Պատրաստի նյութեր

«Բանադատ» վերնագիրը մատնանշում է բանավեճի, քննադատական խոսքի և տարբեր տեսակետների քննարկման հետ կապված գրական ուղղվածություն։ Ստեղծագործությունը կարելի է դիտարկել որպես մտքերի ու դիրքորոշումների ներկայացման, փաստարկների քննության և հակադիր կարծիքների համադրման վրա հիմնված աշխատություն։ Բանադատական գրականությունը կարևոր դեր է ունեցել հասարակական և գրական մտքի զարգացման գործում՝ հնարավորություն տալով քննարկելու վիճահարույց հարցեր, վերանայելու տարածված պատկերացումները և հիմնավորելու որոշակի տեսակետներ։ Այսպիսի երկերում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն տրամաբանական դատողությունը, փաստարկների հաջորդականությունը, լեզվի համոզչականությունը և քննադատական մոտեցումը։ Վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հստակ որոշել, թե որ անձանց, գաղափարների կամ հասարակական հարցերի շուրջ է կառուցված գիրքը, սակայն այն կարելի է կապել 19-րդ դարի հայ գրավոր մշակույթում ձևավորված բանավիճային և քննադատական խոսքի ավանդույթի հետ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Կոստանդնուպոլսի հայ մտավոր և տպագրական միջավայրի, ինչպես նաև հայերեն քննադատական արձակի ու հրապարակախոսության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է ծառայել որպես նյութ՝ տվյալ ժամանակաշրջանի մտավոր քննարկումների, փաստարկման եղանակների և գրական-հասարակական հաղորդակցության առանձնահատկությունները բացահայտելու նպատակով։

Ժողովածուն ընդգրկում է 1887–1890 թվականների ընթացքում ստեղծված բանաստեղծական փորձեր՝ ներկայացնելով հեղինակի ստեղծագործական որոնումների և գրական ինքնարտահայտման որոշակի շրջափուլ։ Բանաստեղծական նյութը կարելի է դիտարկել որպես հեղինակի գեղարվեստական մտածողության, լեզվական արտահայտչամիջոցների և չափածո խոսքի հնարավորությունների յուրացման ու զարգացման վկայություն։ Վերնագիրը մատնանշում է փորձարարական բնույթ ունեցող ստեղծագործություններ, որոնցում կարող են արտացոլվել տարբեր թեմատիկ և ոճական մոտեցումներ։ Դրանց շրջանակում հնարավոր են անձնական ապրումների, մարդկային հարաբերությունների, բնության, հայրենիքի, հասարակական կյանքի և ժամանակի իրադարձությունների գեղարվեստական անդրադարձներ, սակայն առանձին բանաստեղծությունների բովանդակությունը հնարավոր չէ հստակեցնել միայն մատենագիտական տվյալներով։ Ժողովածուն արժեքավոր է 19-րդ դարի վերջի հայ պոեզիայի զարգացման, անհատական ստեղծագործական ուղու և գրական ինքնուրույնության ձևավորման ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ուշադրություն դարձնելու բանաստեղծական լեզվի, չափածո ձևերի և արտահայտչական միջոցների կիրառությանը տվյալ ժամանակաշրջանում։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Ալեքսանդրապոլի գրական ու տպագրական կյանքի և հայ գրականության տարածքային կենտրոններում ձևավորված ստեղծագործական միջավայրի պատմության տեսանկյունից։

