Պատրաստի նյութեր

Պատմական և ռազմական բնույթի հրատարակություն է, որը վերաբերում է Կովկասյան սահմանների պաշտպանության և այդ տարածքներում տեղակայված կամ հատուկ ծառայության համար առանձնացված զորամասի գործունեությանը։ Վերնագրի բովանդակությունից ելնելով՝ աշխատության հիմնական թեման Կովկասյան սահմանային գոտում տիրող ռազմական ու քաղաքական իրավիճակի, զորքերի կազմակերպման և տարածաշրջանի անվտանգության ապահովման հետ կապված իրադարձությունների ներկայացումն է։ Կովկասը XIX դարի առաջին տասնամյակներում ուներ ռազմավարական կարևոր նշանակություն, քանի որ այստեղ բախվում էին Ռուսական կայսրության, Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության քաղաքական ու ռազմական շահերը։ Տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքը, լեռնային բարդ տեղանքը, սահմանային անցուղիները և տարբեր ժողովուրդների բնակության տարածքները Կովկասը դարձրել էին ռազմական գործողությունների, դիվանագիտական հարաբերությունների և պետական սահմանների վերաձևավորման կարևոր կենտրոն։ Այս պայմաններում սահմանների պահպանության համար առանձնացված զորամասերի գործունեությունը կարևոր նշանակություն ուներ կայսերական իշխանության ռազմական ներկայության ամրապնդման, սահմանային անվտանգության ապահովման և տարածաշրջանում քաղաքական վերահսկողության իրականացման համար։ Հրատարակության թեմատիկ նշանակությունը կապված է նաև ռազմական տեղեկությունների տարածման և հասարակությանը պետական ու ռազմաքաղաքական իրադարձությունների մասին հաղորդակից դարձնելու հետ։ Նմանատիպ նյութերը կարող էին ներկայացնել սահմանային իրավիճակի վերաբերյալ լուրեր, զորքերի տեղաշարժերի մասին տեղեկություններ, ռազմական ծառայության կազմակերպման առանձնահատկություններ և Կովկասյան տարածաշրջանի անվտանգության հետ կապված հարցեր։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն ժամանակաշրջանի պաշտոնական տեղեկատվական միջավայրի, ռազմական իրադարձությունների լուսաբանման ձևերի և սահմանային քաղաքականության նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության մասին։ Պատմական առումով առանձնահատուկ կարևորություն ունի Կովկասյան սահմանների հարցը XIX դարի առաջին քառորդի քաղաքական իրադարձությունների համատեքստում։ Ռուս-պարսկական և ռուս-օսմանյան հարաբերությունների սրումը, տարածաշրջանում ռազմական գործողությունները և տարածքային փոփոխությունները մեծ ազդեցություն էին թողնում Անդրկովկասի բնակչության կյանքի վրա։ Հայկական բնակավայրերն ու համայնքները գտնվում էին այդ գործընթացների անմիջական ազդեցության ներքո, իսկ սահմանային փոփոխություններն անդրադառնում էին բնակչության տեղաշարժերի, առևտրական հարաբերությունների, անվտանգության և վարչական կառավարման վրա։ Հետևաբար Կովկասյան սահմանների վերաբերյալ ռազմական տեղեկությունները կարևոր են նաև հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության ուսումնասիրության համար։ Գրական և փաստագրական տեսանկյունից հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես ժամանակաշրջանի իրադարձություններին մոտ կանգնած տեղեկատվական նյութ։ Դրա լեզուն, ձևակերպումները և պատմական հաղորդումների կառուցվածքը կարող են ծառայել XIX դարի հայերեն պաշտոնական ու տեղեկատվական գրավոր խոսքի, ռազմական բառապաշարի և հասարակական հաղորդակցության ձևերի ուսումնասիրությանը։ Նման հրատարակությունները նաև հնարավորություն են տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին պետական և ռազմական իրադարձությունները ներկայացվում հայերեն տպագիր միջավայրում և ինչ դեր ուներ հայալեզու տպագրությունը տարածաշրջանային քաղաքական տեղեկությունների տարածման գործում։ Պատմամշակութային առումով գիրքն առանձնահատուկ արժեք ունի Թիֆլիսի հայ տպագրության և Ներսիսյան դպրոցի գործունեության պատմության համար։ Ներսիսյան դպրոցը XIX դարում հայ կրթական, մշակութային և հասարակական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Նրա տպագրական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գրավոր խոսքի զարգացմանը, կրթական ու հասարակական տեղեկությունների տարածմանը և հայ համայնքի մտավոր կյանքի աշխուժացմանը։ Այս հրատարակությունը վկայում է, որ դպրոցի տպարանը ծառայել է ոչ միայն կրթական ու կրոնական, այլև պատմական և հասարակական նշանակություն ունեցող նյութերի տարածմանը։ Այն արժեքավոր է Կովկասի ռազմական պատմության, XIX դարի ռուսական կայսերական քաղաքականության, հայ-ռուսական պատմական հարաբերությունների, Թիֆլիսի հայ համայնքի հասարակական կյանքի և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ռազմական պատմության մասնագետներին, կովկասագետներին, հայագետներին, քաղաքագետներին և XIX դարի պաշտոնական ու տեղեկատվական տպագիր նյութերով զբաղվող հետազոտողներին՝ որպես Կովկասյան տարածաշրջանի պատմական իրավիճակի և հայերեն տպագրական մշակույթի կարևոր վկայություն։

Կրոնադավանաբանական և վիճաբանական բնույթի աշխատություն է, որը նվիրված է պատրիարքներին վերագրվող կամ նրանց հեղինակությամբ հայտնի գրքերի նշանակությանն ու օգտակարությանը կրոնական բանավեճերի և դավանաբանական հակասությունների ընթացքում։ Երկի վերնագիրը մատնանշում է քրիստոնեական կրոնական միջավայրում գրավոր հեղինակության, եկեղեցական ավանդության և աստվածաբանական փաստարկների կիրառման խնդիրը՝ ընդգծելով կրոնական գրականության դերը հավատքի հիմնադրույթների պաշտպանման և տարբեր դավանաբանական տեսակետների քննարկման գործում։ Աշխատության գաղափարական առանցքը կրոնական վեճերում գրավոր աղբյուրների, եկեղեցական հեղինակությունների և աստվածաբանական գիտելիքների կարևորության ներկայացումն է։ Քրիստոնեական պատմության ընթացքում դավանաբանական տարաձայնությունները հաճախ հանգեցրել են բանավեճերի, որոնց ընթացքում տարբեր եկեղեցիներ և աստվածաբանական ուղղություններ դիմել են Սուրբ Գրքին, եկեղեցու հայրերի երկերին, պատրիարքական գրություններին և դավանաբանական ժողովների որոշումներին՝ իրենց տեսակետները հիմնավորելու համար։ Այս համատեքստում պատրիարքական գրականությունը դիտարկվում է որպես եկեղեցական հիշողության, ավանդության և աստվածաբանական մտքի պահպանման կարևոր միջոց։ Նման աշխատության նշանակությունը պայմանավորված է նաև կրոնական բանավեճերի մշակույթի ուսումնասիրության հնարավորությամբ։ Դավանաբանական քննարկումները պահանջում են ոչ միայն սեփական համոզմունքների հետևողական ներկայացում, այլև հակառակ տեսակետների ճանաչում, դրանց փաստարկների քննություն և պատմական ու աստվածաբանական աղբյուրների համադրում։ Գրավոր վկայությունների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս կրոնական հարցերը քննարկելու ավելի համակարգված ձևով՝ տարբերակելով անձնական կարծիքը, եկեղեցական ավանդությունը և աստվածաբանական հիմնավորումը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը կարևոր է դիտարկել նաև կրոնական ինքնության պահպանման և համայնքային հավատքի ամրապնդման տեսանկյունից։ Տարբեր դավանաբանական ուղղությունների միջև ծագած հակասությունների պայմաններում եկեղեցական գրքերը հաճախ ծառայել են որպես գաղափարական կողմնորոշման, կրոնական կրթության և ավանդական ուսմունքի փոխանցման միջոց։ Դրանց միջոցով հավատացյալներին ներկայացվել են եկեղեցու պատմական դիրքորոշումները, աստվածաբանական հասկացությունները և դավանանքի հիմնարար սկզբունքները։ Գրական առումով երկը պատկանում է կրոնական ջատագովական և բանավիճային գրականության ավանդույթին։ Այս ժանրին բնորոշ են փաստարկված շարադրանքը, հեղինակավոր գրավոր վկայությունների օգտագործումը, դավանաբանական հարցերի քննարկումը և որոշակի կրոնական դիրքորոշման հիմնավորումը։ Նման գրականությունը միաժամանակ ունի կրթական ու քարոզչական նշանակություն, քանի որ ընթերցողին հաղորդակից է դարձնում աստվածաբանական բանավեճերի հիմնական հասկացություններին և կրոնական գրականության կիրառման եղանակներին։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը հետաքրքիր է XIX դարի Զմյուռնիայի հայ համայնքի կրոնական և մտավոր կյանքի ուսումնասիրության համար։ Զմյուռնիան Օսմանյան կայսրության կարևոր հայաբնակ ու բազմամշակութային կենտրոններից էր, որտեղ հայերեն տպագրությունը նպաստում էր ոչ միայն գեղարվեստական և կրթական, այլև կրոնական ու դավանաբանական գրականության տարածմանը։ Գուլիելմոս Գրիֆիտի տպարանում իրականացված հրատարակությունը վկայում է այդ միջավայրում հայերեն կրոնական բանավեճերի և աստվածաբանական հարցերի նկատմամբ առկա հետաքրքրության մասին։ Այն արտացոլում է նաև սփյուռքահայ համայնքներում եկեղեցական ինքնության պահպանման, կրոնական կրթության զարգացման և գրավոր աղբյուրների միջոցով հավատքի հիմնադրույթների ներկայացման կարևորությունը։ Գիրքը արժեքավոր նյութ է հայ կրոնական մտքի, դավանաբանական գրականության, եկեղեցական բանավեճերի պատմության, պատրիարքական հեղինակության ընկալման և XIX դարի Զմյուռնիայի հայ տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, եկեղեցու պատմաբանների, հայագետների, կրոնագետների և միջեկեղեցական հարաբերությունների պատմությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ որպես հայերեն կրոնական վիճաբանական գրականության պատմական նմուշ։

