Պատրաստի նյութեր

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է մեդիալանման հանրահաշիվների ներկայացումների ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով այդ կառուցվածքների հանրահաշվական հատկությունները, դրանց ներկայացման հնարավոր ձևերը և տարբեր մաթեմատիկական օբյեկտների միջոցով նկարագրման մեթոդները։ Հետազոտության հիմքում հանրահաշվական համակարգերի ուսումնասիրությունն է, որտեղ բազմության վրա սահմանված մեկ կամ մի քանի գործողություններ ենթարկվում են որոշակի նույնությունների, իսկ մեդիալությանը մոտ հատկությունները սահմանափակում են այդ գործողությունների փոխազդեցության ձևը։ Մեդիալ հանրահաշիվների համար բնորոշ հիմնական նույնություններից մեկը սովորաբար կապում է երկու երկուական գործողությունների կիրառման տարբեր դասավորությունները՝ թույլ տալով ուսումնասիրել գործողությունների ներքին կառուցվածքը և դրանց նկատմամբ գործող հոմոմորֆիզմները։ Այսպիսի համակարգերը հետաքրքրություն են ներկայացնում ունիվերսալ հանրահաշվի, խմբերի և կիսախմբերի տեսության, ինչպես նաև դիստրիբյուտիվ և քվազիխմբային կառուցվածքների հետ ունեցած կապերի պատճառով։ Աշխատության հիմնական խնդիրներից մեկը կարող է լինել մեդիալանման հանրահաշիվների ներկայացումը ավելի պարզ կամ արդեն հայտնի հանրահաշվական համակարգերի միջոցով։ Ներկայացում ասելով այստեղ կարող է հասկացվել տվյալ հանրահաշվի տարրերի և գործողությունների համապատասխանեցումը ֆունկցիաների, փոխակերպումների, մատրիցների կամ այլ մաթեմատիկական օբյեկտների հետ այնպես, որ սկզբնական հանրահաշվական գործողությունները պահպանվեն։ Նման ներկայացումը հնարավորություն է տալիս բարդ աբստրակտ կառուցվածքի ուսումնասիրությունը փոխակերպել ավելի տեսանելի կամ հաշվարկելի խնդրի։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն կարող է լինել այն պայմանների բացահայտումը, որոնց դեպքում մեդիալանման հանրահաշիվը հնարավոր է ներկայացնել որոշակի ստանդարտ մոդելով։ Այդ նպատակով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հանրահաշվի գործողությունների հատկությունները, նույնությունների համակարգը, ենթահանրահաշիվները, հոմոմորֆիզմները և իզոմորֆիզմները։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել այն հարցին, թե ինչպիսի կառուցվածքային ինվարիանտներ են պահպանվում ներկայացման ընթացքում և որքանով է ներկայացումը միարժեք։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև ազատ հանրահաշիվների և հարաբերությունների միջոցով կառուցվող ներկայացումները։ Ազատ օբյեկտը հնարավորություն է տալիս սկզբնական հանրահաշվական համակարգը կառուցել միայն տվյալ տեսակի գործողությունների և նույնությունների հիման վրա, իսկ հետագայում դրա նկատմամբ լրացուցիչ հարաբերություններ սահմանելով՝ ստանալ կոնկրետ հանրահաշիվներ։ Այս մոտեցումը կարևոր է ունիվերսալ հանրահաշվի տեսանկյունից, քանի որ թույլ է տալիս հասկանալ ամբողջ դասի ընդհանուր կառուցվածքային օրինաչափությունները։ Մեդիալ հատկությունների ուսումնասիրությունը կարող է կապվել նաև քվազիխմբային համակարգերի հետ։ Մեդիալ գործողությունները և մեդիալ քվազիխմբերը հայտնի են նրանով, որ որոշակի պայմաններում դրանց կառուցվածքը հնարավոր է նկարագրել ավելի տարրական հանրահաշվական բաղադրիչների միջոցով։ Այդ կապերի ուսումնասիրությունը կարող է հնարավորություն տալ որոշել, թե որ մեդիալանման հանրահաշիվներն ունեն հատուկ ներկայացումներ և ինչ պայմաններով կարելի է վերականգնել սկզբնական գործողությունը ներկայացնող օբյեկտների հատկություններից։ Կարևոր է նաև հոմոմորֆ պատկերների ուսումնասիրությունը։ Եթե երկու հանրահաշվական համակարգերի միջև գոյություն ունի գործողությունները պահպանող արտապատկերում, ապա այդ կապը կարող է օգտագործվել տվյալ համակարգի կառուցվածքը պարզեցնելու և դրա հիմնական հատկությունները ուսումնասիրելու համար։ Ներկայացումների տեսության շրջանակում կարող են հետազոտվել նաև ներկայացման միջուկը, պատկերը, հավասարարժեք ներկայացումները և այն պայմանները, որոնց դեպքում տարբեր ներկայացումներ իրականում նկարագրում են նույն հանրահաշվական կառուցվածքը։ Աշխատանքի տեսական նշանակությունը կայանում է մեդիալանման հանրահաշիվների կառուցվածքային հատկությունների համակարգման և դրանց ներկայացումների ընդհանուր տեսության զարգացման մեջ։ Նման հետազոտությունը կարող է ընդլայնել գիտելիքները այն հանրահաշվական համակարգերի մասին, որոնք չեն սահմանափակվում դասական խմբային կամ օղակային կառուցվածքներով, բայց միաժամանակ ունեն բավականաչափ խիստ նույնությունների համակարգ, որպեսզի դրանց համար հնարավոր լինի կառուցել ընդհանուր տեսական մոդելներ։ Հետազոտության արդյունքները կարող են կիրառելի լինել նաև մաթեմատիկական տրամաբանության և ունիվերսալ հանրահաշվի այն խնդիրներում, որտեղ անհրաժեշտ է դասակարգել նույնությունների միջոցով սահմանվող հանրահաշվական դասերը, ուսումնասիրել դրանց մոդելները և որոշել կառուցվածքային հատկությունների պահպանման պայմանները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը մեդիալանման հանրահաշիվները դիտարկում է որպես աբստրակտ հանրահաշվական համակարգերի կարևոր դաս և կենտրոնանում է դրանց ներկայացման եղանակների, կառուցվածքային հատկությունների, հոմոմորֆ կապերի և այլ հանրահաշվական օբյեկտների հետ փոխհարաբերությունների բացահայտման վրա։ Նպատակն է ստանալ այդ համակարգերի ավելի ամբողջական կառուցվածքային նկարագրություն և ցույց տալ, թե ինչպես կարելի է դրանց