Ժողովածուն ներկայացնում է հին ժամանակների իմաստասերների խրատական խոսքերն ու բարոյական խորհրդածությունները՝ ընթերցողին ծանոթացնելով մարդկային կյանքի, վարքագծի և հասարակական հարաբերությունների վերաբերյալ փիլիսոփայական պատկերացումներին։ Նյութերի առանցքում մարդու բարոյական կատարելագործման, իմաստության, արդարության, չափավորության, ազնվության, համբերության և ինքնաճանաչման գաղափարներն են։ Հին մտածողների խրատները հաճախ ձևակերպված են հակիրճ, բայց բովանդակալից մտքերի ու ասույթների միջոցով, որոնցում կյանքի փորձը վերածվում է գործնական խորհուրդների։ Դրանք անդրադառնում են մարդկային բնավորության ձևավորմանը, ցանկությունների և բանականության փոխհարաբերությանը, գիտելիքի արժեքին, ընկերությանը, պարտքի գիտակցությանը և անձնական պատասխանատվությանը։ Նման ժողովածուների նպատակն է ոչ միայն պահպանել անցյալի իմաստասիրական ժառանգությունը, այլև այն հասանելի դարձնել ընթերցողին՝ որպես ինքնակրթության և բարոյական դաստիարակության միջոց։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել փիլիսոփայությամբ, հին մշակույթով, բարոյագիտությամբ և իմաստասիրական գրականությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն կարևոր է նաև հայերեն թարգմանական ու կրթական գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ ցույց տալով հին փիլիսոփայական մտքի և բարոյական արժեքների տարածման ավանդույթը։

Ֆրանսերենից հայերեն բառարանը նախատեսված է ֆրանսերենի բառապաշարը հայերենով ներկայացնելու, բառերի իմաստները բացատրելու և երկու լեզուների միջև թարգմանական համապատասխանություններ հաստատելու համար։ Այն ներառում է ֆրանսերեն բառեր ու արտահայտություններ, որոնց հայերեն համարժեքները հնարավորություն են տալիս ընթերցողին հասկանալու օտարալեզու գրական, գիտական և առօրյա տեքստերը։ Այսպիսի բառարանները կարևոր նշանակություն են ունեցել ֆրանսերենի ուսումնասիրման, լեզվական հաղորդակցության և թարգմանական աշխատանքի զարգացման գործում՝ ծառայելով որպես գործնական միջոց ինչպես լեզուն սովորողների, այնպես էլ ուսուցիչների, թարգմանիչների և գրականությամբ զբաղվող անձանց համար։ Բառային նյութի համակարգված ներկայացումը հեշտացնում է անհրաժեշտ բառերի որոնումը, նպաստում է բառապաշարի հարստացմանը և օգնում է տարբերակել բառերի իմաստային ու գործածական առանձնահատկությունները։ Հրատարակությունը կարող էր օգտակար լինել նաև ֆրանսերենով գրված ստեղծագործություններ, ուսումնական նյութեր և մասնագիտական տեքստեր ընթերցելիս՝ ապահովելով դրանց հայերեն ընկալումը։ Այն կարևոր տեղ ունի հայ բառարանագրության պատմության մեջ՝ որպես ֆրանսերեն-հայերեն լեզվական կապերի ամրապնդմանն ու հայերեն թարգմանական մշակույթի զարգացմանը նպաստող ծավալուն բառարանային աշխատություն։

Բազմաբնույթ տեղեկատու բառարանը նպատակ ունի մեկտեղելու արվեստների, գիտությունների և գեղեցիկ գրականության տարբեր ոլորտներին վերաբերող հասկացությունները, անուններն ու գիտելիքները՝ դրանք ներկայացնելով այբբենական կարգով։ Առաջին հատորն ընդգրկում է A–L տառերով սկսվող բառահոդվածները և ընթերցողին հնարավորություն է տալիս համակարգված ձևով ծանոթանալու տարբեր գիտակարգերի, մշակութային երևույթների, արվեստի ուղղությունների, գրական հասկացությունների և պատմական տեղեկությունների։ Բառարանի ընդգրկուն բնույթը ենթադրում է գիտելիքների լայն շրջանակ՝ ներառելով բնական գիտությունների, հասարակական գիտությունների, պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և արվեստի վերաբերյալ նյութեր։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել գիտելիքի տարածման, ընդհանուր կրթական մակարդակի բարձրացման և տարբեր ոլորտների վերաբերյալ տեղեկությունների մատչելի ներկայացման գործում։ Այբբենական կառուցվածքը հեշտացնում է անհրաժեշտ հասկացությունների որոնումն ու համեմատական ուսումնասիրությունը՝ բառարանը դարձնելով օգտակար աղբյուր ինչպես ինքնակրթությամբ զբաղվող ընթերցողների, այնպես էլ ուսուցիչների, ուսանողների և հետազոտողների համար։ Հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայերեն գիտական և մշակութային բառարանագրության պատմության տեսանկյունից՝ արտացոլելով գիտելիքի տարբեր բնագավառները հայերենով ներկայացնելու և մասնագիտական հասկացությունների շրջանառությունն ընդլայնելու ձգտումը։