Օսմանյան կայսրության քաղաքական և պետական պատմությանն առնչվող պատմագրական աշխատություն է, որն անդրադառնում է օսմանյան սուլթանների և մեծ վեզիրների կյանքին, գործունեությանը, կառավարման առանձնահատկություններին ու պատմական դերակատարությանը։ Երկի հիմնական բովանդակային ուղղվածությունը օսմանյան պետականության պատմության ներկայացումն է՝ կենտրոնանալով կայսրության բարձրագույն իշխանավորների կենսագրությունների, քաղաքական որոշումների, պետական կառավարման և պատմական նշանակություն ունեցող իրադարձությունների վրա։ Սուլթանների և մեծ վեզիրների գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Օսմանյան կայսրության ձևավորման, հզորացման, տարածքային ընդարձակման, ներքին կառավարման և միջազգային հարաբերությունների զարգացման մասին։ Սուլթանները ներկայացվում են որպես միապետական իշխանության կրողներ, որոնց քաղաքական կամքը, ռազմական նախաձեռնությունները և կառավարման սկզբունքները մեծապես պայմանավորել են կայսրության պատմական ընթացքը։ Մեծ վեզիրների գործունեությունը, իր հերթին, կարևոր է պետական կառավարման համակարգի, վարչական կազմակերպման, դիվանագիտական հարաբերությունների և ռազմական քաղաքականության ուսումնասիրության համար։ Նրանք հաճախ ունեցել են վճռորոշ դեր պետական գործերի կազմակերպման, հարկային ու վարչական համակարգերի կառավարման, ներքին կարգուկանոնի պահպանման և արտաքին քաղաքականության իրականացման գործում։ Պատմական գործիչների կենսագրությունների միջոցով աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու անհատական հատկանիշների և պետական զարգացման գործընթացների փոխկապակցվածությունը։ Իշխանավորների անձնական որակները, քաղաքական մտածողությունը, կառավարման հմտությունները, ռազմական ունակությունները և դիվանագիտական գործունեությունը ներկայացվում են որպես պատմական իրադարձությունների վրա ազդող կարևոր հանգամանքներ։ Միաժամանակ նման կենսագրական շարադրանքը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու իշխանության ժառանգական փոխանցման, պալատական հարաբերությունների, պետական պաշտոնների բաշխման, քաղաքական մրցակցության և բարձրագույն իշխանական շրջանակներում ձևավորված հարաբերությունների առանձնահատկություններին։ Աշխատության կարևոր թեմատիկ ուղղություններից է նաև Օսմանյան կայսրության պատմության մեջ ռազմական նվաճումների, տարածքային փոփոխությունների, ներքին հակամարտությունների և դիվանագիտական հարաբերությունների նշանակությունը։ Սուլթանների և նրանց գլխավոր պաշտոնյաների գործունեությունը սերտորեն կապված է եղել եվրոպական, ասիական և մերձավորարևելյան պետությունների հետ կայսրության ունեցած հարաբերությունների հետ։ Այս համատեքստում գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Օսմանյան կայսրության՝ որպես բազմազգ և բազմակրոն պետական կազմավորման պատմական առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար։ Կենսագրական պատմությունների միջոցով հնարավոր է ճանաչել կայսրության կառավարման քաղաքական մշակույթը, պետական իշխանության կենտրոնացման մեխանիզմները, ռազմական վերնախավի դերը և իշխանական համակարգի փոփոխությունները։ Գրական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական կենսագրության և ընտրովի պատմական պատումների ժանրին։ «Ընտիր պատմություններ» բնորոշումը մատնանշում է պատմական նյութի ընտրության և առանձնացված դրվագների ներկայացման սկզբունքը, որի միջոցով ընթերցողին փոխանցվում են առավել ուշագրավ անձանց կյանքի ու գործունեության մասին պատմություններ։ Այսպիսի շարադրանքը պատմական գիտելիքը դարձնում է ավելի մատչելի և ընթերցողականորեն հետաքրքիր՝ համադրելով կենսագրական տեղեկությունները, պատմական իրադարձությունների նկարագրությունը և բարոյական կամ քաղաքական գնահատականները։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի XIX դարի հայ ընթերցողական միջավայրում Օսմանյան կայսրության պատմության նկատմամբ հետաքրքրության ուսումնասիրման համար։ Օսմանյան պետության պատմությունը հայ ժողովրդի պատմական փորձի հետ սերտորեն կապված էր՝ պայմանավորված կայսրության տարածքում հայ համայնքների երկարատև գոյությամբ, նրանց հասարակական, տնտեսական, մշակութային և հոգևոր գործունեությամբ։ Հայ ընթերցողի համար օսմանյան սուլթանների և պետական բարձրաստիճան պաշտոնյաների կենսագրությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս ավելի լավ հասկանալու այն քաղաքական ու վարչական միջավայրը, որտեղ զարգացել էր արևմտահայ հասարակական կյանքը։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել համաշխարհային և տարածաշրջանային պատմության վերաբերյալ հայերեն գիտելիքի տարածման գործում։ Նման աշխատությունների հրատարակումը նպաստել է հայ պատմական գրականության թեմատիկ շրջանակների ընդլայնմանը և ընթերցողին տարբեր ժողովուրդների ու պետությունների պատմության հետ հաղորդակից դարձնելուն։ Գիրքը արժեքավոր է Օսմանյան կայսրության քաղաքական պատմության, սուլթանական կառավարման համակարգի, մեծ վեզիրների ինստիտուտի, հայ-օսմանյան պատմական հարաբերությունների և XIX դարի հայ պատմագրական ու թարգմանական գրականության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, օսմանագետների, արևելագետների, քաղաքագետների, կենսագրական գրականության ուսումնասիրողների և Օսմանյան կայսրության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես պետական գործիչների գործունեության միջոցով կայսրության պատմական զարգացումը ճանաչելու կարևոր գրավոր աշխատություն։

Քրիստոնեական աստվածաբանական և աստվածաշնչագիտական գրականությանն առնչվող ժողովածու է, որի հիմնական նպատակն է մեկտեղել Սուրբ Գրքի տարբեր վկայությունները՝ ներկայացնելով աստվածաշնչյան ուսմունքի հիմնարար դրույթները, կրոնական ճշմարտությունները և քրիստոնեական հավատքի գաղափարական հիմքերը։ Աշխատությունն իր բնույթով կրոնագիտական և ուսուցողական նշանակություն ունեցող երկ է, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու աստվածաշնչյան տեքստերում արտահայտված գաղափարների փոխկապակցվածությունը, դրանց աստվածաբանական բովանդակությունը և նշանակությունը քրիստոնեական աշխարհայացքի ձևավորման գործում։ Սուրբ Գրքի վկայությունների հավաքումն ու համակարգումը քրիստոնեական գրականության մեջ կարևոր ավանդույթ է, քանի որ այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս տարբեր աստվածաշնչյան հատվածների միջոցով բացահայտելու հավատքի հիմնարար սկզբունքները, աստվածային հայտնության գաղափարը և Հին ու Նոր Կտակարանների միջև առկա գաղափարական կապերը։ Ժողովածուի բովանդակային ուղղվածությունը կապված է աստվածաշնչյան հեղինակության, Աստծո գոյության և նախախնամության, արարչագործության, մարդկային բնության, մեղքի ու փրկության, աստվածային ողորմության, արդարության և հավիտենական կյանքի քրիստոնեական ընկալման հետ։ Այսպիսի ժողովածուներում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն այն վկայությունները, որոնք ներկայացնում են Հիսուս Քրիստոսի աստվածային և փրկագործական առաքելությունը, նրա ուսուցումները, մարդկության փրկության խորհուրդը, հավատքի և բարոյական կյանքի փոխհարաբերությունը։ Աստվածաշնչյան վկայությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին տարբեր գրքերի ու հատվածների միջոցով հետևելու միևնույն գաղափարների զարգացմանը և հասկանալու քրիստոնեական դավանանքի միասնականությունը։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև քրիստոնեական բարոյագիտության հիմնարար հարցերը՝ սերը, ներողամտությունը, խոնարհությունը, հավատարմությունը, արդարությունը, ողորմածությունը, համբերությունը և մերձավորի նկատմամբ պատասխանատվությունը։ Այս արժեքները ներկայացվում են ոչ միայն որպես կրոնական պատվիրաններ, այլև որպես մարդու անհատական և հասարակական կյանքի կազմակերպման բարոյական հիմքեր։ Սուրբ Գրքի վկայությունների հավաքման մեթոդը կարևոր նշանակություն ունի նաև կրոնական կրթության և աստվածաբանական