վերացական գործողություններն արտահայտել ու ուսումնասիրել համապատասխան մաթեմատիկական ներկայացումների միջոցով։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է նոր արիլալիֆատիկ ամինոկետոնների սինթեզին, դրանց կառուցվածքի նպատակային ձևավորմանը և հետագա քիմիական փոխակերպումների ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով կենսաբանական ակտիվություն ցուցաբերող միացությունների ստացմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է օրգանական մոլեկուլների կառուցվածքի և հատկությունների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը, որի միջոցով հնարավոր է ստանալ նախապես կանխատեսված ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական հատկանիշներով նոր նյութեր։ Արիլալիֆատիկ ամինոկետոնները հետաքրքրություն են ներկայացնում որպես բազմաֆունկցիոնալ օրգանական միացություններ, քանի որ դրանց մոլեկուլներում միաժամանակ առկա են արոմատիկ համակարգ, կարբոնիլային խումբ և ամինային ֆունկցիոնալություն, որոնք կարող են մասնակցել տարբեր քիմիական փոխազդեցությունների և ապահովել նոր ածանցյալների ստացման լայն հնարավորություններ։ Աշխատանքի սինթետիկ հատվածում կարող են ուսումնասիրվել նպատակային ամինոկետոնների ստացման տարբեր ուղիներ՝ ելանյութերի ընտրությունից և ռեակցիայի պայմանների օպտիմալացումից մինչև վերջնական միացությունների առանձնացում, մաքրում և նույնականացում։ Կարևոր խնդիր է ռեակցիաների ելքի բարձրացումը, կողմնակի արգասիքների նվազեցումը և այնպիսի պայմանների ընտրությունը, որոնք թույլ կտան վերահսկելի կերպով ստանալ կառուցվածքային տարբերակված միացությունների շարք։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից մեկը մոլեկուլի արոմատիկ հատվածի և ամինային կամ կարբոնիլային բաղադրիչների կառուցվածքային փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունն է։ Արիլային օղակում տարբեր տեղակալիչների ներմուծումը կարող է փոփոխել մոլեկուլի էլեկտրոնային հատկությունները, լուծելիությունը, քիմիական կայունությունը և հետագա փոխակերպումների ընթացքը։ Այդ պատճառով տարբեր կառուցվածք ունեցող ածանցյալների ստացումը հնարավորություն է տալիս համեմատականորեն ուսումնասիրել կառուցվածք–հատկություն կապերը։ Աշխատության «փոխակերպումների» ուղղությունը ենթադրում է ստացված միացությունների հետագա քիմիական վերափոխումների ուսումնասիրություն։ Կարբոնիլային և ամինային ֆունկցիոնալ խմբերը կարող են օգտագործվել նոր օղակավոր կամ բաց շղթայական համակարգերի, ածանցյալների և ավելի բարդ կառուցվածքով օրգանական միացությունների ստացման համար։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս մեկ նախնական միացությունից ստանալ տարբեր կառուցվածքային շարքեր և ընդլայնել պոտենցիալ կենսաակտիվ նյութերի ընտրանին։ Ստացված միացությունների կառուցվածքի հաստատման համար կարևոր են ֆիզիկաքիմիական և սպեկտրոսկոպիկ մեթոդները։ Կարող են կիրառվել ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիա, միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի սպեկտրոսկոպիա, զանգվածային սպեկտրոմետրիա, քրոմատոգրաֆիկ մեթոդներ և այլ անալիտիկ մոտեցումներ։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս հաստատել ֆունկցիոնալ խմբերի առկայությունը, որոշել մոլեկուլների կառուցվածքը, գնահատել նյութերի մաքրությունը և տարբերակել կառուցվածքային իզոմերները։ Աշխատանքի առանձնահատուկ բաղադրիչը կենսաբանական ակտիվության ուսումնասիրությունն է։ Նոր սինթեզված միացությունների կենսաբանական հատկությունների գնահատումը հնարավորություն է տալիս որոշել, թե քիմիական կառուցվածքի որ առանձնահատկություններն են կապված որոշակի կենսաբանական ազդեցության հետ։ Այդպիսի ուսումնասիրությունները կարող են ներառել տարբեր կենսաբանական համակարգերում ակտիվության նախնական գնահատում և համեմատություն հայտնի նյութերի հետ։ Արդյունքների հիման վրա հնարավոր է առանձնացնել առավել հեռանկարային միացությունները հետագա խորացված ուսումնասիրությունների համար։ Կենսաբանական ակտիվ միացությունների որոնման տեսանկյունից կարևոր է նաև կառուցվածք–ակտիվություն փոխհարաբերության բացահայտումը։ Եթե որոշակի տեղակալիչի կամ ֆունկցիոնալ խմբի փոփոխությունը հանգեցնում է կենսաբանական ազդեցության ուժեղացման կամ նվազեցման, այդ օրինաչափությունը կարող է օգտագործվել նոր միացությունների նպատակային նախագծման ժամանակ։ Այսպիսով, աշխատանքը ոչ միայն նկարագրում է առանձին նյութերի ստացումը, այլև ձգտում է բացահայտել քիմիական կառուցվածքի այն հատկանիշները, որոնք կարող են պայմանավորել կենսաբանական ակտիվությունը։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նոր օրգանական միացությունների սինթեզի և դրանց քիմիական վարքի ուսումնասիրության համադրությամբ։ Նման աշխատանքները հարստացնում են արիլալիֆատիկ ամինոկետոնների քիմիայի վերաբերյալ գիտելիքները և ստեղծում նոր միացությունների ստացման մեթոդաբանական հիմք։ Ստացված նյութերը կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել դեղանյութերի որոնման, կենսաակտիվ նյութերի քիմիայի և օրգանական սինթեզի այլ կիրառական ուղղությունների համար, թեև կենսաբանական ակտիվության առկայությունը ինքնին դեռ չի նշանակում դրանց դեղաբանական կիրառելիություն։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է օրգանական սինթեզը, քիմիական կառուցվածքի նույնականացումը, նպատակային փոխակերպումների իրականացումը և կենսաբանական հատկությունների