Ժամանակակից հայերենի և պարսկերենի անվանական քերականական կարգերի զուգադրական քննությունը

Biology

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ականաճանճերի՝ Diptera կարգի Agromyzidae ընտանիքի ներկայացուցիչների ֆաունայի և էկոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրմանը Արցախի Հանրապետության տարածքում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել տարածաշրջանում տարածված ականաճանճերի տեսակային կազմը, դրանց տարածվածության օրինաչափությունները, կենսաբանական առանձնահատկությունները, տեր-բույսերի շրջանակը և շրջակա միջավայրի տարբեր պայմաններին հարմարվելու առանձնահատկությունները։ Ականաճանճերի թրթուրները սովորաբար զարգանում են բույսերի հյուսվածքների ներսում՝ տերևներում, ցողուններում կամ այլ օրգաններում առաջացնելով բնորոշ «ականներ», և այդ կենսակերպը դրանք դարձնում է ինչպես բույսերի և միջատների փոխհարաբերությունների, այնպես էլ գյուղատնտեսական վնասատուների ուսումնասիրության կարևոր օբյեկտ։ Հայաստանի վերաբերյալ ավելի լայն ժամանակակից տվյալները ցույց են տալիս, որ Agromyzidae ընտանիքը դեռևս համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված խմբերից է․ 2025 թվականի համապարփակ ցանկում Հայաստանի համար արձանագրված էր ընտանիքի 12 տեսակ, ինչը նաև մատնանշում է հետագա ֆաունիստական ուսումնասիրությունների անհրաժեշտությունը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում տեսակների նույնականացմանը և դրանց տարածման ուսումնասիրությանը։ Այդ նպատակով կարող են օգտագործվել դաշտային հավաքների, բույսերի վրա հայտնաբերված ականների, թրթուրների և հասուն միջատների ուսումնասիրության տվյալները։ Տարբեր բնակավայրերից հավաքված նյութի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու տեսակների տարածական բաշխվածությունը և դրանց հանդիպման հաճախականությունը։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել այն հարցին, թե որ բուսատեսակներն են օգտագործվում որպես տեր-բույսեր և ինչպիսի մասնագիտացված կապեր են ձևավորվում միջատի ու բույսի միջև։ Այս ուղղությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ Agromyzidae-ի տարբեր ներկայացուցիչներ կարող են ունենալ բավականին նեղ կամ, ընդհակառակը, լայն տեր-բույսային շրջանակ։ Հետազոտության էկոլոգիական մասը կարող է ընդգրկել միջատների կենսացիկլի տարբեր փուլերի ուսումնասիրությունը, սերունդների քանակը, զարգացման ժամկետները, սեզոնային ակտիվությունը և տարբեր բնական պայմաններում պոպուլյացիաների թվաքանակի փոփոխությունները։ Կարող են վերլուծվել նաև ջերմաստիճանի, խոնավության, բարձրության, բուսականության տեսակի և մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությունները ականաճանճերի տարածման ու թվաքանակի վրա։ Նման տվյալները հնարավորություն են տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել տարածաշրջանի էկոհամակարգերում ընտանիքի ներկայացուցիչների դերի մասին։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչներից է նաև բույսերի վնասման բնույթի ուսումնասիրությունը։ Ականների ձևը, չափը, տեղադրությունը և տարածման առանձնահատկությունները կարող են օգտագործվել ոչ միայն միջատների որոշ տեսակների նույնականացման, այլև դրանց վնասակարության աստիճանի գնահատման համար։ Արցախի վերաբերյալ առանձին ուսումնասիրություններում արդեն արձանագրվել են Agromyzidae-ի ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ Ophiomyia cunctata-ի կենսաբանական, էկոլոգիական և մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները, տեր-բույսերը, վարակվածության էքստենսիվությունն ու ինտենսիվությունը և առաջացրած ականների տեսակները։ Այդպիսի ուսումնասիրությունները կարևոր են նաև գյուղատնտեսական տեսանկյունից, քանի որ որոշ ականաճանճեր կարող են վնասել մշակաբույսերին և նվազեցնել բույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությունը, աճն ու բերքատվությունը։ Հայաստանի այլ մարզերում կատարված ավելի նոր ուսումնասիրություններն, օրինակ, արձանագրել են Liriomyza sativae, L. bryoniae և Phytomyza horticola տեսակների առկայությունը մշակաբույսերի և դեկորատիվ բույսերի վրա՝ ցույց տալով այս խմբի ներկայացուցիչների տնտեսական նշանակությունը։ Միաժամանակ աշխատանքը կարող է ունենալ կարևոր կենսաբազմազանության և պահպանության նշանակություն, քանի որ ֆաունայի տեսակային կազմի ամբողջական ուսումնասիրությունը հիմք է տարածաշրջանի միջատաբանական պաշարների գնահատման համար։ Տարբեր տեսակների տարածման և էկոլոգիական նախընտրությունների իմացությունը կարող է օգտակար լինել ինչպես բնական էկոհամակարգերի մոնիթորինգի, այնպես էլ գյուղատնտեսական վնասատուների կանխատեսման ու վերահսկման ծրագրերի մշակման համար։ Աշխատության գիտական արժեքը հատկապես պայմանավորված է նրանով, որ Diptera կարգի շատ խմբերի վերաբերյալ տարածաշրջանային տվյալները երկար ժամանակ եղել են մասնատված և սահմանափակ, իսկ նոր ֆաունիստական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս աստիճանաբար լրացնել այդ բացերը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել միջատաբաններին, կենդանաբաններին, էկոլոգներին, բուսապաշտպանության մասնագետներին, գյուղատնտեսներին և կենսաբազմազանության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հնարավորություն է տալիս համակողմանիորեն դիտարկել Արցախի տարածքի ականաճանճերի բազմազանությունը՝ միավորելով տեսակների հայտնաբերման և դասակարգման, տարածման, կենսաբանության, տեր-բույսերի փոխհարաբերությունների և էկոլոգիական պայմանների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև գնահատելով այդ միջատների հնարավոր դերը բնական և գյուղատնտեսական էկոհամակարգերում։