գիտելիքների յուրացման համար։ Տարբեր հատվածների համադրությունը նպաստում է աստվածաշնչյան գաղափարների համակողմանի ընկալմանը, կրոնական հարցերի շուրջ խորհրդածությանը և հավատքի վերաբերյալ գիտակցված դիրքորոշման ձևավորմանը։ Նման աշխատությունները կարող են ծառայել որպես ուսումնաօժանդակ նյութ հոգևոր կրթության, անձնական ընթերցանության, քարոզչական գործունեության և աստվածաշնչյան ուսումնասիրությունների համար։ Գրական և մեթոդական առումով ժողովածուի կարևոր առանձնահատկությունը աստվածաշնչյան նյութի ընտրության ու համակարգման սկզբունքն է։ Առանձին վկայությունները դիտարկվում են որպես ավելի լայն գաղափարական ամբողջության բաղադրիչներ, ինչի շնորհիվ ընթերցողը հնարավորություն է ստանում համադրելու տարբեր հատվածներ և բացահայտելու դրանց միջև գոյություն ունեցող թեմատիկ ու իմաստային կապերը։ Այս մոտեցումը նպաստում է Սուրբ Գրքի բովանդակության ավելի խորքային ընկալմանը և աստվածաբանական մտածողության զարգացմանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի XIX դարի հայ կրոնական գրականության և սփյուռքահայ տպագրական մշակույթի պատմության մեջ։ Զմյուռնիան այդ ժամանակաշրջանում հայ համայնքային, կրթական և մշակութային կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ զարգանում էին հայերեն գրքի հրատարակությունը, դպրոցական կրթությունը և հոգևոր-կրոնական գրականության տարածումը։ Գուլիելմոս Գրիֆիտի տպարանում լույս տեսած այս ծավալուն հրատարակությունը վկայում է հայերեն կրոնական գրականության նկատմամբ շարունակական հետաքրքրության և քրիստոնեական գիտելիքը հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու ձգտման մասին։ Այն արտացոլում է նաև հայ համայնքների՝ ազգային լեզվով հոգևոր կրթությունը զարգացնելու, Սուրբ Գրքի ուսումնասիրությունը խրախուսելու և քրիստոնեական արժեքները հաջորդ սերունդներին փոխանցելու մշակութային ձգտումը։ Գիրքը կարևոր մատենագիտական և պատմամշակութային արժեք ունի հայ աստվածաբանական գրականության, աստվածաշնչագիտության, կրոնական կրթության և XIX դարի Զմյուռնիայի հայ տպագրական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, աստվածաշնչագետների, հայագետների, կրոնագետների, հոգևորականների, մանկավարժների և քրիստոնեական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես Սուրբ Գրքի գաղափարական ժառանգության համակարգման ու տարածման հայերեն գրավոր ավանդույթի կարևոր նմուշ։

Հայ միջնադարյան պատմագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկին՝ Հեթում պատմիչի թաթարների և մոնղոլների պատմությանը վերաբերող աշխատությունն է, որն արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում միջնադարյան Արևելքի քաղաքական, ռազմական, հասարակական և մշակութային իրադարձությունների վերաբերյալ։ Հեթում պատմիչը Կիլիկյան Հայաստանի պատմամշակութային միջավայրի հետ կապված հեղինակ է, որի պատմագիտական ժառանգությունը կարևոր նշանակություն ունի XIII–XIV դարերի միջազգային հարաբերությունների, մոնղոլական տերության ընդարձակման և Ասիայի ու Եվրոպայի միջև պատմական կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության հիմնական թեմատիկ առանցքը թաթարների, այսինքն՝ մոնղոլական ժողովուրդների պատմական ծագման, նրանց քաղաքական հզորացման, ռազմական նվաճումների և տարբեր ժողովուրդների ու պետությունների հետ ունեցած հարաբերությունների ներկայացումն է։ Միջնադարյան պատմական ավանդության շրջանակում անդրադարձ է կատարվում մոնղոլական աշխարհի ձևավորմանը, նրա առաջնորդների և իշխանական համակարգի առանձնահատկություններին, նվաճողական արշավանքներին ու նոր տարածքների ենթարկմանը։ Այս պատմական նյութը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ մոնղոլական արշավանքները արմատապես փոխեցին Եվրասիայի քաղաքական քարտեզը, վերափոխեցին բազմաթիվ պետությունների փոխհարաբերությունները և մեծ ազդեցություն ունեցան Հայաստանի ու հարակից երկրների պատմական ճակատագրի վրա։ Հեթում պատմիչի հաղորդած տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու մոնղոլական իշխանության ընդլայնման պատմությունը, նվաճված տարածքներում հաստատված քաղաքական կարգերը, ռազմական կազմակերպման առանձնահատկությունները և տարբեր ժողովուրդների միջև ձևավորված նոր հարաբերությունները։ Աշխատության պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ մոնղոլական պատմությունը ներկայացվում է միջնադարյան քրիստոնեական Արևելքի և հայ պատմական իրականության հետ առնչվող տեսանկյունից։ Այս առումով այն կարևոր նյութ է Հայաստանի, Կիլիկյան հայկական թագավորության, Մերձավոր Արևելքի պետությունների և մոնղոլական իշխանությունների միջև քաղաքական ու դիվանագիտական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում միջնադարյան միջազգային քաղաքականության մեջ դաշինքների, ռազմական համագործակցության, դիվանագիտական բանակցությունների և ընդհանուր թշնամու դեմ համատեղ գործողությունների նշանակությունը։ Մոնղոլական նվաճումները դիտարկելով պատմական ավելի լայն համատեքստում՝ աշխատությունը նպաստում է հասկանալու Արևելքի և Արևմուտքի փոխհարաբերությունների բարդ ընթացքը, ինչպես նաև տարբեր քաղաքակրթությունների միջև քաղաքական և մշակութային շփումների առանձնահատկությունները։ Գրական և պատմագիտական առումով երկը պատկանում է միջնադարյան տարեգրական ու պատմագրական ավանդույթին, որի բնորոշ գծերն են պատմական իրադարձությունների նկարագրությունը, ժողովուրդների ծագման ու սովորույթների ներկայացումը, քաղաքական գործիչների գործունեության անդրադարձը և ժամանակաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրողությունների արձանագրումը։ Հեղինակի հաղորդած տեղեկությունները կարևոր են նաև միջնադարյան պատմական աշխարհայացքի, ժողովուրդների մասին պատկերացումների, պատմական հիշողության և ժամանակակից իրադարձությունների ընկալման ուսումնասիրության համար։ Հեթում պատմիչի երկի արժեքը հատկապես մեծանում է այն հանգամանքով, որ մոնղոլների պատմությունը ներկայացնող միջնադարյան եվրոպական և արևելյան աղբյուրների շարքում հայ հեղինակների վկայությունները կարևոր լրացուցիչ տեղեկություններ են հաղորդում տարածաշրջանի պատմության վերաբերյալ։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունը կարևոր դեր ունի հայ պատմագրական ժառանգության պահպանման և հանրահռչակման գործում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը XIX դարում մեծ աշխատանք է կատարել միջնադարյան հայ պատմիչների երկերը հրատարակելու, գիտական շրջանառության մեջ դնելու և հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու ուղղությամբ։ Նման հրատարակությունները նպաստել են հայ պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրության զարգացմանը և հայ ժողովրդի պատմության միջազգային ճանաչմանը։ Գիրքը մեծ արժեք ունի Հայաստանի միջնադարյան պատմության, մոնղոլական նվաճումների, Կիլիկյան Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, հայ-մոնղոլական հարաբերությունների և միջնադարյան արևելագիտության ուսումնասիրության համար։ Այն կարևոր է պատմաբանների, հայագետների, արևելագետների, միջնադարագետների, միջազգային հարաբերությունների պատմությամբ զբաղվող մասնագետների և պատմական սկզբնաղբյուրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ միջնադարյան պատմագրության այնպիսի հուշարձան, որը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու մոնղոլական աշխարհի և նրա ազդեցության տակ հայտնված ժողովուրդների պատմական ճակատագրի մասին։