գնահատումը՝ նպատակ ունենալով ստանալ նոր արիլալիֆատիկ ամինոկետոններ և դրանց ածանցյալներ, բացահայտել դրանց կառուցվածքային առանձնահատկություններն ու քիմիական վարքը և առանձնացնել կենսաբանական ակտիվություն ցուցաբերող առավել հեռանկարային միացությունները։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է պետական բյուջեի հարկային մուտքերի ձևավորման, կառուցվածքի և դինամիկայի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց ավելացման հնարավոր ուղիների բացահայտմանը։ Հետազոտության կենտրոնում պետական բյուջեի եկամուտների կարևորագույն բաղադրիչներից մեկի՝ հարկային մուտքերի դերն է, քանի որ դրանց միջոցով պետությունը ֆինանսավորում է հանրային ծառայությունները, սոցիալական ծրագրերը, ենթակառուցվածքների զարգացումը, պետական կառավարման համակարգի գործունեությունը և տնտեսության զարգացմանն ուղղված տարբեր միջոցառումներ։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հարկային եկամուտների հիմնական տեսակները՝ ավելացված արժեքի հարկը, շահութահարկը, եկամտային հարկը, ակցիզային հարկերը, մաքսային և այլ հարկային վճարները, դրանց տեսակարար կշիռը բյուջեի ընդհանուր եկամուտներում և փոփոխությունները տարբեր ժամանակահատվածներում։ Կարևոր խնդիր է հարկային մուտքերի ձևավորման վրա ազդող տնտեսական գործոնների բացահայտումը։ Դրանց ծավալը պայմանավորված է տնտեսական ակտիվության մակարդակով, արտադրության և ծառայությունների ծավալներով, զբաղվածությամբ, աշխատավարձերի չափով, սպառման մակարդակով, ներմուծման ու արտահանման ծավալներով, ձեռնարկությունների շահութաբերությամբ և հարկային օրենսդրության առանձնահատկություններով։ Տնտեսական աճի պայմաններում հարկման բազայի ընդլայնումը սովորաբար ստեղծում է պետական բյուջեի հարկային եկամուտների ավելացման հնարավորություններ, սակայն այդ կապը կախված է նաև հարկային վարչարարության արդյունավետությունից և ստվերային տնտեսության ծավալից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է հարկային բեռի և հարկային մուտքերի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Հարկային դրույքաչափերի բարձրացումը ինքնին միշտ չէ, որ հանգեցնում է բյուջեի եկամուտների համաչափ աճի։ Չափազանց բարձր հարկային բեռը կարող է խթանել հարկերից խուսափումը, գործունեության թաքցումը կամ տնտեսության ստվերային հատվածի ընդլայնումը։ Հետևաբար հարկային քաղաքականության հիմնական խնդիրներից է գտնել այնպիսի հավասարակշռություն, որը միաժամանակ կապահովի բավարար բյուջետային եկամուտներ և չի խոչընդոտի տնտեսական ակտիվությանը։ Աշխատության մեջ կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվել հարկային վարչարարությանը։ Հարկային մուտքերի ավելացման կարևոր ուղիներից մեկը գործող հարկային պարտավորությունների ավելի լիարժեք հավաքագրումն է՝ առանց պարտադիր կերպով հարկային դրույքաչափերը բարձրացնելու։ Դրան կարող են նպաստել էլեկտրոնային հաշվետվողականության զարգացումը, տվյալների փոխանակման համակարգերի կատարելագործումը, հարկ վճարողների ռիսկերի գնահատումը, չհայտարարագրված գործունեության բացահայտումը և հարկային վերահսկողության թիրախային իրականացումը։ Հայաստանի հարկային վարչարարության թվայնացումը վերջին տարիներին դարձել է հարկային համակարգի զարգացման կարևոր ուղղություններից մեկը, այդ թվում՝ էլեկտրոնային ծառայությունների և հաշվետվությունների միջոցով։ Հարկային եկամուտների աճի մեկ այլ կարևոր ուղղություն հարկային բազայի ընդլայնումն է։ Դրան կարող են նպաստել նոր ձեռնարկությունների ստեղծումը, զբաղվածության աճը, արտադրողականության բարձրացումը, ներդրումների խթանումը և տնտեսության այն հատվածների զարգացումը, որոնք ունեն բարձր ավելացված արժեք ստեղծելու ներուժ։ Այս դեպքում հարկային եկամուտների աճը կարող է տեղի ունենալ ոչ թե հարկային բեռի ավելացման, այլ տնտեսական գործունեության ընդլայնման արդյունքում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ստվերային տնտեսության ազդեցությանը։ Չգրանցված տնտեսական գործունեությունը, աշխատողների իրական եկամուտների չհայտարարագրումը, շրջանառության թաքցումը և կեղծ կամ թերի հաշվետվությունները նվազեցնում են հարկային բազան և պետական բյուջեի հնարավոր եկամուտները։ Հետևաբար ստվերային տնտեսության կրճատումը կարող է դիտարկվել որպես հարկային մուտքերի ավելացման կարևոր ռեզերվ։ Միաժամանակ հարկային վարչարարությունը պետք է իրականացվի այնպես, որ չստեղծի անհամաչափ վարչական բեռ օրինական գործունեություն իրականացնող տնտեսվարողների համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող է իրականացվել նաև հարկային մուտքերի կառուցվածքային և վիճակագրական վերլուծություն՝ բացահայտելու տարբեր հարկատեսակների ներդրումը բյուջեի եկամուտների ձևավորման գործում։ Կարելի է ուսումնասիրել հարկային եկամուտների աճի տեմպերը, դրանց հարաբերակցությունը համախառն ներքին արդյունքի նկատմամբ, հարկային եկամուտների մեկ շնչին ընկնող չափը, հարկատեսակների մասնաբաժինները և դրանց փոփոխության միտումները։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել հարկային համակարգի արդյունավետությունը և բացահայտել դրա զարգացման հիմնական խնդիրները։ Կարևոր է նաև հարկային քաղաքականության սոցիալական ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Տարբեր հարկատեսակներ տարբեր կերպ են ազդում բնակչության եկամուտների և սպառման վրա։ Ուստի հարկային մուտքերի ավելացման քաղաքականությունը պետք է