Ստեղծագործության կենտրոնական կերպարը Մարիամն է, որի բնութագրման հիմքում դրված է բարեպաշտության և քրիստոնեական առաքինությունների գաղափարը։ Վերնագիրը հուշում է հոգևոր արժեքներին հավատարիմ կնոջ կերպարի ներկայացում՝ շեշտադրելով հավատը, խոնարհությունը, մաքրակենցաղությունը, բարությունը և աստվածավախությունը։ Այսպիսի գրական երկերում հերոսի վարքագիծն ու ընտրությունները հաճախ ծառայում են որպես բարոյական օրինակ՝ ընթերցողին ծանոթացնելով քրիստոնեական կենսակերպի և առաքինի մարդու նկարագրի հետ։ Մարիամի կերպարը կարելի է դիտարկել որպես հավատարմության, ներքին ամրության և հոգևոր նվիրվածության խորհրդանշական արտահայտություն, իսկ ստեղծագործության հավանական դաստիարակչական ուղղվածությունը կապված է բարոյական արժեքների փոխանցման և կրոնական գիտակցության ամրապնդման հետ։ Գիրքը կարող էր նախատեսված լինել ինչպես անհատական ընթերցանության, այնպես էլ ընտանիքում կամ կրթական միջավայրում օգտագործելու համար՝ նպաստելով քրիստոնեական բարոյագիտության և հոգևոր դաստիարակության տարածմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայ կրոնական և բարոյախոսական գրականության ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ հատկապես այն ստեղծագործությունների, որոնցում կանացի կերպարի միջոցով ներկայացվում են հավատքի, առաքինության և բարոյական վարքի իդեալները։

Պ. Լոքռուայի հեղինակած այս ստեղծագործության վերնագիրը հղում է կատարում Պանտալոնե անունով կերպարին, որը հայտնի է իտալական ժողովրդական թատրոնի՝ կոմեդիա դելլ’արտեի ավանդույթից։ Պանտալոնեն այդ թատերական ժանրի ճանաչված դիմակներից է, որը սովորաբար ներկայացվում է որպես տարեց վաճառական կամ հարուստ քաղաքացի՝ առանձնահատուկ բնավորությամբ և վարքագծով։ Նրա կերպարը հաճախ օգտագործվել է կատակերգական իրավիճակներ ստեղծելու, մարդկային թուլությունները, ագահությունը, ինքնահավանությունը և հասարակական հարաբերությունների հակասությունները ծաղրելու համար։ Վերնագրի խոսակցական ձևակերպումը ենթադրում է երկխոսային կամ թատերական բնույթ, սակայն առանց ստեղծագործության ամբողջական բովանդակության հնարավոր չէ հաստատել դրա սյուժեն կամ հստակ ժանրային պատկանելությունը։ Այն կարելի է դիտարկել որպես եվրոպական գրական-թատերական ավանդույթների հետ առնչվող ստեղծագործություն, որի միջոցով հայ ընթերցողին հասանելի են դարձել օտար գրական միջավայրում ձևավորված կերպարներ ու թեմաներ։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայ թարգմանական գրականության, թատերական մշակույթի և եվրոպական դրամատուրգիական ստեղծագործությունների հայերեն տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։