Մանկավարժական և ուսուցողական բնույթի աշխատություն է, որը նվիրված է երեխաների գիտելիքների, մտավոր կարողությունների, գործնական հմտությունների և բարոյական հատկանիշների զարգացմանը։ Այն պատկանում է մանկական կրթության այն գրական ավանդույթին, որի հիմնական նպատակն է գիտելիքի փոխանցումը զուգակցել մտածողության, դատողության, ինքնուրույն գործելու և առօրյա կյանքում անհրաժեշտ կարողությունների ձևավորման հետ։ Որպես բազմամաս աշխատության երկրորդ մաս՝ այն շարունակում է մանկական ուսուցման և դաստիարակության ընդհանուր գաղափարական ուղղությունը՝ կարևորելով երեխայի աստիճանական զարգացումը, նրա ճանաչողական հետաքրքրությունների խթանումը և գիտելիքների գործնական կիրառությունը։ Աշխատության վերնագիրը մատնանշում է մանկանց հմտությունների ձևավորման լայն շրջանակ, որը կարելի է դիտարկել ինչպես մտավոր կրթության, այնպես էլ առօրյա վարքի, հաղորդակցության և բարոյական դաստիարակության տեսանկյունից։ Մանկավարժական այս մոտեցման հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ երեխայի կրթությունը պետք է նպաստի ոչ միայն տեղեկությունների յուրացմանը, այլև դրանց գիտակցված օգտագործմանը, ինքնուրույն դատողություններ անելու կարողությանը և շրջապատող աշխարհի ճիշտ ընկալմանը։ Երեխայի զարգացման գործընթացում կարևոր նշանակություն ունեն ուշադրության, հիշողության, դիտողականության, լեզվական արտահայտման, տրամաբանական մտածողության և գործնական կողմնորոշման կարողությունները։ Դրանց զարգացումը նպաստում է անհատի մտավոր ինքնուրույնության ձևավորմանը և հետագա կրթական առաջընթացին։ Աշխատության մանկավարժական նշանակությունը կապված է նաև գիտելիքի մատուցման մատչելիության և ուսուցման աստիճանական կազմակերպման սկզբունքների հետ։ Մանկական կրթության արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված է նյութի հասկանալի ներկայացմամբ, երեխայի տարիքային առանձնահատկությունների հաշվառմամբ և ուսուցանվող գիտելիքների ու կյանքի իրական պահանջների միջև կապի հաստատմամբ։ Այսպիսի կրթական գրականությունը նպատակ ունի սովորողին աստիճանաբար ներգրավել ճանաչողական գործունեության մեջ՝ խթանելով հարցեր տալու, համեմատելու, տարբերակելու, եզրակացություններ անելու և սեփական գիտելիքները գործնականում կիրառելու կարողությունները։ Աշխատության գաղափարական շրջանակում կարևոր տեղ ունի նաև բարոյական դաստիարակությունը։ Մանկության շրջանում ձևավորվող վարքագծային սովորությունները, պատասխանատվության զգացումը, կարգապահությունը, ազնվությունը, հարգանքը և աշխատասիրությունը դիտարկվում են որպես անհատի հետագա հասարակական կյանքի կարևոր հիմքեր։ Այս տեսանկյունից կրթությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես մտավոր զարգացման միջոց, այլև որպես մարդու բնավորության ու արժեքային համակարգի ձևավորման շարունակական գործընթաց։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում վաղ շրջանի հայ ուսումնական գրականության, մանկավարժական շարադրանքի և երեխաների համար նախատեսված գիտելիքների մատուցման ավանդույթների ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Նման ձեռնարկներին բնորոշ է ուսուցողական նպատակադրումը, նյութի մատչելի կազմակերպումը, գիտելիքների աստիճանական փոխանցումը և կրթական բովանդակության համադրումը դաստիարակչական խնդիրների հետ։ Պատմամշակութային առումով գիրքն առանձնահատուկ տեղ ունի XIX դարի սկզբի հայ լուսավորական և կրթական կյանքի պատմության մեջ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն ուսումնական գրականության ստեղծման, լեզվի մշակման, կրթական նյութերի հրատարակման և հայ երիտասարդ սերնդի մտավոր զարգացման գործում։ Միաբանության տպագրական ու մանկավարժական գործունեությունը նպաստել է հայերենով գիտելիքի տարածմանը և ազգային կրթական մշակույթի ամրապնդմանը։ Մանկական կրթությանն ուղղված այսպիսի հրատարակությունները վկայում են հայ մտավորականության՝ կրթությունը հասարակական առաջընթացի կարևորագույն պայման համարելու և մատաղ սերնդի համակողմանի զարգացմանը նպաստելու ձգտման մասին։ Գիրքը կարևոր մատենագիտական և պատմամանկավարժական արժեք ունի հայ կրթական մտքի, մանկավարժության պատմության, վաղ շրջանի հայերեն դասագրքերի և Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում մանկավարժների, հայագետների, կրթության պատմաբանների, գրականագետների և հայ հին ու նոր ուսումնական գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես մանկական կրթության և դաստիարակության պատմական ավանդույթի կարևոր վկայություն։

Հայաստանի պատմական աշխարհագրությանն ու հայոց հայրենիքի տարածքային, բնական և պատմամշակութային առանձնահատկություններին նվիրված բազմահատորյա գիտական աշխատության առաջին հատորն է, որը հիմք է դնում հայկական աշխարհի աշխարհագրական և պատմական համակարգված ուսումնասիրությանը։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ներկայացնել Հայաստանը որպես աշխարհագրական, պատմական և մշակութային ամբողջություն՝ ուսումնասիրելով նրա տարածքը, բնական միջավայրը, աշխարհագրական դիրքը, տեղանունները և պատմականորեն ձևավորված բնակավայրային համակարգը։ Հատորը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի աշխարհագրական պատկերի ճանաչման համար, քանի որ պատմական աշխարհագրությունը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն նկարագրելու երկրի բնական պայմանները, այլև բացահայտելու դրանց ազդեցությունը հայ ժողովրդի պատմական զարգացման, բնակչության տեղաբաշխման, տնտեսական կյանքի, քաղաքական հարաբերությունների և մշակութային ժառանգության ձևավորման վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր աշխարհագրական դիրքը, լեռնային համակարգերը, բարձրավանդակները, հովիտները, դաշտավայրերը, գետային ցանցը, լճերը և բնական սահմանները։ Այս աշխարհագրական միջավայրը դարեր շարունակ պայմանավորել է Հայաստանի բնակավայրերի առաջացումը, քաղաքների ու ամրոցների տեղադրությունը, հաղորդակցության ուղիների զարգացումը և հարևան ժողովուրդների հետ տնտեսական ու քաղաքական կապերի ձևավորումը։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը կարևոր նշանակություն է ունեցել նաև նրա՝ Արևելքի և Արևմուտքի միջև պատմական կապերի և քաղաքակրթական փոխազդեցությունների կենտրոններից մեկը լինելու հանգամանքի համար։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է պատմական տեղանունների ուսումնասիրությունը։ Տեղանունները ոչ միայն աշխարհագրական կողմնորոշման միջոց են, այլև պատմական հիշողության, լեզվական ժառանգության և բնակչության մշակութային ինքնության պահպանման կարևոր վկայություններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու հայկական պատմական տարածքի տարբեր շրջանները, բնակավայրերը, գավառներն ու աշխարհագրական միավորները, ինչպես նաև բացահայտելու դրանց անվանումների պատմական և լեզվական առանձնահատկությունները։ Պատմական աշխարհագրության այս մոտեցումը կարևոր է նաև Հայաստանի հին վարչատարածքային բաժանումների, պատմական նահանգների և գավառների ճանաչման համար։ Երկրի աշխարհագրական նկարագրությունը սերտորեն առնչվում է հայ ժողովրդի պատմական անցյալին, քանի որ տարբեր ժամանակաշրջաններում տարածքային փոփոխությունները, բնակչության տեղաշարժերը, քաղաքական սահմանների վերափոխումները և պետական կազմավորումների զարգացումը անմիջականորեն կապված են եղել աշխարհագրական միջավայրի հետ։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է աշխարհագրական և պատմական տեղեկությունների համադրմամբ, որի շնորհիվ հնարավոր է ձևավորել Հայաստանի տարածքի ամբողջական պատկեր՝ բնական, պատմական և մշակութային տեսանկյուններից։ Նման ուսումնասիրությունը կարևոր հիմք է ստեղծում նաև հարակից գիտակարգերի՝ պատմագիտության, քարտեզագրության, տեղագրության, ազգագրության, հնագիտության և լեզվաբանության համար։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրությունների ավանդույթին, որտեղ տարածքի նկարագրությունը զուգակցվում է պատմական տեղեկությունների, տեղանունների քննության և աշխարհագրական առանձնահատկությունների բացահայտման հետ։ Այսպիսի գիտական շարադրանքը նպաստում է ոչ միայն աշխարհագրական գիտելիքների համակարգմանը, այլև պատմական իրադարձությունները տարածական միջավայրի հետ կապակցված ընկալելուն։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունն առանձնահատուկ տեղ ունի XIX դարի հայագիտության ձևավորման և զարգացման պատմության մեջ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը հայ իրականության մեջ կարևորագույն գիտական կենտրոններից էր, որի անդամները մեծ աշխատանք են կատարել հայ ժողովրդի պատմության, աշխարհագրության, լեզվի, գրականության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրման ու հանրահռչակման ուղղությամբ։ Հայաստանի պատմական աշխարհագրությանը նվիրված այսպիսի աշխատությունների ստեղծումն ու հրատարակումը պայմանավորված էր ազգային անցյալի գիտական ճանաչման, պատմական հիշողության պահպանման և հայ ընթերցողին հայրենի երկրի մասին համակարգված գիտելիքներով ապահովելու ձգտմամբ։ Այն նաև արտահայտում է XIX դարի հայ մտավորականության հետաքրքրությունը ազգային տարածքի, պատմական հայրենիքի և մշակութային ինքնության գիտական ուսումնասիրության նկատմամբ։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր և հետազոտական նյութ է Հայաստանի պատմական աշխարհագրության, հայագիտության, տեղանվանագիտության, պատմական քարտեզագրության, ազգագրության և հայ գիտական մտքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, աշխարհագրագետների, քարտեզագետների, հնագետների, լեզվաբանների, ազգագրագետների, ինչպես նաև Հայաստանի պատմական տարածքով ու հայկական աշխարհագրական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայոց հայրենիքի աշխարհագրական և պատմամշակութային ճանաչողության կարևոր գիտական աշխատություն։