համադրվի սոցիալական արդարության և հարկման կարողության սկզբունքների հետ։ Հատկապես կարևոր է ուսումնասիրել ուղղակի և անուղղակի հարկերի հարաբերակցությունը, քանի որ դրանց ազդեցությունը տարբեր եկամուտներ ունեցող խմբերի վրա կարող է տարբեր լինել։ Աշխատանքի գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող մոտեցումները կարող են օգտագործվել պետական բյուջեի եկամուտների պլանավորման, հարկային քաղաքականության մշակման և հարկային վարչարարության կատարելագործման ժամանակ։ Հարկային մուտքերի մեծացման առավել արդյունավետ ճանապարհը կարող է հիմնվել ոչ միայն դրույքաչափերի փոփոխության, այլև հարկային բազայի ընդլայնման, ստվերային շրջանառության կրճատման, տնտեսական աճի խթանման, հարկային կարգապահության բարձրացման և վարչարարության թվայնացման համադրման վրա։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը պետական բյուջեի հարկային մուտքերը դիտարկում է որպես հանրային ֆինանսների կայունության առանցքային աղբյուր և նպատակ ունի բացահայտել դրանց ձևավորման հիմնական օրինաչափությունները, առկա խնդիրները և աճի ներուժը՝ առաջարկելով այնպիսի հարկային և վարչարարական մեխանիզմներ, որոնք կարող են ապահովել պետական եկամուտների կայուն ավելացում՝ միաժամանակ պահպանելով տնտեսական ակտիվության և հարկային արդարության համար անհրաժեշտ պայմանները։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտում ներդրումային ռիսկերի կառավարման արդյունավետության գնահատմանը և այն մեխանիզմների ուսումնասիրությանը, որոնց միջոցով հնարավոր է նվազեցնել գյուղատնտեսական ներդրումների անորոշությունն ու բարձրացնել դրանց տնտեսական արդյունքը։ Հետազոտության հիմքում այն հանգամանքն է, որ գյուղատնտեսությունը բնութագրվում է արտադրական գործընթացների սեզոնայնությամբ, բնական և կլիմայական պայմաններից կախվածությամբ, շուկայական գների տատանումներով, ֆինանսական սահմանափակումներով և արտադրության ծախսերի փոփոխականությամբ, ինչի հետևանքով ներդրումային որոշումները կարող են ուղեկցվել բազմաթիվ և փոխկապակցված ռիսկերով։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ներդրումային ռիսկերի հիմնական տեսակները՝ արտադրական, ֆինանսական, շուկայական, գնային, վարկային, արժութային, կլիմայական, բնական և կազմակերպական ռիսկերը։ Գյուղատնտեսության առանձնահատկություններից ելնելով՝ առանձնահատուկ նշանակություն ունեն երաշտները, ցրտահարությունները, կարկտահարությունները, ջրային ռեսուրսների անբավարարությունը, հիվանդություններն ու վնասատուները, քանի որ դրանց հետևանքով կարող են նվազել բերքատվությունն ու արտադրանքի իրացման ծավալները և, համապատասխանաբար, վատանալ ներդրումային ծրագրերի ֆինանսական արդյունքները։ Միաժամանակ գյուղատնտեսական ներդրումների արդյունավետության վրա ազդում են արտադրանքի շուկայական գները, վառելիքի, պարարտանյութերի, սերմերի և այլ նյութական ռեսուրսների արժեքները, ինչպես նաև վարկավորման տոկոսադրույքները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ռիսկերի կառավարման գործող մեխանիզմների գնահատումը։ Կարող են ուսումնասիրվել գյուղատնտեսական ապահովագրությունը, վարկային ծրագրերը, պետական աջակցության միջոցառումները, ներդրումային սուբսիդավորումը, արտադրության դիվերսիֆիկացումը, ոռոգման համակարգերի զարգացումը և ռիսկերի կանխատեսման գործիքները։ Հայաստանում գյուղատնտեսության ապահովագրական համակարգի ներդրումը նույնպես ուղղված է կլիմայական և այլ բնական ռիսկերից առաջացող վնասների ֆինանսական հետևանքների մեղմմանը։ (mineconomy.am) Աշխատության մեջ կարող է իրականացվել ներդրումային ծրագրերի տնտեսական արդյունավետության գնահատում՝ կիրառելով զուտ ներկա արժեքի, ներքին եկամտաբերության նորմայի, ներդրման վերադարձի ժամկետի, շահութաբերության և այլ ցուցանիշներ։ Սակայն միայն միջին կամ ակնկալվող ցուցանիշների հաշվարկը բավարար չէ, քանի որ գյուղատնտեսական նախագծերի արդյունքները կարող են զգալիորեն փոխվել արտաքին պայմանների ազդեցությամբ։ Այդ պատճառով կարևոր են զգայունության և սցենարային վերլուծությունները, որոնց միջոցով կարելի է գնահատել ներդրման արդյունքների փոփոխությունը բերքատվության, արտադրանքի գնի, ծախսերի կամ կլիմայական պայմանների տարբեր սցենարների դեպքում։ Ռիսկերի կառավարման արդյունավետությունը կարող է գնահատվել նաև նախապես կանխատեսված և փաստացի արդյունքների համեմատությամբ։ Եթե կառավարման միջոցառումների կիրառումը նվազեցնում է եկամտի տատանողականությունը, արտադրական կորուստները կամ ներդրված կապիտալի չվերադարձման հավանականությունը, ապա դրանք կարելի է դիտարկել որպես արդյունավետ գործիքներ։ Հակառակ դեպքում անհրաժեշտ է վերանայել ռիսկերի նույնականացման, գնահատման և կառավարման մեխանիզմները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների և տնտեսությունների տարբեր խմբերի համեմատական ուսումնասիրությունը։ Փոքր, միջին և խոշոր տնտեսությունների՝ ռիսկերը կրելու և կառավարելու հնարավորությունները տարբեր են։ Խոշոր տնտեսությունները սովորաբար ունեն ավելի լայն ֆինանսական և տեխնիկական հնարավորություններ, մինչդեռ փոքր տնտեսությունները կարող են առավել զգայուն լինել մեկ տարվա բերքի կորստի, գների անկման կամ վարկային պարտավորությունների նկատմամբ։ Հետևաբար արդյունավետ կառավարման համակարգը պետք է հաշվի առնի տնտեսությունների չափը, մասնագիտացումը, տարածաշրջանը և արտադրության տեսակը։ Կարևոր ուղղություն է նաև տարածքային գործոնի ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի մարզերում գյուղատնտեսական արտադրության բնական և տնտեսական պայմանները տարբեր են, ուստի ներդրումային ռիսկերի կառուցվածքն ու ինտենսիվությունը կարող են էապես տարբերվել։ Ոռոգման հասանելիությունը, հողի որակը, կլիմայական պայմանները, ենթակառուցվածքները, շուկաներին մոտ լինելը և արտադրանքի իրացման հնարավորությունները կարող են ազդել ներդրումային ծրագրերի արդյունքների վրա։ Այս հանգամանքը ենթադրում է, որ գյուղատնտեսական ներդրումային քաղաքականությունը պետք է ունենա նաև տարածքային տարբերակված մոտեցում։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ դրա արդյունքները կարող են կիրառվել գյուղատնտեսական ներդրումային ծրագրերի ընտրության, ֆինանսավորման և մոնիթորինգի ժամանակ։ Ռիսկերի գնահատման համակարգը կարող է օգնել ներդրողներին և պետական կառավարման մարմիններին տարբերակել առավել ռիսկային նախագծերը, ընտրել ռիսկերի նվազեցման համապատասխան գործիքներ և ավելի հիմնավորված որոշումներ կայացնել ներդրումների վերաբերյալ։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի նաև ապահովագրության, ֆինանսավորման և պետական աջակցության գործիքների փոխկապակցված կիրառումը, քանի որ դրանց համադրումը կարող է բարձրացնել գյուղատնտեսական ներդրումների կայունությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը գյուղատնտեսական ներդրումային ռիսկը դիտարկում է որպես բնական, տնտեսական, ֆինանսական և շուկայական գործոնների փոխազդեցության արդյունք և նպատակ ունի գնահատել դրանց կառավարման արդյունավետությունը՝ առաջարկելով այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կարող են նվազեցնել ներդրումային կորուստների հավանականությունը, բարձրացնել գյուղատնտեսական նախագծերի ֆինանսական կենսունակությունը և նպաստել ՀՀ գյուղատնտեսության մեջ ներդրումային ակտիվության ու արտադրության կայունության բարձրացմանը։

Այս հրատարակությունը մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ գրականության պարբերաբար կազմվող մատենագիտական տեղեկատու է, որի հիմնական նպատակն է համակարգված կերպով ներկայացնել ՀԽՍՀ-ում և դրանից դուրս լույս տեսած այն գրքերը, հոդվածները, ժողովածուները, պարբերականների նյութերը և այլ հրապարակումները, որոնք առնչվում են Հայաստանի մշակութային ու արվեստային կյանքին։ Այն ոչ թե մեկ թեմայի շուրջ ստեղծված հեղինակային մենագրություն է, այլ տեղեկատվական-մատենագիտական բնույթի աշխատանք, որը հետազոտողին հնարավորություն է տալիս կողմնորոշվել տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ ստեղծված գրականության հոսքի մեջ։ Նման տեղեկատուների կարևորությունը հատկապես մեծ է գիտական աշխատանքի, գրականագիտական և արվեստաբանական ուսումնասիրությունների, գրադարանային-տեղեկատու գործունեության և թեմատիկ մատենագիտությունների կազմման համար, քանի որ դրանք մեկտեղում և համակարգում են բազմաթիվ առանձին հրապարակումների մասին bibliographic տվյալներ։ Հրատարակության բովանդակության մեջ կարող են ընդգրկվել գրականության, կերպարվեստի, թատրոնի, երաժշտության, կինոյի, ճարտարապետության, ժողովրդական արվեստի, մշակութային հաստատությունների գործունեության և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ նյութեր։ Այդպիսի կառուցվածքը թույլ է տալիս դիտարկել տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային կյանքը ոչ միայն առանձին արվեստի ճյուղերի, այլև դրանց փոխկապակցվածության տեսանկյունից։ Մատենագիտական նկարագրությունների միջոցով ընթերցողը կարող է պարզել ստեղծագործության կամ հոդվածի հեղինակին, վերնագիրը, հրատարակության տվյալները, թեմատիկ ուղղությունը և անհրաժեշտության դեպքում գտնել սկզբնաղբյուրը համապատասխան գրադարանային ֆոնդում։ Հրատարակության առանձնահատկությունն այն է, որ այն ունի ընթացիկ տեղեկատուի բնույթ։ Այսինքն՝ նպատակը տվյալ ժամանակահատվածում նոր լույս տեսած գրականության մասին հնարավորինս օպերատիվ տեղեկատվություն տրամադրելն է։ Այդպիսի աշխատանքները կարևոր են հատկապես այն միջավայրում, որտեղ գրականության և արվեստի վերաբերյալ հրապարակումները մեծաթիվ են և ցրված տարբեր հրատարակչություններում, պարբերականներում ու ժողովածուներում։ Դրանք թույլ են տալիս պարբերաբար հետևել գիտական և մշակութային մտքի զարգացմանը և հետագայում կազմել ավելի ընդգրկուն հետադարձ մատենագիտական ցուցակներ։ Հրատարակությունը կարելի է դիտարկել նաև որպես ՀԽՍՀ մշակութային կյանքի փաստագրական աղբյուր։ Ներառված մատենագիտական նյութերի ամբողջությունը հնարավորություն է տալիս հետագայում ուսումնասիրել, թե տվյալ ժամանակաշրջանում մշակույթի և արվեստի որ ոլորտներն էին առավել ակտիվորեն ուսումնասիրվում, ինչ թեմաներ էին առաջնային, ինչ հեղինակների և ստեղծագործությունների նկատմամբ էր մեծ հետաքրքրություն ձևավորվում։ Այս իմաստով մատենագիտական տեղեկատուն արժեքավոր է ոչ միայն որպես գրականության որոնման գործիք, այլև որպես ժամանակաշրջանի մշակութային գիտական հետաքրքրությունների ցուցիչ։ Հատկապես կարևոր է դրա նշանակությունը գրադարանների և գիտական հաստատությունների համար։ Մատենագիտական համակարգված տեղեկատվությունը կարող է օգտագործվել գրադարանային ֆոնդերի համալրման, թեմատիկ ցուցահանդեսների կազմակերպման, մատենագիտական հարցումների սպասարկման, գիտական հետազոտությունների գրականության ցանկերի կազմման և հետագա մատենագիտական բազաների ստեղծման նպատակով։ Նման աշխատանքների միջոցով գրադարանային