Technology

Աշխատությունը նվիրված է փոքր հիդրոէլեկտրակայաններում կիրառվող էլեկտրական գեներատորների աշխատանքային ռեժիմների ուսումնասիրությանը և դրանց տեխնիկական ու էներգետիկական ցուցանիշների բարելավման հնարավորությունների հիմնավորմանը։ Հետազոտության առանցքում հիդրոտուրբինի, գեներատորի և էլեկտրական ցանցի փոխկապակցված աշխատանքն է՝ հաշվի առնելով ջրային հոսքի, բեռնվածության և համակարգի այլ աշխատանքային պարամետրերի փոփոխական բնույթը։ Քննվում են գեներատորների տարբեր շահագործական ռեժիմներում առաջացող էլեկտրամագնիսական և էներգետիկական գործընթացները, դրանց ազդեցությունը արտադրողականության, հզորության, լարման կայունության, էներգիայի որակի և սարքավորման հուսալիության վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն իրավիճակներին, երբ ջրի հոսքի կամ էլեկտրական բեռնվածության փոփոխության պատճառով գեներատորը գործում է անվանական պայմաններից տարբերվող ռեժիմներում։ Նման պայմաններում կարևոր խնդիր է դառնում գեներատորի պարամետրերի և կառավարման համակարգի համապատասխանեցումը հասանելի հիդրոէներգետիկական ռեսուրսին՝ էներգիայի փոխակերպման արդյունավետությունը պահպանելու նպատակով։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ակտիվ և ռեակտիվ հզորությունների կարգավորման, լարման ու հաճախականության պահպանման, գրգռման համակարգի աշխատանքի և ցանցին զուգահեռ աշխատանքի առանձնահատկությունները։ Կարևոր ուղղություն է գեներատորի կորուստների գնահատումը տարբեր բեռնվածությունների դեպքում և այնպիսի աշխատանքային ռեժիմների ընտրությունը, որոնք հնարավորություն են տալիս նվազեցնել ավելորդ էներգետիկական կորուստները և բարելավել ընդհանուր օգտակար գործողության գործակիցը։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել անցումային գործընթացներին, բեռնվածության փոփոխությունների նկատմամբ գեներատորի արձագանքին և աշխատանքի կայունության ապահովմանը։ Մաթեմատիկական ու համակարգչային մոդելավորման կիրառումը հնարավորություն է տալիս համեմատել տարբեր շահագործական պայմաններ, գնահատել կարգավորման մեթոդների արդյունավետությունը և կանխատեսել համակարգի վարքը առանց իրական սարքավորման վրա բազմաթիվ փորձարկումներ իրականացնելու անհրաժեշտության։ Կարևորվում են նաև գեներատորի ջերմային վիճակը, երկարատև շահագործման հուսալիությունը և աշխատանքային պարամետրերի թույլատրելի սահմանների պահպանումը։ Բարելավման հնարավոր ուղղությունները կարող են կապված լինել ավտոմատ կառավարման համակարգերի կատարելագործման, աշխատանքային ռեժիմների օպտիմալ ընտրության, չափման և վերահսկման միջոցների զարգացման ու գեներատոր-տուրբին համակարգի համաձայնեցված կառավարման հետ։ Աշխատությունը կիրառական նշանակություն ունի փոքր հիդրոէներգետիկ համակարգերի արդյունավետության և հուսալիության բարձրացման համար՝ միավորելով էլեկտրական մեքենաների, էներգահամակարգերի, ավտոմատ կառավարման և վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտների մոտեցումները։