Հայաստանի պատմական աշխարհագրությանը, տարածքային կառուցվածքին, բնակավայրերին և աշխարհագրական առանձնահատկություններին նվիրված բազմահատորյա ուսումնասիրության երրորդ հատորն է։ Աշխատությունն իր բնույթով պատմաաշխարհագրական և գիտաճանաչողական երկ է, որի հիմնական նպատակն է ներկայացնել հայոց պատմական հայրենիքի աշխարհագրական պատկերը՝ համադրելով աշխարհագրական տեղեկությունները, պատմական հիշողությունը, տեղանունների ավանդությունը և երկրի տարածքային նկարագրությունը։ Հատորի ընդհանուր բովանդակային ուղղվածությունը կապված է Հայաստանի աշխարհագրական միջավայրի և պատմական զարգացման փոխհարաբերությունների բացահայտման հետ՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու հայկական աշխարհը ոչ միայն որպես բնական տարածք, այլև որպես դարերի ընթացքում ձևավորված պատմական, մշակութային և ազգային ամբողջություն։ Աշխատության ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից են Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, լեռնային համակարգերը, լեռնաշղթաները, դաշտավայրերը, գետերը, լճերը, հովիտները և բնական սահմանները։ Այս աշխարհագրական տարրերը կարևոր նշանակություն ունեն երկրի պատմական կյանքի, բնակչության տեղաբաշխման, տնտեսական գործունեության, հաղորդակցության ուղիների և քաղաքական հարաբերությունների ձևավորման տեսանկյունից։ Պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են բնական պայմաններն ազդել հայկական բնակավայրերի առաջացման, քաղաքների զարգացման, պաշտպանական համակարգերի ձևավորման, առևտրական ճանապարհների և մշակութային կենտրոնների տեղադրության վրա։ Հատուկ արժեք ունի պատմական տեղանունների և աշխարհագրական անվանումների ուսումնասիրությունը, քանի որ դրանք պահպանել են տարբեր ժամանակաշրջանների պատմական հիշողությունը, լեզվական շերտերը և բնակչության մշակութային ժառանգության հետքերը։ Հայաստանի աշխարհագրական նկարագրությունը կարևոր է նաև պատմական նահանգների, գավառների, բնակավայրերի և վարչատարածքային միավորների ճանաչման համար։ Այդպիսի ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս վերակազմելու հայոց պատմական աշխարհի տարածքային պատկերը և բացահայտելու տարբեր շրջանների միջև գոյություն ունեցած քաղաքական, տնտեսական, եկեղեցական ու մշակութային կապերը։ Աշխատության գիտաճանաչողական նշանակությունը պայմանավորված է աշխարհագրական և պատմական տեղեկությունների համադրման մեթոդով։ Տարածքի նկարագրությունը դիտարկվում է պատմական գործընթացների հետ անմիջական կապի մեջ, քանի որ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը դարեր շարունակ պայմանավորել է նրա հարաբերությունները հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ, ինչպես նաև կարևոր դեր ունեցել տարածաշրջանային քաղաքական զարգացումներում։ Հայկական լեռնաշխարհը եղել է տարբեր քաղաքակրթությունների, առևտրական ուղիների և մշակութային ազդեցությունների հատման տարածք, ինչի շնորհիվ նրա աշխարհագրական ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի պատմության ընդհանուր պատկերը հասկանալու համար։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական աշխարհագրության ավանդույթին, որտեղ աշխարհագրական դիտարկումները լրացվում են պատմական տեղեկություններով, տեղանունների քննությամբ և տարածքային նկարագրություններով։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր հիմք են ստեղծում նաև պատմագիտության, քարտեզագրության, տեղագրության, ազգագրության և լեզվաբանության համար։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել պատմական բնակավայրերի տեղադրությունը, բնակչության տեղաշարժերը, տարածքային փոփոխությունները և հայկական մշակութային ժառանգության աշխարհագրական տարածվածությունը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունն առանձնահատուկ տեղ ունի XIX դարի հայագիտության զարգացման պատմության մեջ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել Հայաստանի պատմության, աշխարհագրության, լեզվի, գրականության և հնագիտական ժառանգության համակարգված ուսումնասիրության գործում։ Միաբանության գիտական գործունեությունը նպաստել է հայ ժողովրդի պատմական հիշողության պահպանմանը և ազգային անցյալի վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը։ Հայաստանի աշխարհագրական ուսումնասիրությանը նվիրված այսպիսի աշխատությունները կարևոր նշանակություն ունեին հատկապես այն ժամանակաշրջանում, երբ հայ մտավորականությունը մեծ ուշադրություն էր դարձնում ազգային պատմության, հայրենի տարածքի և մշակութային ինքնության գիտական ճանաչմանը։ Գիրքը արժեքավոր նյութ է Հայաստանի պատմական աշխարհագրության, հայագիտության, տեղանվանագիտության, պատմական քարտեզագրության, ազգագրության և XIX դարի հայ գիտական մտքի ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, աշխարհագրագետների, քարտեզագետների, հնագետների, լեզվաբանների, ազգագրագետների և Հայաստանի պատմական տարածքներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայոց հայրենիքի աշխարհագրական ու պատմական ժառանգության ճանաչմանն ուղղված կարևոր գիտական աշխատություն։

Հին աշխարհի ժողովուրդների, պետությունների և քաղաքակրթությունների պատմությանը նվիրված բազմահատորյա պատմագիտական աշխատության երկրորդ հատորն է, որը շարունակում է մարդկության հնագույն պատմության համակարգված ուսումնասիրությունը՝ անդրադառնալով Արևելքի և Միջերկրական ծովի ավազանի կարևորագույն քաղաքակրթություններին։ Աշխատության ընդհանուր նպատակն է ներկայացնել տարբեր ժողովուրդների պատմական ծագումը, պետականության ձևավորման ընթացքը, քաղաքական ու ռազմական զարգացումները, կրոնական պատկերացումները, հասարակական հարաբերությունները և մշակութային նվաճումները՝ բացահայտելով նրանց փոխադարձ ազդեցությունն ու տեղը համաշխարհային քաղաքակրթության պատմության մեջ։ Ուսումնասիրության ընդգրկած պատմական աշխարհը ներառում է Եգիպտոսի, Կարթագենի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Մակեդոնիայի և Հունաստանի քաղաքակրթական միջավայրերը, որոնցից յուրաքանչյուրն իր առանձնահատուկ ներդրումն է ունեցել հին աշխարհի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման գործում։ Հատուկ կարևորություն ունի Միջագետքի քաղաքակրթությունների պատմությունը, որտեղ ձևավորվել են մարդկության վաղ պետական կազմավորումներից մի քանիսը, զարգացել քաղաքային կյանքը, գրավոր մշակույթը, իրավական հարաբերությունները և կազմակերպված վարչական համակարգերը։ Ասորեստանի ու Բաբելոնի պատմական փորձը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հին արևելյան միապետությունների կառուցվածքը, արքայական իշխանության ամրապնդման մեխանիզմները, ռազմական կազմակերպումը, կրոնական պաշտամունքները և հասարակական կյանքի առանձնահատկությունները։ Եգիպտոսի քաղաքակրթությունը ներկայացնում է Նեղոսի հովտում ձևավորված պետականության ինքնատիպությունը, փարավոնական կառավարման համակարգը, կրոնական աշխարհայացքը, ճարտարապետական հուշարձանները և գիտական գիտելիքների զարգացումը։ Կարթագենի պատմությունը կարևոր է Միջերկրական ծովի առևտրական հարաբերությունների, փյունիկյան քաղաքակրթական ժառանգության, ծովային հզորության և հին աշխարհի խոշոր տերությունների միջև քաղաքական մրցակցության ուսումնասիրության համար։ Մարերի և պարսիկների պատմական ավանդույթները կապված են Իրանական բարձրավանդակի քաղաքական միավորման, հզոր կայսրությունների ձևավորման, վարչական կառավարման կատարելագործման և տարբեր ժողովուրդների ու մշակույթների միջև հարաբերությունների ընդլայնման հետ։ Հունաստանի և Մակեդոնիայի պատմությունը, իր հերթին, կարևոր նյութ է անտիկ աշխարհի քաղաքական ինստիտուտների, քաղաք-պետությունների, փիլիսոփայական մտքի, գիտության, գրականության և արվեստի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այս ժողովուրդների պատմական փորձի համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հին քաղաքակրթությունների փոխազդեցության բազմազան ձևերը՝ պատերազմներից և նվաճումներից մինչև առևտրական կապեր, մշակութային փոխառություններ և կրոնական պատկերացումների տարածում։ Աշխատության կարևոր գաղափարական առանձնահատկությունն այն է, որ պատմությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին իրադարձությունների և իշխանավորների գործունեության հաջորդականություն, այլև