է հայ ազգային երգերի եվրոպական նոտագրությամբ վաղ կարևոր ժողովածուներից մեկը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև նրա անտիպ և հետագայում հրատարակված ժողովրդական երգերի հավաքածուներին, որոնց հրապարակումն ու գիտական շրջանառության մեջ ընդգրկումը հնարավորություն են տվել նորովի գնահատել նրա բանահավաքչական ժառանգությունը։ Դեմուրյանի նյութերի հետագա հրատարակությունների շարքում ընդգրկվել է նաև «Հայ ժողովրդական երգեր և նվագներ» ժողովածուն, որը կարևոր աղբյուր է նրա ֆոլկլորագիտական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Դեմուրյանի ավանդը, սակայն, չի սահմանափակվել միայն ժողովրդական երգերի հավաքագրմամբ․ նա զբաղվել է նաև երաժշտական գործիքների, մուղամների և Մերձավոր ու Միջին Արևելքի երաժշտական մշակույթի հարցերով, հանդես եկել երաժշտագիտական հոդվածներով և անդրադարձել երաժշտական կրթության խնդիրներին։ Կարևոր է նաև նրա մանկավարժական և խմբավարական գործունեությունը, որի միջոցով ժողովրդական երգը տարածվել է կրթական և համերգային միջավայրում։ Շուշիում նրա կազմակերպած քառաձայն երգչախմբային գործունեությունը և երաժշտության դասավանդումը նպաստել են երիտասարդության շրջանում հայկական երգարվեստի տարածմանը և երաժշտական կրթության զարգացմանը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս Դեմուրյանի գործունեությունը դիտարկել ոչ միայն որպես անհատական ստեղծագործական ժառանգություն, այլև որպես հայ երաժշտական ֆոլկլորագիտության ձևավորման գործընթացի կարևոր բաղադրիչ։ Նրա հավաքագրած, գրառած և մշակած նյութերը արժեքավոր են հայկական ժողովրդական երաժշտության մեղեդիական առանձնահատկությունների, տարբերակների, կատարողական ավանդույթների և տարածական դրսևորումների հետազոտության համար։ Դեմուրյանի ժառանգության ժամանակակից ուսումնասիրություններն ու հրատարակությունները շարունակում են կարևոր դեր ունենալ հայ երաժշտագիտական ֆոլկլորագիտության պատմության վերականգնման և այդ ոլորտի սկզբնավորման ու զարգացման փուլերի բացահայտման գործում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել երաժշտագետներին, ֆոլկլորագետներին, ազգագրագետներին, երաժշտության պատմաբաններին, կատարողներին, մանկավարժներին և հայկական ժողովրդական երաժշտական ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

History

Աշխատությունը նվիրված է հայկական հին և միջնադարյան կերպարվեստի ձևավորման ու զարգացման հիմնական փուլերի համառոտ պատմական և արվեստաբանական ներկայացմանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով գեղանկարչական ավանդույթների ծագմանը, դրանց ոճական առանձնահատկություններին և մշակութային նշանակությանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում գեղանկարչությունը դիտարկվում է Հայաստանի պատմական, կրոնական և գեղարվեստական կյանքի ընդհանուր համատեքստում՝ բացահայտելով տեղական ավանդույթների և հարակից մշակույթների հետ ունեցած փոխազդեցությունները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում վաղ քրիստոնեական արվեստին, եկեղեցական պատկերագրությանը, որմնանկարչությանը և հատկապես ձեռագիր մատյանների մանրանկարչությանը, որը հայկական գեղանկարչական ժառանգության առավել հարուստ և պահպանված բնագավառներից է։ Քննվում են պատկերների կառուցվածքը, գունային համակարգը, կերպարների ներկայացման սկզբունքները, զարդարվեստային տարրերը, խորհրդանշական պատկերները և կրոնական թեմաների գեղարվեստական մեկնաբանությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարբեր ժամանակաշրջաններում ու մշակութային կենտրոններում ձևավորված գեղարվեստական առանձնահատկություններին՝ ցույց տալով, որ հայկական գեղանկարչությունը միասնական ավանդույթի շրջանակում ունեցել է նաև տեղային դպրոցներ և բազմազան ոճական դրսևորումներ։ Ձեռագրային արվեստի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նկարչության և գրքային մշակույթի սերտ կապը, մանրանկարների հարաբերությունը տեքստի հետ, ինչպես նաև նկարիչ-ծաղկողների ստեղծագործական անհատականության արտահայտման ձևերը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև եկեղեցական ճարտարապետության և գեղանկարչության փոխհարաբերությանը, քանի որ որմնանկարները և այլ պատկերային հարդարանքները հաճախ կազմել են պաշտամունքային տարածքի ընդհանուր գեղարվեստական համակարգի մասը։ Կարևորվում են արվեստագիտական համեմատությունը, պատկերագրական վերլուծությունը և պահպանված հուշարձանների ուսումնասիրությունը՝ որպես գեղարվեստական զարգացման փուլերի վերականգնման հիմնական միջոցներ։ Միաժամանակ նյութը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են պատմական իրադարձությունները, կրոնական գաղափարները և մշակութային կապերը արտացոլվել կերպարվեստի թեմատիկ ու ոճական փոփոխություններում։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը ներկայացնում է հայկական գեղանկարչական ժառանգության զարգացման ամբողջական ու համակարգված պատկերը՝ այն դիտարկելով որպես ազգային մշակույթի, քրիստոնեական արվեստի և միջնադարյան գեղարվեստական մտածողության կարևոր բաղադրիչ։