Ստեղծագործության վերնագիրը մատնանշում է բարեսիրական արարքների, բարության դրսևորումների և դրանց հետ կապված դեպքերի ներկայացումը։ Գրքի թեմատիկ առանցքում կարելի է առանձնացնել մարդասիրությունը, կարեկցանքը, փոխօգնությունը, անձնազոհությունը և հասարակական պատասխանատվությունը՝ որպես մարդկային հարաբերությունները կարգավորող կարևոր արժեքներ։ Բարեսիրական գործունեությունը դիտարկվում է որպես անհատի բարոյական նկարագրի արտահայտություն, որը դրսևորվում է կարիքավորներին աջակցելու, ուրիշների դժվարություններին արձագանքելու և ընդհանուր բարօրությանը նպաստելու միջոցով։ Վերնագրում հիշատակված դեպքերը ենթադրում են, որ նյութը կարող է ներկայացնել բարության իրական կամ պատմողական օրինակներ՝ ընթերցողին ծանոթացնելով առաքինի վարքի տարբեր դրսևորումների։ Երրորդ հատորը գրքի շարքի առանձին մասն է և շարունակում է բարոյական ու հասարակական թեմաների շուրջ ձևավորված ընդհանուր ուղղությունը։ Առանց բովանդակային լրացուցիչ տվյալների հնարավոր չէ հստակեցնել ներկայացված դեպքերի բնույթը կամ ստեղծագործության ժանրային կառուցվածքը, սակայն վերնագիրը թույլ է տալիս այն դասել բարոյախոսական և մարդասիրական գաղափարներ արծարծող գրականության շարքին։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև հայատառ թուրքերեն գրականության, 19-րդ դարի վերջի Կոստանդնուպոլսի հրատարակչական գործունեության և հայ համայնքի բազմալեզու ընթերցողական մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Ստեղծագործության վերնագիրը կենտրոնանում է բարության էության և դրա իրական իմաստի բացահայտման գաղափարի վրա՝ ընթերցողին ուղղորդելով խորհելու մարդկային առաքինությունների, բարոյական սկզբունքների և հասարակական հարաբերությունների մասին։ Բարությունը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես բարի մտադրություն կամ զգացմունք, այլև որպես մարդու վարքագծում արտահայտվող արժեք՝ կապված ազնվության, կարեկցանքի, ներողամտության, արդարության, անձնազոհության և ուրիշների հանդեպ պատասխանատու վերաբերմունքի հետ։ Վերնագրում ընդգծված «իրական գաղտնիք» ձևակերպումը ենթադրում է բարության խորքային նշանակության որոնում և արտաքին դրսևորումների ու ներքին բարոյական շարժառիթների տարբերակում։ Երկրորդ հատորը շարունակում է նույն թեմատիկ ուղղությունը՝ ներկայացնելով գրքի հաջորդ մասը։ Առանց բովանդակային լրացուցիչ տեղեկությունների հնարավոր չէ վստահորեն որոշել ստեղծագործության սյուժեն, կերպարները կամ ժանրային առանձնահատկությունները, ուստի այն կարելի է բնութագրել որպես բարոյական և հասարակական գաղափարների շուրջ կառուցված գրական նյութ։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև 19-րդ դարի վերջի հայատառ թուրքերեն գրականության և Կոստանդնուպոլսի բազմալեզու հրատարակչական միջավայրի ուսումնասիրության համար՝ արտացոլելով այդ ժամանակաշրջանի ընթերցողական պահանջներն ու մշակութային հաղորդակցության առանձնահատկությունները։