որպես հասարակական ու քաղաքակրթական զարգացման փոխկապակցված գործընթաց։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են աշխարհագրական միջավայրը, տնտեսական պայմանները, պետական կառավարման ձևերը, կրոնական համակարգերը և մշակութային ավանդույթները պայմանավորել տարբեր ժողովուրդների պատմական ընթացքը։ Միաժամանակ կարևորվում է հին քաղաքակրթությունների ժառանգության ազդեցությունը հետագա դարաշրջանների քաղաքական մտածողության, գիտության, արվեստի և հասարակական կազմակերպման վրա։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական նկարագրության ու համեմատական պատմագիտության ավանդույթին, որտեղ փաստերի հաջորդական ներկայացումը զուգակցվում է ժողովուրդների, պետությունների և մշակութային երևույթների բնութագրմանը։ Հնախոսական ուղղվածությունը կարևորում է հին պատմության ուսումնասիրությունը, անցյալի վերաբերյալ գրավոր հիշատակությունների և պատմական ավանդությունների նշանակությունը, ինչպես նաև քաղաքակրթությունների նյութական ու հոգևոր ժառանգության ճանաչումը։ XIX դարում նման աշխատությունները կարևոր դեր էին կատարում պատմական գիտելիքների տարածման և համաշխարհային պատմության վերաբերյալ համակարգված պատկերացումների ձևավորման գործում։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունն առանձնահատուկ արժեք ունի հայ գիտակրթական մտքի զարգացման պատմության համար։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը մեծապես նպաստել է հայերեն գիտական, պատմագիտական, աշխարհագրական և բանասիրական գրականության զարգացմանը՝ հայ ընթերցողին հաղորդակից դարձնելով համաշխարհային գիտության և մշակույթի նվաճումներին։ Այսպիսի բազմահատորյա աշխատությունների հրատարակումը վկայում է հայ մտավորականության՝ ազգային կրթական շրջանակները համաշխարհային պատմական գիտելիքներով հարստացնելու և պատմական մտածողությունը զարգացնելու ձգտման մասին։ Գիրքը կարևոր նյութ է հայ պատմագիտական մտքի, XIX դարի գիտակրթական և թարգմանական գործունեության, հին արևելյան ու անտիկ քաղաքակրթությունների պատմության և Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, հնագետների, արևելագետների, դասական բանասիրության մասնագետների, մշակութաբանների, հայագետների, մանկավարժների և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես մարդկության քաղաքակրթական անցյալի բազմակողմանի ճանաչմանն ուղղված հայերեն պատմագիտական աշխատություն։

Հին աշխարհի ժողովուրդների և քաղաքակրթությունների պատմությանը նվիրված բազմահատորյա պատմագիտական աշխատության երրորդ հատորն է, որը համաշխարհային պատմության ուսումնասիրությունը ներկայացնում է հնագույն պետությունների, ժողովուրդների, հասարակական համակարգերի և մշակութային ավանդույթների համապարփակ դիտարկման միջոցով։ Աշխատության ընդհանուր գիտաճանաչողական ուղղվածությունն է բացահայտել մարդկության քաղաքակրթական զարգացման վաղ շրջանի կարևորագույն իրադարձությունները, պետական կազմավորումների առաջացման ու հզորացման գործընթացները, քաղաքական իշխանության ձևերը, կրոնական պատկերացումները և ժողովուրդների միջև պատմական փոխհարաբերությունները։ Ուսումնասիրության աշխարհագրական և պատմական շրջանակն ընդգրկում է Եգիպտոսի, Կարթագենի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Մակեդոնիայի և Հունաստանի քաղաքակրթական միջավայրերը, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններում նշանակալի դեր են ունեցել հին աշխարհի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքում։ Այս ժողովուրդների պատմությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու պետականության ձևավորման տարբեր մոդելները, հասարակական հարաբերությունների զարգացումը, ռազմական կազմակերպման առանձնահատկությունները, կրոնական համակարգերը և մշակութային ժառանգության փոխանցման գործընթացները։ Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Միջագետքի հնագույն քաղաքակրթությունները, որոնց պատմական փորձը կապված է քաղաքային կյանքի զարգացման, կենտրոնացված կառավարման, իրավական հարաբերությունների կարգավորման, գրավոր մշակույթի տարածման և գիտելիքի պահպանման հետ։ Ասորեստանի և Բաբելոնի պատմական ժառանգությունը կարևոր է հին արևելյան պետությունների քաղաքական կազմակերպման, արքայական իշխանության գաղափարախոսության, կրոնական պաշտամունքների և հասարակական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Եգիպտական քաղաքակրթության պատմությունը բացահայտում է Նեղոսի հովտում ձևավորված պետականության առանձնահատկությունները, փարավոնական իշխանության նշանակությունը, կրոնական պատկերացումների ազդեցությունը հասարակական կյանքի վրա, ինչպես նաև ճարտարապետության, արվեստի և գրային մշակույթի զարգացումը։ Կարթագենի պատմությունը ներկայացնում է Միջերկրական ծովի առևտրական ու քաղաքական հարաբերությունների կարևոր կողմերը, փյունիկյան մշակութային ժառանգության տարածումը և հին աշխարհի խոշոր տերությունների միջև մրցակցության պատմական հետևանքները։ Մարաստանի և Պարսկաստանի պատմությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Իրանական բարձրավանդակի քաղաքական միավորմանը, կայսրությունների ձևավորմանը, վարչական կառավարման համակարգերին և Արևելքի ու Արևմուտքի միջև քաղաքական ու մշակութային կապերի ընդլայնմանը։ Մակեդոնիայի և Հունաստանի պատմական ավանդույթները կարևոր տեղ են զբաղեցնում անտիկ քաղաքակրթության ուսումնասիրության մեջ՝ ընդգրկելով քաղաք-պետությունների ձևավորումը, հասարակական ու քաղաքական ինստիտուտների զարգացումը, փիլիսոփայության, գիտության, գրականության և արվեստի վերելքը, ինչպես նաև մակեդոնական նվաճումների և հելլենիստական մշակույթի տարածման պատմական նշանակությունը։ Աշխատության կարևոր գաղափարական արժեքը հին ժողովուրդների պատմությունը համընդհանուր քաղաքակրթական զարգացման շրջանակում դիտարկելու մոտեցումն է։ Տարբեր պետությունների պատմական փորձի համադրումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են քաղաքական ընդհարումները, նվաճումները, առևտրական հարաբերությունները, կրոնական փոխազդեցությունները և մշակութային շփումները նպաստել քաղաքակրթությունների փոխադարձ ազդեցությանը։ Պատմությունը ներկայացվում է որպես շարունակական գործընթաց, որտեղ հին աշխարհի ժողովուրդների ստեղծած պետական, մշակութային և գիտական արժեքները հետագա դարաշրջանների համար դարձել են զարգացման կարևոր հիմք։ Հնախոսական բնույթի ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև անցյալի ճանաչողության աղբյուրները, պատմական ավանդությունների, գրավոր հիշատակությունների և հնագույն մշակույթի պահպանված հետքերի նշանակությունը։ Գրական ու մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական նկարագրության և համեմատական պատմագիտության ավանդույթին։ Նման շարադրանքը միավորում է պատմական փաստերի ներկայացումը, ժողովուրդների բնութագրումը, կարևոր իրադարձությունների հաջորդական դիտարկումը և քաղաքակրթական երևույթների բացատրությունը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ձևավորելու ամբողջական պատկերացում հին աշխարհի մասին։ Պատմամշակութային տեսանկյունից հրատարակությունն առանձնահատուկ նշանակություն ունի XIX դարի հայ գիտակրթական մտքի զարգացման համատեքստում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը հայ իրականության մեջ կարևոր դեր է ունեցել համաշխարհային պատմության, աշխարհագրության, հնագիտության և այլ գիտությունների վերաբերյալ գրականության ստեղծման ու տարածման գործում։ Հայերենով նման ծավալուն պատմագիտական աշխատությունների հրատարակումը նպաստել է ազգային կրթական միջավայրի հարստացմանը, հայ ընթերցողի պատմական աշխարհայացքի ընդլայնմանը և համաշխարհային քաղաքակրթությունների ուսումնասիրության զարգացմանը։ Այս հատորը արժեքավոր է հայ պատմագիտական մտքի պատմության, XIX դարի թարգմանական ու գիտական գրականության, հին արևելյան և անտիկ քաղաքակրթությունների պատմության, ինչպես նաև Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հնագետների, արևելագետների, դասական բանասիրության մասնագետների, մշակութաբանների, հայագետների և համաշխարհային պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հին աշխարհի ժողովուրդների պատմական ժառանգությունը հայերենով ներկայացնող կարևոր գիտաճանաչողական աշխատություն։