Pedagogy

Աշխատությունը նվիրված է լսողության խանգարումներ ունեցող նախադպրոցական տարիքի երեխաների խոսքի զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը և խաղային գործունեության միջոցով նրանց լեզվական ու հաղորդակցական կարողությունների ձևավորման արդյունավետ մեթոդների բացահայտմանը։ Քննարկվում են լսողության խանգարումների ազդեցությունը երեխայի խոսքի յուրացման, բառապաշարի հարստացման, հնչյունային ընկալման և քերականական կառուցվածքների ձևավորման գործընթացների վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նախադպրոցական տարիքում խաղի դաստիարակչական, զարգացնող և հաղորդակցական նշանակությանը, ինչպես նաև դրա կիրառման հնարավորություններին հատուկ մանկավարժական միջավայրում։ Ուսումնասիրվում են դերային, դիդակտիկ, շարժողական և ստեղծագործական խաղերի միջոցով խոսքային ակտիվության խթանման, բառերի իմաստների յուրացման և հաղորդակցական իրավիճակներում լեզվական միջոցների օգտագործման առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում երեխաների անհատական զարգացման մակարդակի, լսողական հնարավորությունների, խոսքային պատրաստվածության և հոգեբանական առանձնահատկությունների հաշվառմանը ուսուցման գործընթացում։ Կարևորվում են տեսողական հենարանների, ժեստերի, առարկայական գործողությունների և բազմազգայական ուսուցման միջոցների կիրառումը՝ երեխայի հաղորդակցական կարիքներին համապատասխան։ Դիտարկվում են նաև մանկավարժի, լոգոպեդի, սուրդոմանկավարժի և ընտանիքի համագործակցության հնարավորությունները՝ երեխայի խոսքի զարգացման համար նպաստավոր միջավայր ստեղծելու նպատակով։ Աշխատությունն անդրադառնում է խաղային առաջադրանքների ընտրության, ուսուցման փուլային կազմակերպման, երեխաների առաջընթացի գնահատման և սոցիալական փոխգործակցության խթանման խնդիրներին։ Հետազոտության թեման կարևոր նշանակություն ունի ներառական և հատուկ կրթության զարգացման, լսողության խանգարումներ ունեցող երեխաների հաղորդակցական ինքնուրույնության ամրապնդման և նախադպրոցական կրթության որակի բարձրացման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հատուկ մանկավարժներին, սուրդոմանկավարժներին, լոգոպեդներին, նախադպրոցական կրթության մասնագետներին, հոգեբաններին, հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Technology