տեղեկատվությունը վերածվում է կազմակերպված գիտելիքի՝ ընթերցողին խնայելով տարբեր աղբյուրներում անհրաժեշտ նյութերի ինքնուրույն որոնման զգալի ժամանակ և ջանք։ Աշխատանքի գիտական արժեքը մեծանում է նաև այն պատճառով, որ հին մատենագիտական տեղեկատուները կարող են այսօր օգտագործվել որպես պատմական աղբյուր՝ խորհրդային շրջանի հայկական մշակութային և արվեստագիտական հրատարակչական գործընթացն ուսումնասիրելու համար։ Դրանք հնարավորություն են տալիս վերականգնել տվյալ ժամանակաշրջանի հրատարակությունների շրջանակը, հետևել գիտական ուղղությունների զարգացմանը և հայտնաբերել այնպիսի նյութեր, որոնք ժամանակակից էլեկտրոնային կատալոգներում կարող են դժվար հասանելի լինել։ Ընդհանուր առմամբ, այս հրատարակությունը կարելի է բնութագրել որպես մշակույթի և արվեստի վերաբերյալ ընթացիկ գրականության համակարգված տեղեկատու, որի հիմնական արժեքը ոչ թե առանձին ստեղծագործության բովանդակային վերլուծության, այլ համապատասխան գրականության բացահայտման, դասակարգման, մատենագիտական նկարագրման և հետազոտողին հասանելի դարձնելու մեջ է։ Այն կարևոր տեղեկատվական հենք է ստեղծում Հայաստանի մշակույթի և արվեստի պատմության, գրականագիտության, արվեստագիտության, թանգարանագիտության և գրադարանագիտության ուսումնասիրությունների համար։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է էթնիկ կարծրատիպերի դերի ուսումնասիրությանը անձի ինքնագիտակցության համակարգում՝ բացահայտելով, թե ինչպես են սեփական և այլ էթնիկ խմբերի վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումները մասնակցում անձի ինքնաճանաչման, ինքնագնահատականի, սոցիալական նույնականացման և միջխմբային հարաբերությունների ձևավորմանը։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ մարդու ինքնագիտակցությունը միայն անհատական հատկանիշների մասին պատկերացումների ամբողջություն չէ․ այն ձևավորվում է նաև սոցիալական միջավայրի, մշակութային նորմերի, խմբային պատկանելության և այլ մարդկանց հետ փոխհարաբերությունների ազդեցությամբ։ Այս համատեքստում էթնիկ կարծրատիպերը կարող են դառնալ այն ճանաչողական և սոցիալական մեխանիզմներից մեկը, որոնց միջոցով անձը դասակարգում և մեկնաբանում է սոցիալական իրականությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել «ես»-ի և էթնիկ խմբի փոխհարաբերությունը։ Անձը սեփական էթնիկ պատկանելության մասին պատկերացումները ձևավորում է ընտանիքի, կրթական միջավայրի, մշակույթի, լեզվի, պատմական հիշողության, հասարակական արժեքների և միջանձնային շփումների ազդեցությամբ։ Այդ պատկերացումները կարող են ներառել խմբին վերագրվող դրական կամ բացասական հատկանիշներ և որոշ դեպքերում դառնալ անձի ինքնության բաղադրիչ։ Այս գործընթացը կապված է սոցիալական նույնականացման հետ, երբ անհատը իրեն ընկալում է որպես որոշակի սոցիալական խմբի անդամ և սեփական «ես»-ի որոշ կողմերը կապում է այդ խմբի հետ։ Էթնիկ կարծրատիպերը կարող են ունենալ մի շարք գործառույթներ։ Դրանք կարող են պարզեցնել սոցիալական տեղեկատվության մշակումը՝ թույլ տալով անձին արագ կողմնորոշվել բազմազան սոցիալական միջավայրում, սակայն միաժամանակ կարող են հանգեցնել իրականության չափազանց ընդհանրացված կամ խեղաթյուրված ընկալման։ Կարծրատիպը սովորաբար վերաբերում է խմբի անդամներին վերագրվող ընդհանրացված հատկանիշներին և պարտադիր չէ, որ համապատասխանի տվյալ խմբի յուրաքանչյուր անհատի իրական առանձնահատկություններին։ Հետևաբար աշխատանքում կարևոր է տարբերակել կարծրատիպային պատկերացումը անհատական փորձից և փաստացի վարքային հատկանիշներից։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն կարող է լինել սեփական էթնիկ խմբի և այլ խմբերի նկատմամբ վերաբերմունքի փոխկապակցվածության բացահայտումը։ Սեփական խմբին դրական հատկանիշների վերագրումը կարող է նպաստել խմբային պատկանելության զգացման և դրական սոցիալական ինքնության ամրապնդմանը, մինչդեռ այլ խմբերի նկատմամբ բացասական կարծրատիպերը կարող են մեծացնել սոցիալական հեռավորությունը և միջխմբային անվստահությունը։ Այս պատճառով էթնիկ կարծրատիպերի գործառույթը պետք է դիտարկել ոչ միայն անձի ներաշխարհի, այլև միջխմբային հարաբերությունների համատեքստում։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև կարծրատիպերի ազդեցությունը ինքնագնահատականի վրա։ Եթե անձի սեփական խմբի նկատմամբ հասարակության մեջ գերակշռում են դրական պատկերացումներ, այդ խմբային պատկանելությունը որոշ պայմաններում կարող է նպաստել դրական ինքնագնահատականի ձևավորմանը։ Հակառակ դեպքում՝ բացասական սոցիալական կարծրատիպերի ազդեցությունը կարող է առաջացնել ներքին հակասություններ, ինքնարժեքի նվազում կամ սեփական խմբային պատկանելությունը թաքցնելու ցանկություն։ Այսպիսի գործընթացները հատկապես կարևոր են բազմազգ հասարակություններում, որտեղ տարբեր խմբերի միջև սոցիալական դիրքերի, հեղինակության և փոխհարաբերությունների տարբերությունները կարող են անդրադառնալ անձի ինքնագիտակցության վրա։ Հետազոտությունը կարող է ներառել էթնիկ ինքնագիտակցության բաղադրիչների ուսումնասիրություն՝ էթնիկ պատկանելության գիտակցում, խմբի նկատմամբ հուզական վերաբերմունք, խմբային արժեքների ընդունում, մշակութային նույնականացում և սեփական խմբի հետ կապի ինտենսիվություն։ Այս ցուցանիշների համադրումը կարծրատիպային պատկերացումների հետ հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ինչ պայմաններում են կարծրատիպերը դառնում ինքնության ամրապնդող