Ստեղծագործության վերնագիրը մատնանշում է խաղաղության պայմաններում տեղի ունեցող իրադարձությունների, մարդկային հարաբերությունների և հասարակական կյանքի հնարավոր դրսևորումների դիտարկումը։ Խաղաղության գաղափարը կարող է ներկայացվել ոչ միայն որպես պատերազմի բացակայություն, այլև որպես մարդկանց բնականոն կյանքի, հասարակական համակեցության, աշխատանքի, համագործակցության և փոխըմբռնման պայման։ Այս տեսանկյունից վերնագիրը հնարավորություն է տալիս ստեղծագործությունը դիտարկել որպես խաղաղ ժամանակների կենցաղային ու հասարակական իրողություններին անդրադարձող գրական նյութ։ Առաջին հատորը կարող է ընդգրկել թեմայի սկզբնական զարգացումը և դրա հետ կապված առանձին պատմություններ կամ դիտարկումներ, սակայն առանց բովանդակային լրացուցիչ տվյալների հնարավոր չէ հստակեցնել ստեղծագործությունների կառուցվածքը, ժանրը կամ սյուժեն։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև 19-րդ դարի վերջի Կոստանդնուպոլսի բազմալեզու գրական միջավայրի ուսումնասիրության համար, երբ հայերեն տառերով տպագրվում էին նաև այլ լեզուներով, այդ թվում՝ թուրքերենով ստեղծագործություններ։ Այն կարող է դիտարկվել որպես հայատառ թուրքերեն տպագրության և այդ շրջանի ընթերցողական մշակույթի ուսումնասիրության նյութ՝ արտացոլելով տարբեր լեզվական ու մշակութային միջավայրերի փոխազդեցությունը։

Փաստաթղթերի ժողովածուն ներկայացնում է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի գործունեության կազմակերպմանն ու կարգավորմանը վերաբերող պաշտոնական հրովարտակները, կանոնադրական դրույթները, հաստատության կառուցվածքի և ուսումնական կյանքի վերաբերյալ տեղեկությունները։ Նյութերն արտացոլում են ճեմարանի իրավական կարգավիճակը, կառավարման սկզբունքները, կրթական առաքելությունը և հաստատության գործունեության համար սահմանված կանոնները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն արևելյան լեզուների ուսուցմանն առնչվող դրույթները, որոնք ընդգծում են ճեմարանի մասնագիտացված կրթական ուղղվածությունը և արևելագիտության զարգացման գործում նրա ունեցած դերը։ Կանոնադրական բաժինները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու ուսումնական հաստատության ներքին կազմակերպման, վարչական ենթակայության, կրթական գործընթացի, ուսուցիչների ու սովորողների կարգավիճակի և հաստատության առօրյա գործունեությունը կարգավորող պահանջների մասին։ Ճեմարանի ցուցակը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում հաստատության կազմի և կառուցվածքի վերաբերյալ՝ լրացնելով պաշտոնական կարգավորումների ընդհանուր պատկերը։ Ժողովածուն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է Լազարյան ճեմարանի պատմության, 19-րդ դարի հայ կրթական հաստատությունների կազմակերպման, Մոսկվայի հայ համայնքի կրթամշակութային գործունեության և արևելյան լեզուների ուսուցման պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու կրթության ոլորտում պետական հաստատման և իրավական կարգավորման մեխանիզմները։