Գիտական աշխատությունը նվիրված է ցածր էներգասպառմամբ ստատիկ օպերատիվ հիշողության սարքերի ֆիզիկական նախագծման միջոցների մշակման, կատարելագործման և արդյունավետ կիրառման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է ժամանակակից միկրոէլեկտրոնիկայի, ինտեգրալ սխեմաների նախագծման ավտոմատացման և կիսահաղորդչային տեխնոլոգիաների զարգացման հետ՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հիշողության սարքերի էներգաարդյունավետությունը, աշխատանքային հուսալիությունը և կառուցվածքային օպտիմալացման հնարավորությունները։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է ստատիկ օպերատիվ հիշողության՝ SRAM տեխնոլոգիայի կառուցվածքային և գործառնական առանձնահատկությունները, հիշողության բջիջների կազմակերպման սկզբունքները, տվյալների պահպանման և ընթերցման գործընթացները, ինչպես նաև ֆիզիկական նախագծման տարբեր փուլերում առաջացող տեխնիկական և տեխնոլոգիական խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի ինտեգրալ սխեմաների տարրերի տեղաբաշխման, միջմիացումների երթուղղման, բյուրեղի մակերեսի արդյունավետ օգտագործման, ազդանշանների տարածման ուշացումների նվազեցման և էներգիայի սպառման օպտիմալացման մեթոդները։ Ստատիկ օպերատիվ հիշողության սարքերը լայնորեն կիրառվում են միկրոպրոցեսորներում, քեշ հիշողության համակարգերում, ներկառուցված էլեկտրոնային սարքավորումներում, թվային ազդանշանների մշակման համակարգերում և բարձր արագագործություն պահանջող հաշվողական համալիրներում։ Դրանց նախագծման ընթացքում կարևոր նշանակություն ունեն ինչպես տվյալների հասանելիության արագությունը և հիշողության խտությունը, այնպես էլ ստատիկ ու դինամիկ էներգասպառման նվազեցումը, հատկապես այնպիսի սարքերում, որոնց աշխատանքը սահմանափակված է էներգետիկ ռեսուրսներով։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է հիշողության բջիջների տրանզիստորային կառուցվածքների ուսումնասիրությունը, դրանց էլեկտրական բնութագրերի գնահատումը և ցածր սնուցման լարման պայմաններում կայուն աշխատանքի ապահովումը։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև արտահոսքի հոսանքների նվազեցմանը, փոխանջատման ընթացքում առաջացող էներգետիկ կորուստների սահմանափակմանը, սնուցման ցանցերի նախագծմանը և ինտեգրալ սխեմաների ջերմային ու էլեկտրական բնութագրերի բարելավմանը։ Ֆիզիկական նախագծման ավտոմատացված միջոցների մշակումը հնարավորություն է տալիս կատարելագործելու նախագծային գործընթացների կազմակերպումը, նվազեցնելու ձեռքով իրականացվող գործողությունների ծավալը և բարձրացնելու նախագծային լուծումների ճշգրտությունն ու կրկնելիությունը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում համակարգչային նախագծման գործիքների, ալգորիթմական մեթոդների, մաթեմատիկական մոդելավորման և օպտիմալացման տեխնոլոգիաների կիրառման հարցերը, որոնք անհրաժեշտ են հիշողության բարդ կառուցվածքների արդյունավետ իրականացման համար։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նախագծման տեխնոլոգիական սահմանափակումների հաշվառումը, սխեմաների ֆիզիկական ստուգումը, էլեկտրական պարամետրերի վերլուծությունը և նախագծային լուծումների համապատասխանության գնահատումը կիսահաղորդչային արտադրության պահանջներին։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են նաև հիշողության բջիջների չափերի փոքրացման հետևանքով առաջացող խնդիրները, տրանզիստորների պարամետրերի տատանումների ազդեցությունը, աղմուկակայունության ապահովումը և տեխնոլոգիական գործընթացների փոփոխականության պայմաններում սարքերի հուսալիության պահպանումը։ Ցածր էներգասպառմամբ հիշողության համակարգերի նախագծումը կարևոր նշանակություն ունի շարժական էլեկտրոնային սարքերի, իրերի ինտերնետի համակարգերի, ինքնավար սենսորային հանգույցների, ներկառուցված հաշվողական հարթակների և էներգաարդյունավետ թվային տեխնոլոգիաների զարգացման համար։ Աշխատության գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է ինտեգրալ սխեմաների ֆիզիկական նախագծման գործընթացների ավտոմատացման, նախագծման ժամանակի կրճատման, հիշողության կառուցվածքների արդյունավետության բարձրացման և կիսահաղորդչային սարքերի էներգետիկ բնութագրերի բարելավման անհրաժեշտությամբ։ Հետազոտության արդյունքների կիրառական ուղղությունները կարող են առնչվել միկրոսխեմաների նախագծման մասնագիտացված ծրագրային գործիքների մշակմանը, հիշողության ենթահամակարգերի օպտիմալացմանը և բարձր ինտեգրման աստիճան ունեցող թվային համակարգերի նախագծմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել միկրոէլեկտրոնիկայի, կիսահաղորդչային սարքերի, ինտեգրալ սխեմաների նախագծման, էլեկտրոնային նախագծման ավտոմատացման, համակարգչային ճարտարապետության և թվային համակարգերի ոլորտներում մասնագիտացող գիտաշխատողների, ինժեներների, ծրագրային գործիքներ մշակողների, դասախոսների, ասպիրանտների և ուսանողների համար։ Այն նպաստում է ցածր էներգասպառմամբ ստատիկ օպերատիվ հիշողության սարքերի ֆիզիկական նախագծման սկզբունքների, տեխնոլոգիական սահմանափակումների և նախագծային օպտիմալացման մեթոդների առավել խորքային ըմբռնմանը՝ ընդգծելով դրանց նշանակությունը ժամանակակից միկրոէլեկտրոնային և հաշվողական համակարգերի զարգացման գործում։