Technology

Աշխատությունը նվիրված է ջերմային էլեկտրակայանների կոնդենսացիոն տեղակայանքների շահագործման արդյունավետ պայմանների ուսումնասիրությանը և դրանց աշխատանքի էներգետիկ ցուցանիշների բարելավման մեթոդների մշակմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է կոնդենսացիոն համակարգերի դերը շոգետուրբինային էներգաբլոկների ընդհանուր աշխատանքում, քանի որ դրանց տեխնիկական վիճակը և շահագործման ռեժիմները անմիջականորեն կապված են ջերմային ցիկլի արդյունավետության ու էլեկտրաէներգիայի արտադրության տնտեսական ցուցանիշների հետ։ Վերլուծվում են կոնդենսատորներում ընթացող ջերմափոխանակության գործընթացները, գոլորշու խտացման պայմանները, հովացման ջրի ջերմաստիճանի և ծախսի ազդեցությունը, ինչպես նաև կոնդենսատորում անհրաժեշտ ճնշման պահպանման խնդիրները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին միջավայրի պայմանների, էներգաբլոկի բեռնվածության, ջերմափոխանակման մակերևույթների վիճակի և սարքավորումների շահագործման առանձնահատկությունների ազդեցությանը համակարգի արդյունավետության վրա։ Քննության են առնվում ջերմափոխանակման մակերևույթների աղտոտման, օդի ներթափանցման և հովացման համակարգի աշխատանքի հետ կապված գործոնները, որոնք կարող են վատթարացնել ջերմափոխանակությունը և բարձրացնել էներգետիկ կորուստները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տարբեր շահագործման ռեժիմների համեմատական գնահատումը և այնպիսի պայմանների որոշումը, որոնց դեպքում հնարավոր է ապահովել սարքավորումների առավել արդյունավետ աշխատանք՝ հաշվի առնելով տեխնիկական սահմանափակումներն ու փոփոխվող բեռնվածությունը։ Ուսումնասիրվում են նաև կոնդենսացիոն համակարգերի աշխատանքի վերահսկման, տեխնիկական վիճակի գնահատման և հիմնական պարամետրերի օպտիմալ կառավարման հնարավորությունները։ Մաթեմատիկական մոդելավորման, հաշվարկային վերլուծության և փորձարարական տվյալների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս գնահատել առանձին գործոնների ազդեցությունը կայանի ընդհանուր արդյունավետության վրա և մշակել շահագործման բարելավված մոտեցումներ։ Կարևորվում է նաև օժանդակ սարքավորումների էներգասպառման նվազեցումը և հովացման համակարգերի աշխատանքի արդյունավետ կազմակերպումը։ Առաջարկվող մեթոդները կարող են նպաստել վառելիքի տեսակարար ծախսի նվազեցմանը, սարքավորումների աշխատանքի հուսալիության բարձրացմանը և էներգետիկ ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործմանը։ Աշխատությունը գործնական նշանակություն ունի գործող ջերմային էլեկտրակայանների տեխնիկական և տնտեսական ցուցանիշների բարելավման, էներգետիկ կորուստների նվազեցման և կոնդենսացիոն տեղակայանքների շահագործման արդյունավետ կառավարման համար։