Հին աշխարհի ժողովուրդների, պետությունների և քաղաքակրթությունների պատմությանը նվիրված բազմահատորյա պատմագիտական աշխատության վեցերորդ հատորն է, որն ընդգրկում է մարդկության հնագույն պատմության կարևորագույն քաղաքակրթությունների ուսումնասիրությունը։ Աշխատության ընդհանուր բովանդակային ուղղվածությունն է ներկայացնել հին ժողովուրդների ծագումը, պատմական զարգացումը, պետական կազմավորումների ձևավորումը, քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունները, կրոնական պատկերացումները, հասարակական հարաբերությունները և մշակութային նվաճումները՝ բացահայտելով նրանց ունեցած դերը համաշխարհային քաղաքակրթության ձևավորման գործում։ Ուսումնասիրության շրջանակում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում Եգիպտոսի, Կարթագենի, Ասորեստանի, Բաբելոնի, Մարաստանի, Պարսկաստանի, Մակեդոնիայի և Հունաստանի պատմական ավանդույթները։ Այս քաղաքակրթություններից յուրաքանչյուրն ունեցել է ինքնատիպ պետական համակարգ, հասարակական կառուցվածք, կրոնական աշխարհայացք և մշակութային ժառանգություն, որոնք նշանակալի ազդեցություն են թողել հետագա պատմական զարգացումների վրա։ Հին Եգիպտոսի պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Նեղոսի հովտում քաղաքակրթության ձևավորմանը, փարավոնական իշխանության հաստատմանը, կրոնական համակարգին, հուշարձանային ճարտարապետությանը, գրային մշակույթին և գիտական գիտելիքների զարգացմանը։ Կարթագենի պատմությունը կարևոր է Միջերկրական ծովի առևտրական ու քաղաքական հարաբերությունների, փյունիկյան գաղութացման, ծովային հզորության և Հռոմի հետ երկարատև հակամարտությունների ուսումնասիրության համար։ Ասորեստանի և Բաբելոնի պատմական ժառանգությունը ներկայացնում է Միջագետքի հնագույն պետական կազմավորումների զարգացումը, կենտրոնացված իշխանության ամրապնդումը, իրավական ու վարչական համակարգերը, կրոնական ավանդույթները և գրավոր մշակույթի բարձր մակարդակը։ Մարերի և պարսիկների պատմությունը կապված է Իրանական բարձրավանդակի քաղաքական միավորման, հզոր կայսրությունների ձևավորման, վարչական կառավարման համակարգերի կատարելագործման և Արևելքի ու Արևմուտքի միջև պատմական փոխհարաբերությունների զարգացման հետ։ Մակեդոնիայի և Հունաստանի պատմությունը, իր հերթին, բացահայտում է անտիկ աշխարհի քաղաքական ու մշակութային այն գործընթացները, որոնք հանգեցրին հունական քաղաք-պետությունների զարգացմանը, մակեդոնական հզորության հաստատմանը և հելլենիստական մշակույթի տարածմանը։ Այս քաղաքակրթությունների պատմական համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նրանց միջև առկա մշակութային փոխազդեցությունները, պատերազմների ու նվաճումների հետևանքները, առևտրական կապերի նշանակությունը և քաղաքական գաղափարների տարածման ուղիները։ Աշխատության կարևոր գիտաճանաչողական արժեքներից է պատմությունը տարբեր ժողովուրդների զարգացման փոխկապակցված գործընթացների տեսանկյունից դիտարկելու մոտեցումը։ Այն ընթերցողին հնարավորություն է տալիս հասկանալու, որ հին աշխարհի քաղաքակրթությունները մեկուսացված պատմական երևույթներ չեն եղել, այլ մշտապես փոխազդել են միմյանց հետ՝ փոխանցելով գիտելիքներ, կրոնական պատկերացումներ, գեղարվեստական ձևեր, պետական կառավարման փորձ և հասարակական կազմակերպման սկզբունքներ։ Հնախոսական ուսումնասիրության շրջանակը կարևորում է նաև պատմական հիշողության, հնագույն ավանդությունների, գրավոր վկայությունների և նյութական մշակույթի նշանակությունը անցյալի վերակազմության գործում։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է պատմական նկարագրության և համեմատական ուսումնասիրության ավանդույթին, որտեղ փաստերի, պատմական իրադարձությունների և քաղաքակրթական առանձնահատկությունների ներկայացումը միտված է ընթերցողի գիտելիքների ընդլայնմանը և պատմական մտածողության ձևավորմանը։ XIX դարում նման աշխատությունները մեծ դեր ունեին համաշխարհային պատմության նկատմամբ հետաքրքրության տարածման և հին աշխարհի մասին եվրոպական գիտական ու կրթական պատկերացումները հայ ընթերցողին ներկայացնելու գործում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության գիտական և հրատարակչական ժառանգության համատեքստում։ Սուրբ Ղազարի միաբանությունը հայ իրականության մեջ դարձավ համաշխարհային պատմության, աշխարհագրության, լեզվաբանության և հնագիտական գիտելիքների ուսումնասիրման ու տարածման կարևոր կենտրոն։ Նման բազմահատորյա աշխատությունների հրատարակումը նպաստել է հայերեն գիտական գրականության զարգացմանը, հայ ընթերցողի պատմական աշխարհայացքի ընդլայնմանը և համաշխարհային քաղաքակրթական ժառանգության հետ անմիջական հաղորդակցությանը։ Գիրքը արժեքավոր սկզբնաղբյուր և ուսումնասիրության նյութ է հայ պատմագիտական մտքի, XIX դարի գիտակրթական գործունեության, հին աշխարհի պատմության ընկալման և Մխիթարյանների մատենագիտական ժառանգության հետազոտության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պատմաբանների, հնագետների, արևելագետների, մշակութաբանների, հայագետների, ուսուցիչների և հին քաղաքակրթությունների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հին աշխարհի ժողովուրդների պատմական փորձն ու մշակութային նվաճումները համընդհանուր պատմության շրջանակում ճանաչելու արժեքավոր աշխատություն։

Հայ հոգևոր գրականությանն ու քրիստոնեական երգարվեստին պատկանող ժողովածու է, որն ընդգրկում է կրոնական բովանդակությամբ երգեր՝ արտահայտելով հավատքի, աստվածապաշտության, հոգևոր մաքրության, բարոյական կատարելության և աստվածային սիրո գաղափարները։ Հոգևոր երգը քրիստոնեական մշակույթի կարևոր արտահայտչաձևերից է, որտեղ բանաստեղծական խոսքը միավորվում է երաժշտական արտահայտչամիջոցների հետ՝ դառնալով հավատացյալի ներաշխարհի, աղոթական ապրումների և կրոնական խորհրդածությունների գեղարվեստական արտահայտություն։ Ժողովածուի ընդհանուր գաղափարական ուղղվածությունը կապված է մարդու հոգևոր կյանքի տարբեր կողմերի ներկայացման, Աստծո փառաբանության, քրիստոնեական առաքինությունների արժևորման և հավիտենական կյանքի նկատմամբ հավատքի ամրապնդման հետ։ Հոգևոր երգերի թեմատիկ շրջանակը ներառում է աստվածային մեծության ու ողորմության գովերգումը, Հիսուս Քրիստոսի փրկագործական առաքելության խորհրդածությունը, Աստվածամոր մեծարումը, սրբերի հիշատակության հետ կապված բարեպաշտական զգացումները, ինչպես նաև ապաշխարության, աղոթքի, երախտագիտության և հոգևոր մխիթարության գաղափարները։ Այս երգերի միջոցով արտահայտվում է հավատացյալի ձգտումը՝ հաղթահարելու երկրային կյանքի դժվարությունները, հեռանալու մեղավոր վարքագծից և իր ներաշխարհը ներդաշնակեցնելու քրիստոնեական բարոյական սկզբունքներին։ Հոգևոր երգեցողությունը միաժամանակ անհատական և համայնքային նշանակություն ունի. այն կարող է ուղեկցել անձնական աղոթքին, ընտանեկան բարեպաշտությանը և եկեղեցական հավաքներին՝ ստեղծելով հավատացյալների միջև հոգևոր միասնության ու համատեղ ապրումի միջավայր։ Գրական տեսանկյունից նման ժողովածուները կարևոր են հայ հոգևոր պոեզիայի, կրոնական պատկերային համակարգի և բանաստեղծական լեզվի ուսումնասիրության համար։ Դրանցում հաճախ կիրառվում են աստվածաշնչյան խորհրդանիշներ, փոխաբերություններ, դիմումներ, կրկնություններ և օրհնաբանական արտահայտություններ, որոնք խոսքին հաղորդում են հանդիսավորություն, հուզականություն և աղոթական ներգործություն։ Հոգևոր երգերի գեղարվեստական առանձնահատկությունը պայմանավորված է նաև խոսքի և մեղեդու փոխկապակցվածությամբ. բանաստեղծական տեքստը կառուցվում է այնպես, որ կարողանա փոխանցել ոչ միայն գաղափարական բովանդակությունը, այլև համապատասխան հոգևոր տրամադրություն։ Երաժշտական կատարումը խորացնում է երգերի ներգործությունը՝ նպաստելով դրանց հիշողության մեջ պահպանվելուն և սերնդեսերունդ փոխանցվելուն։ Ժողովածուն հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ հոգևոր երգարվեստի զարգացման պատմության տեսանկյունից, քանի որ XIX դարում հայ կրոնական գրականության հրատարակումը կարևոր դեր ուներ եկեղեցական ու անհատական բարեպաշտական ավանդույթների պահպանման գործում։ Զմյուռնիան այդ ժամանակաշրջանում Օսմանյան կայսրության հայաբնակ կարևոր մշակութային կենտրոններից էր, որտեղ զարգանում էին հայ տպագրությունը, կրթական գործունեությունը, գրական կյանքը և ազգային համայնքային կառույցները։ Գուլիելմոս Գրիֆիտի տպարանում իրականացված հրատարակությունը վկայում է հայ հոգևոր գրականության տարածման աշխարհագրական ընդլայնման և տարբեր մշակութային միջավայրերում հայերեն գրքի նկատմամբ շարունակական հետաքրքրության մասին։ Այն նաև արտահայտում է սփյուռքահայ համայնքների ձգտումը՝ պահպանելու մայրենի լեզվով հոգևոր ստեղծագործությունները և դրանք հասանելի դարձնելու նոր սերունդներին։ Պատմամշակութային առումով գիրքը կարևոր նյութ է հայ կրոնական երաժշտության, հոգևոր պոեզիայի, XIX դարի Զմյուռնիայի հայ համայնքի մշակութային կյանքի և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է երաժշտագետների, գրականագետների, աստվածաբանների, հայագետների, բանահավաքների և հոգևոր երգեցողությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ քրիստոնեական մշակույթի բանաստեղծական ու երաժշտական ավանդույթների պահպանման և տարածման գրավոր վկայություն։