Biology

Ֆերմենտային ակտիվությունների կինետիկայի ուսումնասիրությունը, մասնավորապես ալկալային ֆոսֆատազայի (alkaline phosphatase) օրինակով, ունի կարևոր նշանակություն հողերի կենսաբանական ակտիվության, բերրիության և էկոլոգիական վիճակի գնահատման համար։ Հողի ֆերմենտները հիմնականում արտադրվում են միկրոօրգանիզմների, բույսերի արմատների և օրգանական մնացորդների քայքայման գործընթացների արդյունքում և մասնակցում են սննդանյութերի շրջանառությանը, հատկապես ֆոսֆորի կենսաբանական մատչելիության կարգավորմանը։ Ալկալային ֆոսֆատազան կատալիզում է օրգանական ֆոսֆորային միացությունների հիդրոլիզը՝ ազատելով անօրգանական ֆոսֆատներ, որոնք հասանելի են բույսերի կողմից յուրացման համար, այդ պատճառով դրա ակտիվությունը համարվում է հողի ֆոսֆորային ռեժիմի կարևոր ինդիկատոր։ Ֆերմենտային կինետիկայի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս գնահատել ոչ միայն ակտիվության մակարդակը, այլև ռեակցիայի արագության փոփոխությունը տարբեր պայմաններում՝ pH, ջերմաստիճան, խոնավություն և օրգանական նյութերի պարունակություն։ Սա հնարավորություն է տալիս հասկանալ հողի միկրոբիոլոգիական համակարգերի գործառնական վիճակը և դրանց արձագանքը բնական կամ անթրոպոգեն ազդեցություններին՝ օրինակ՝ պարարտացման, աղտոտման կամ հողօգտագործման փոփոխության դեպքում։ Կինետիկ պարամետրերը, ինչպիսիք են Մայքելիս–Մենտենի հաստատունները (Km և Vmax), օգնում են բնութագրել ֆերմենտի արդյունավետությունը և սուբստրատի նկատմամբ հարազատությունը, ինչը կարևոր է հողի կենսաքիմիական պոտենցիալի գնահատման համար։

Economics

Ֆինանսատնտեսագիտական և տեղական ինքնակառավարման բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում համայնքային ծախսերի կառավարման համակարգի ուսումնասիրությանը, առկա հիմնախնդիրների բացահայտմանը և ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման հնարավոր ուղիներին։ Քննության են առնվում համայնքային բյուջեների ձևավորման ու կատարման սկզբունքները, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ֆինանսական լիազորությունները և համայնքային ծախսերի դերը բնակչությանը մատուցվող հանրային ծառայությունների ապահովման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համայնքային ծախսերի կառուցվածքին, դրանց պլանավորման, բաշխման, ֆինանսավորման և վերահսկողության մեխանիզմներին։ Վերլուծվում են համայնքների ֆինանսական ինքնուրույնության, սեփական եկամուտների սահմանափակության, պետական բյուջեից տրամադրվող փոխանցումների և ֆինանսական միջոցների նպատակային օգտագործման հետ կապված հիմնախնդիրները։ Քննարկվում են նաև համայնքային ենթակառուցվածքների զարգացման, կոմունալ ծառայությունների կազմակերպման, սոցիալական ծրագրերի ֆինանսավորման և կապիտալ ներդրումների առաջնահերթությունների որոշման հարցերը։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են ծրագրային բյուջետավորման, ծախսերի արդյունավետության գնահատման, ֆինանսական հաշվետվողականության, ներքին վերահսկողության և մասնակցային բյուջետավորման մեխանիզմների կիրառման հնարավորությունները։ Անդրադարձ է կատարվում համայնքային ֆինանսների կառավարման թափանցիկության բարձրացմանը, տեղական բյուջեների կայունության ապահովմանը, միջհամայնքային զարգացման անհամաչափությունների նվազեցմանը և հանրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հանրային ֆինանսների, համայնքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, բյուջետային քաղաքականության և Հայաստանի տարածքային զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։