Law

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է գովազդային գործունեության իրավական, տնտեսական և կազմակերպչական հիմքերի ուսումնասիրությանը՝ որպես ձեռնարկատիրական գործունեության առանձին ուղղություն Հայաստանի Հանրապետությունում։ Աշխատությունում վերլուծվում են գովազդային շուկայի ձևավորման և զարգացման առանձնահատկությունները, գովազդային ծառայությունների մատուցման իրավական կարգավորումը, ձեռնարկատիրական հարաբերությունների շրջանակում գովազդի դերը, ինչպես նաև գովազդատուների, գովազդ արտադրողների և տարածողների իրավունքներն ու պարտականությունները։ Հեղինակը քննարկում է մրցակցության պաշտպանության, սպառողների շահերի ապահովման, անբարեխիղճ և ապակողմնորոշող գովազդի կանխարգելման, ինչպես նաև ոլորտի պետական վերահսկողության և կարգավորման հիմնական սկզբունքները՝ ներկայացնելով գործող օրենսդրության վերլուծություն և դրա կատարելագործման հնարավոր ուղիները։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում իրավաբանների, տնտեսագետների, ձեռնարկատերերի, մարքեթինգի մասնագետների, պետական կառավարման ոլորտի ներկայացուցիչների և գովազդային գործունեության իրավական ու գործնական հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Geography

Աշխատությունը նվիրված է երկրաբանական կառուցվածքներում աղային գմբեթների հայտնաբերման և դրանց տարածական տեղադիրքի որոշման խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ գրավիչափական դիտարկումների տվյալների հիման վրա։ Ներկայացվում են երկրաբանական մարմինների եռաչափ մոդելավորման և գրավիտացիոն դաշտի վերլուծության մաթեմատիկական մեթոդները, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատելու ստորգետնյա աղային կազմավորումների ձևը, չափերը, խորությունը և տարածական բաշխվածությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրավիչափական տվյալների մշակման, մեկնաբանման և հակադարձ խնդիրների լուծման մեթոդներին՝ հաշվի առնելով երկրաբանական միջավայրի ֆիզիկական հատկությունները և խտության տարբերությունները։ Ուսումնասիրությունն ունի տեսական և կիրառական նշանակություն երկրաբանության ու երկրաֆիզիկայի ոլորտներում՝ նպաստելով ստորգետնյա կառուցվածքների առավել ճշգրիտ բացահայտմանը և երկրաբանական հետախուզական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել երկրաֆիզիկոսների, երկրաբանների, կիրառական մաթեմատիկայի մասնագետների և երկրաբանական հետազոտություններով զբաղվող գիտնականների համար։

Technology

Կենսաբժշկական ճարտարագիտության և մեխատրոնիկայի բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է արհեստական օրգանների կենսամեխատրոնային համակարգերի օպտիմալ նախագծման և կառավարման մեթոդների մշակմանը։ Քննության են առնվում կենսաբանական, մեխանիկական, էլեկտրոնային և կառավարման բաղադրիչների համատեղ աշխատանքի կազմակերպման սկզբունքները՝ հաշվի առնելով մարդու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համակարգերի կառուցվածքային և գործառական պարամետրերի ընտրությանը, սենսորային տեղեկատվության մշակմանը, կատարողական մեխանիզմների կառավարմանը և օրգանիզմի փոփոխվող վիճակներին սարքի հարմարվողականությանը։ Վերլուծվում են մաթեմատիկական ու համակարգչային մոդելավորման, պարամետրային օպտիմալացման և հետադարձ կապով կառավարման մեթոդների կիրառման հնարավորությունները։ Քննարկվում են նաև աշխատանքի ճշգրտության, կայունության, հուսալիության, էներգաարդյունավետության և կենսաբանական միջավայրի հետ գործառական համապատասխանության ապահովման խնդիրները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորելու արհեստական օրգանների նախագծման և կառավարման միասնական մոտեցումներ՝ ուղղված դրանց տեխնիկական բնութագրերի և աշխատանքի արդյունավետության կատարելագործմանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել կենսաբժշկական ճարտարագիտության, բիոմեխատրոնիկայի, ավտոմատ կառավարման և բժշկական սարքավորումների նախագծման ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։