Ժողովածուն ներկայացնում է բարոյախոսական բնույթի արձակ ստեղծագործություններ, որոնց հիմնական նպատակն է ընթերցողին փոխանցել մարդկային վարքի, հասարակական հարաբերությունների և անձնական պատասխանատվության վերաբերյալ խրատական գաղափարներ։ Բարոյավեպերի միջոցով անդրադարձ է կատարվում մարդու բնավորությանը, առաքինություններին ու թերություններին, ազնվությանը, արդարությանը, պարտքի գիտակցությանը, աշխատասիրությանը, համեստությանը և բարության կարևորությանը։ Ստեղծագործությունների սյուժեներում բարոյական սկզբունքները կարող են բացահայտվել հերոսների արարքների, նրանց ընտրությունների, փոխհարաբերությունների և այդ գործողությունների հետևանքների միջոցով՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով խորհելու ճիշտ ու սխալ վարքագծի, անհատական շահի և հասարակական բարօրության փոխհարաբերության շուրջ։ Այսպիսի գրականությունը միավորում է գեղարվեստական պատմելաձևն ու դաստիարակչական նպատակը՝ բարոյական գաղափարները ներկայացնելով մատչելի և ընթերցանության համար գրավիչ ձևով։ Այն կարող էր ծառայել ոչ միայն որպես ժամանցային ընթերցանություն, այլև որպես ինքնակրթության և բարոյական դաստիարակության միջոց՝ նպաստելով հասարակական գիտակցության, մարդկային արժեքների և վարքականոնների ձևավորմանը։ Ժողովածուն կարևոր է նաև հայ գրականության մեջ բարոյախոսական արձակի և դաստիարակչական ընթերցանության ավանդույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է Նոր կտակարանի առաջին գրքի՝ Մատթեոսի Ավետարանի մեկնաբանությանը և նպատակ ունի բացահայտելու դրա բովանդակային, աստվածաբանական ու բարոյական նշանակությունը։ Մատթեոսի Ավետարանը ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքը, քարոզչությունը, ուսմունքը, հրաշքները, առակները, խաչելությունն ու հարությունը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով նրա՝ որպես խոստացված Մեսիայի կերպարին։ Մեկնողական գրականության հիմնական նպատակը ավետարանական հատվածների իմաստի պարզաբանումն է, պատմական ու կրոնական համատեքստի բացահայտումը և ընթերցողի համար աստվածաշնչյան խոսքի ընկալումը դյուրացնելը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը ներառում է Քրիստոսի ծննդյան և մանկության պատմությունը, Հովհաննես Մկրտչի գործունեությունը, քարոզչության սկիզբը, Լեռան քարոզում ներկայացված բարոյական սկզբունքները, աշակերտների ընտրությունը, առակների և հրաշքների նշանակությունը, ինչպես նաև Երուսաղեմ մուտքի, վերջին ընթրիքի և հարության իրադարձությունները։ Մատթեոսի Ավետարանի մեկնությունը կարևոր նշանակություն ունի քրիստոնեական վարդապետության, հավատքի սկզբունքների և եկեղեցական ուսմունքի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հոգևորականներին, աստվածաբաններին, աստվածաշնչյան գրականությամբ հետաքրքրվողներին և քրիստոնեական կրթությամբ զբաղվող ընթերցողներին։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է XIX դարի հայերեն աստվածաբանական և մեկնողական գրականության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է ամերիկացի նշանավոր պետական, հասարակական և գիտական գործիչ Բենիամին Ֆրանկլինի (1706–1790) կյանքն ու գործունեությունը։ Ֆրանկլինը հայտնի է որպես գիտնական, գյուտարար, գրող, հրատարակիչ, դիվանագետ և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հիմնադիր հայրերից մեկը։ Նրա կենսագրությունն ընդգրկում է տպագրական և հրատարակչական գործունեությունից մինչև գիտական փորձեր, հասարակական նախաձեռնություններ և պետական ծառայություն։ Ֆրանկլինը նշանակալի ներդրում է ունեցել էլեկտրականության ուսումնասիրության մեջ, իսկ նրա անունը կապվում է կայծակնային պաշտպանության համակարգի՝ շանթարգելի ստեղծման և տարածման հետ։ Նա կարևոր դեր է կատարել նաև ամերիկյան անկախության համար մղվող պայքարում, մասնակցել է Անկախության հռչակագրի մշակմանը և Փարիզի պայմանագրի կնքմանը։ Նրա հասարակական գործունեությունը ներառել է կրթական, մշակութային և բարեգործական նախաձեռնություններ, որոնց նպատակն էր նպաստել հասարակության զարգացմանն ու գիտելիքի տարածմանը։ Կենսագրական աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու Ֆրանկլինի անձնական ուղուն, մտավոր հետաքրքրություններին, գիտական ձեռքբերումներին և քաղաքական գործունեությանը։ Այն կարող է հետաքրքրել համաշխարհային պատմությամբ, ամերիկյան պատմությամբ, գիտության զարգացմամբ և լուսավորական դարաշրջանի նշանավոր գործիչների կյանքով զբաղվող ընթերցողներին։