XIX դարի առաջին կեսի հայ-ռուսական քաղաքական և հասարակական հարաբերություններին վերաբերող պաշտոնական բնույթի պատմական փաստաթուղթ է, որը ներկայացնում է Ռուսաց կայսր Նիկոլայ Առաջինի՝ Վրաստանում բնակվող հայ ժողովրդին ուղղված կայսերական հռչակագիրը։ Փաստաթուղթն արտացոլում է Ռուսական կայսրության իշխանությունների և Անդրկովկասի հայ բնակչության միջև ձևավորված վարչական, քաղաքական ու հասարակական հարաբերությունների պատմական իրողությունները, ինչպես նաև կայսերական իշխանության կողմից հայ համայնքին ուղղված պաշտոնական հաղորդակցության ձևերն ու լեզվական առանձնահատկությունները։ Հռչակագրի հիմնական գաղափարական առանցքը կայսեր բարեհաճության, ողորմածության և հովանավորության մասին պաշտոնական հայտարարությունն է, որի միջոցով ներկայացվում է միապետի վերաբերմունքը հայ ժողովրդին և ընդգծվում նրա իշխանության ներքո բնակվող ժողովուրդների նկատմամբ պետական հոգածության գաղափարը։ Փաստաթղթի բովանդակությունը կարևոր է դիտարկել XIX դարի սկզբի տարածաշրջանային քաղաքական զարգացումների համատեքստում, երբ Արևելյան Հայաստանի և Վրաստանի տարածքները գտնվում էին Ռուսական կայսրության ընդլայնվող քաղաքական ազդեցության պայմաններում, իսկ հայ բնակչության հասարակական, կրոնական և համայնքային կյանքում տեղի էին ունենում էական փոփոխություններ։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ հասարակության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեին ազգային-եկեղեցական կառույցների պահպանումը, համայնքային իրավունքների կարգավորումը, կրթական հաստատությունների զարգացումը, առևտրական գործունեության ընդլայնումը և նոր վարչական համակարգին հարմարվելու խնդիրները։ Հռչակագիրը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև որպես պետական իշխանության և ազգային համայնքի փոխհարաբերությունների արտահայտություն, քանի որ նման փաստաթղթերը ոչ միայն տեղեկացնում էին կայսերական որոշումների և վերաբերմունքի մասին, այլև ձևավորում էին իշխանության ու հասարակության միջև պաշտոնական հաղորդակցության գաղափարական շրջանակը։ Պատմական և քաղաքական տեսանկյունից կարևոր է նաև կայսերական իշխանության լեզվի ուսումնասիրությունը, որտեղ բարեհաճության, ողորմածության, հովանավորության և հավատարմության գաղափարները ներկայացվում էին որպես միապետական կառավարման օրինաչափ բաղադրիչներ։ Փաստաթուղթը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին Ռուսական կայսրության պետական կառույցները դիմում տարբեր ժողովուրդների և ինչպիսի պաշտոնական ձևակերպումներ էին կիրառվում նրանց հետ հարաբերություններում։ Գրական-լեզվական առումով հռչակագիրը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի պաշտոնական հայերեն գրավոր խոսքի, վարչական բառապաշարի, կայսերական փաստաթղթերի թարգմանական ու հրատարակչական ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Դրա լեզուն և ձևակերպումները կարևոր նյութ են պետական-պաշտոնական ոճի զարգացման, հայերեն վարչական գրագրության և ժամանակաշրջանի քաղաքական տերմինաբանության հետազոտության տեսանկյունից։ Հատուկ պատմամշակութային նշանակություն ունի հրատարակության կապը Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի տպարանի հետ։ Ներսիսյան դպրոցը XIX դարում դարձավ հայ կրթական, հասարակական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը՝ նպաստելով հայերեն գրքի հրատարակությանը, կրթության տարածմանը և ազգային մտավոր կյանքի զարգացմանը։ Դպրոցի տպագրական գործունեությունը կարևոր դեր է ունեցել նաև պաշտոնական, կրոնական, կրթական և հասարակական բնույթի նյութերի տարածման գործում։ Այս առումով հրատարակությունը վկայում է հայ տպագրության՝ ազգային համայնքի և պետական իշխանությունների միջև հաղորդակցության պահպանման ու տարածման գործում ունեցած դերի մասին։ Այն արժեքավոր պատմական սկզբնաղբյուր է հայ-ռուսական հարաբերությունների, Վրաստանի հայ համայնքի պատմության, XIX դարի կայսերական վարչական քաղաքականության, հայ հասարակական կյանքի և Թիֆլիսի տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Հատկապես կարևոր է պատմաբանների, քաղաքագետների, հայագետների, իրավունքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների և մատենագետների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի, պետական իշխանության և ազգային ինքնության փոխհարաբերությունները XIX դարի քաղաքական միջավայրում։

Քրիստոնեական հոգևոր գրականությանն առնչվող աղոթական ստեղծագործություն է, որի հիմնական բովանդակային և գաղափարական առանցքը մարդու հոգևոր հաղորդակցությունն է Աստծո հետ, հավատքի ամրապնդումը, աստվածային ողորմության հայցումը և հոգու խաղաղության որոնումը։ Աղոթքը քրիստոնեական կրոնական կյանքի կարևորագույն արտահայտություններից է, որի միջոցով հավատացյալն արտահայտում է իր հավատարմությունը, երախտագիտությունը, զղջումը, հույսը և աստվածային օգնության ակնկալիքը։ Այսպիսի ստեղծագործությունների նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն դրանց ծիսական կամ անհատական կիրառությամբ, այլև մարդու ներաշխարհի վրա ունեցած բարոյական ու հոգևոր ներգործությամբ։ Աղոթական խոսքի միջոցով ձևավորվում է հավատացյալի անձնական հարաբերությունը Աստծո հետ, ամրապնդվում է քրիստոնեական արժեքների գիտակցումը, իսկ հոգևոր խորհրդածությունը դառնում է ինքնաճանաչման և բարոյական կատարելագործման միջոց։ Երկի գաղափարական շրջանակը կապված է քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սկզբունքների հետ՝ Աստծո մեծության ու ողորմության ճանաչում, մարդկային թուլությունների գիտակցում, մեղքերի թողության հայցում, հոգևոր պաշտպանություն և փրկության ակնկալիք։ Աղոթական գրականության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև խոնարհության, սիրո, ներողամտության, համբերության, արդարության և մերձավորի հանդեպ կարեկցանքի գաղափարները, որոնք հավատացյալի առօրյա վարքագծի և բարոյական կողմնորոշումների հիմքն են։ Աղոթքի հոգևոր նշանակությունը հատկապես ընդգծվում է այն հանգամանքով, որ այն մարդուն հնարավորություն է տալիս կյանքի տարբեր իրավիճակներում ապավինելու աստվածային նախախնամությանը, հաղթահարելու ներքին անհանգստությունն ու դժվարությունները և պահպանելու հավատքի ու հույսի զգացումը։ Գրական առումով աղոթական երկերին բնորոշ են հանդիսավոր և հուզականորեն ներգործուն լեզուն, դիմումի ու խնդրանքի ձևերը, աստվածաշնչյան պատկերներն ու խորհրդանիշները, ինչպես նաև հոգևոր ապրումների անկեղծ և անմիջական արտահայտությունը։ Աղոթքի կառուցվածքը սովորաբար միավորում է փառաբանության, գոհության, խոստովանության և խնդրանքի տարրերը՝ ստեղծելով ամբողջական հոգևոր խոսք, որի միջոցով անհատական ապրումները կապվում են քրիստոնեական համընդհանուր արժեքների հետ։ «Հռչակավոր» բնորոշումը մատնանշում է աղոթքի առանձնահատուկ ճանաչվածությունն ու հոգևոր ավանդության մեջ ունեցած նշանակությունը՝ այն դիտարկելով որպես հավատացյալների շրջանում տարածում գտած և բարեպաշտական կյանքում կարևոր տեղ զբաղեցնող ստեղծագործություն։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի հայ կրոնական գրականության և տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը հայ կրթական, գիտական և մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որի գործունեությունը չէր սահմանափակվում միայն աշխարհիկ կրթությամբ, այլ ընդգրկում էր նաև հայ հոգևոր և գրավոր ժառանգության պահպանման ու տարածման խնդիրները։ Ճեմարանի տպագրական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գրքերի հրատարակությանը և հայ համայնքի հոգևոր ու կրթական պահանջների բավարարմանը։ Այս հրատարակությունը կարևոր է հայ աղոթական գրականության, XIX դարի կրոնական հրատարակչության, հայ համայնքների հոգևոր կյանքի և Մոսկվայի հայ մշակութային միջավայրի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր է նաև աստվածաբանների, հայագետների, գրականագետների և քրիստոնեական աղոթական ավանդույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ հոգևոր մշակույթում աղոթքի նշանակության և հավատքի արտահայտման գրավոր ավանդույթի ուսումնասիրման նյութ։