գործոն, իսկ երբ՝ հակասությունների և սոցիալական լարվածության աղբյուր։ Մեթոդաբանական տեսանկյունից նման ուսումնասիրությունը կարող է հիմնվել հարցաթերթերի, ասոցիատիվ մեթոդների, ինքնագնահատման սանդղակների, սոցիալական հեռավորության չափման և խմբային նույնականացման մեթոդների վրա։ Ստացված տվյալների վիճակագրական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս որոշել էթնիկ կարծրատիպերի և ինքնագիտակցության տարբեր բաղադրիչների միջև առկա կապերը։ Կարող են համեմատվել տարբեր տարիքային, կրթական կամ սոցիալական խմբերի ներկայացուցիչներ՝ պարզելու համար, թե ինչպիսի պայմաններում են կարծրատիպային պատկերացումները առավել արտահայտված կամ փոփոխական։ Կարևոր է նաև դիտարկել կարծրատիպերի փոփոխականությունը։ Դրանք կայուն և անփոփոխ պատկերացումներ չեն․ անձնական շփումները, կրթությունը, միջմշակութային հաղորդակցությունը, հասարակական փոփոխությունները և նոր տեղեկատվությունը կարող են վերափոխել նախկինում ձևավորված կարծրատիպերը։ Հետևաբար աշխատանքը կարող է անդրադառնալ այն գործոններին, որոնք նպաստում են կարծրատիպերի պահպանմանը կամ հաղթահարմանը։ Կրթական միջավայրը, մասնավորապես, կարող է կարևոր դեր ունենալ՝ զարգացնելով քննադատական մտածողություն և տարբեր մշակույթների նկատմամբ ավելի բազմակողմանի ընկալում։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ դրա արդյունքները կարող են կիրառվել հոգեբանական խորհրդատվության, կրթության, միջմշակութային հաղորդակցության, երիտասարդների սոցիալականացման և միջէթնիկ հարաբերությունների բարելավման ծրագրերում։ Էթնիկ կարծրատիպերի գործառույթների բացահայտումը կարող է օգնել հասկանալու միջխմբային թյուրիմացությունների և նախապաշարմունքների հոգեբանական հիմքերը և մշակելու դրանց նվազեցմանն ուղղված մեթոդներ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը էթնիկ կարծրատիպերը դիտարկում է որպես անձի սոցիալական ճանաչողության և ինքնագիտակցության համակարգում գործող բազմագործոն երևույթ, որը կարող է միաժամանակ կատարել կողմնորոշիչ, նույնականացնող և պաշտպանական գործառույթներ, բայց որոշ պայմաններում նաև նպաստել նախապաշարմունքների, սոցիալական հեռավորության և միջխմբային հակասությունների ձևավորմանը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ալկալային կապակցանյութերի հիմքով բետոնների գելիոթերմային, այսինքն՝ արևային ջերմային էներգիայի կիրառմամբ մշակման տեսական և տեխնոլոգիական հիմքերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է պարզել, թե արևային ճառագայթման և դրա առաջացրած ջերմային ազդեցության պայմաններում ինչպես են ընթանում բետոնի կառուցվածքագոյացման, ամրացման և կարծրացման գործընթացները, և ինչպիսի տեխնոլոգիական պայմաններ են անհրաժեշտ ստացված նյութի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները բարելավելու համար։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ ջերմամշակումը կարող է արագացնել կապակցանյութի և լցանյութերի միջև ընթացող ֆիզիկաքիմիական գործընթացները՝ հնարավորություն տալով ավելի կարճ ժամանակում ստանալ անհրաժեշտ ամրությամբ շինարարական արտադրանք։ Գելիոթերմային մշակման առանձնահատկությունն այն է, որ ավանդական ջերմային աղբյուրների փոխարեն կամ դրանց մասնակի փոխարինմամբ օգտագործվում է արևային էներգիան։ Այդ պատճառով աշխատանքում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել արևային ճառագայթման ինտենսիվության, շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի, խոնավության, մշակման տևողության և բետոնե տարրերի տաքացման արագության ուսումնասիրությունը։ Արևային էներգիայի օգտագործումը հատկապես հետաքրքիր է էներգատար շինարարական տեխնոլոգիաների համար, քանի որ կարող է նվազեցնել վառելիքի կամ էլեկտրական էներգիայի ծախսը և հնարավորություն տալ ջերմամշակման գործընթացը հարմարեցնել տվյալ տարածաշրջանի կլիմայական պայմաններին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է ալկալային բետոնի կառուցվածքագոյացման մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Ալկալային կապակցանյութերի դեպքում կարծրացման ընթացքում ձևավորվում են նոր հանքային և կապակցող ֆազեր, որոնց առաջացման արագությունն ու կառուցվածքը կախված են ջերմաստիճանից, խոնավությունից, սկզբնական բաղադրությունից և մշակման ռեժիմից։ Ջերմային ազդեցությունը կարող է արագացնել այդ գործընթացները, սակայն չափազանց ինտենսիվ կամ անհավասար տաքացումը կարող է առաջացնել ներքին լարումներ, խոնավության արագ կորուստ և կառուցվածքի անցանկալի փոփոխություններ։ Հետևաբար գելիոթերմային մշակման օպտիմալ ռեժիմի ընտրությունը տեխնոլոգիական հիմնական խնդիրներից է։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բետոնի բաղադրության տարբեր տարբերակներ՝ փոխելով կապակցանյութի, ակտիվացնող բաղադրիչների, ջրի և լցանյութերի հարաբերակցությունները։ Դրանցից յուրաքանչյուրի համար հնարավոր է գնահատել ջերմամշակման ազդեցությունը սեղմման ամրության, խտության, ծակոտկենության, ջրակլանման, ցրտադիմացկունության և այլ ֆիզիկամեխանիկական ցուցանիշների վրա։ Այսպիսի փորձարարական համեմատությունը թույլ է տալիս որոշել այն բաղադրությունը և մշակման պայմանները, որոնց դեպքում արևային ջերմային ազդեցությունը առավել արդյունավետ է։ Առանձին նշանակություն ունի ջերմաստիճանային ռեժիմի վերահսկումը։ Գելիոթերմային մշակման ընթացքում բետոնե տարրի տարբեր հատվածներ կարող են տաքանալ տարբեր արագությամբ, ուստի անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ջերմաստիճանի տարածական բաշխումը և դրա ազդեցությունը նյութի կարծրացման միատեսակության վրա։ Կարող են կիրառվել ջերմաստիճանի չափման, ժամանակային մոնիթորինգի և կառուցվածքային վերլուծության մեթոդներ՝ պարզելու համար մշակման առավել նպատակահարմար պայմանները։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է շինարարական նյութերի արտադրության էներգատարության նվազեցման հնարավորությամբ։ Եթե արևային էներգիան կարող է ապահովել անհրաժեշտ ջերմային ռեժիմը, ապա որոշակի կլիմայական պայմաններում հնարավոր է կրճատել ավանդական ջերմամշակման էներգետիկ ծախսերը։ Սա հատկապես հետաքրքիր է արևային բարձր ակտիվություն ունեցող տարածաշրջանների համար, որտեղ հնարավոր է նախագծել հատուկ արևային ջերմամշակման կայանքներ կամ խցիկներ։ Միաժամանակ նման տեխնոլոգիան կարող է նպաստել արտադրության բնապահպանական ազդեցության նվազեցմանը՝ նվազեցնելով հանածո վառելիքի օգտագործումը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև գելիոթերմային մշակման տեխնիկական կազմակերպմանը։ Անհրաժեշտ է գնահատել արևային էներգիայի հավաքման և կենտրոնացման հնարավոր եղանակները, ջերմամեկուսացման արդյունավետությունը, ջերմության փոխանցումը բետոնե արտադրանքին և մշակման ռեժիմի ավտոմատ կամ կիսաավտոմատ վերահսկման հնարավորությունները։ Այս խնդիրների լուծումը կարևոր է լաբորատոր փորձերից արդյունաբերական կիրառության անցնելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է բետոնի տեխնոլոգիան, նյութագիտությունը և արևային էներգիայի կիրառական հնարավորությունները՝ նպատակ ունենալով մշակել ալկալային բետոնների գելիոթերմային մշակման գիտական և տեխնոլոգիական հիմքերը։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են օգտագործվել էներգախնայող շինարարական տեխնոլոգիաների զարգացման, բետոնի ջերմամշակման գործընթացների կատարելագործման և արևային էներգիայի արդյունավետ օգտագործման համար՝ հատկապես այն պայմաններում, որտեղ արևային ռեսուրսը բավարար է տեխնոլոգիական անհրաժեշտ ջերմային ռեժիմ ապահովելու համար։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է անցումային շրջանի տնտեսության պետական կարգավորման ծրագրանպատակային մոտեցման ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով տնտեսական վերափոխումների պայմաններում պետական կառավարման, նպատակների սահմանման, ծրագրերի մշակման և դրանց իրականացման փոխկապակցվածությունը։ Աշխատանքը վերաբերում է հատկապես այն տնտեսություններին, որոնք կենտրոնացված կամ վարչահրամայական համակարգից անցնում են շուկայական հարաբերությունների, ինչի ընթացքում անհրաժեշտ է միաժամանակ ապահովել տնտեսական կայունություն, կառուցվածքային փոփոխություններ, արտադրության վերականգնում, սեփականության հարաբերությունների վերափոխում և սոցիալական խնդիրների կառավարում։ Այս աշխատությունը Վ. Հ. Թորոսյանի դոկտորական ատենախոսությունն է, որը ներկայացվել է Երևանի պետական ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում 1997 թվականին՝ տնտեսագիտության երկու մասնագիտություններով՝ Ը.00.02 և Ը.00.08։ Հետազոտության հիմքում ծրագրանպատակային կառավարման գաղափարն է, որի համաձայն՝ անցումային տնտեսության առանձին խնդիրները պետք է դիտարկվեն ոչ թե մեկուսացված միջոցառումների, այլ փոխկապակցված նպատակների, խնդիրների, միջոցների և ակնկալվող արդյունքների համակարգի շրջանակում։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տնտեսական քաղաքականության ընդհանուր նպատակները վերածել կոնկրետ ծրագրերի՝ սահմանելով դրանց իրականացման փուլերը, անհրաժեշտ ռեսուրսները, պատասխանատու կառույցները և գնահատման չափանիշները։ Անցումային տնտեսության պայմաններում նման մոտեցումը հատկապես կարևոր է, քանի որ տնտեսական համակարգի փոփոխությունը ներառում է բազմաթիվ փոխկապակցված գործընթացներ՝ սեփականաշնորհում, շուկաների ձևավորում, մրցակցային միջավայրի ստեղծում, ֆինանսական համակարգի վերակազմավորում, գնագոյացման ազատականացում, պետական ձեռնարկությունների վերափոխում և սոցիալական պաշտպանության մեխանիզմների ձևավորում։ Աշխատության մեջ կարող է վերլուծվել նաև այն հարցը, թե ինչպես պետք է համադրվեն շուկայական ինքնակարգավորման մեխանիզմները և պետական միջամտությունը։ Անցումային փուլում շուկայի ինստիտուտները դեռևս լիարժեք ձևավորված չեն, ինչի հետևանքով պետությունը կարող է ունենալ կարևոր դեր մակրոտնտեսական կայունության պահպանման, առաջնահերթ ոլորտների զարգացման, ենթակառուցվածքների ձևավորման և սոցիալական հետևանքների մեղմացման գործում։ Միևնույն ժամանակ պետական միջամտությունը պետք է ունենա հստակ նպատակներ և չափելի արդյունքներ, որպեսզի չվերածվի տնտեսության վարչական կառավարման վերականգնման։ Ծրագրանպատակային հայեցակետը հենց այս հակասության կառավարման գործիքներից մեկն է՝ պետական քաղաքականությունը կապելով հստակ ձևակերպված նպատակների և դրանց հասնելու համար նախատեսված միջոցառումների հետ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել տնտեսական զարգացման առաջնահերթությունների որոշումը։ Անցումային տնտեսությունում բոլոր խնդիրները միաժամանակ լուծելն իրատեսական չէ, քանի որ ֆինանսական, նյութական և մարդկային ռեսուրսները սահմանափակ են։ Հետևաբար անհրաժեշտ է առանձնացնել այն ուղղությունները, որոնց զարգացումը կարող է առավել մեծ ազդեցություն ունենալ ամբողջ տնտեսության վրա։ Այդպիսիք կարող են լինել արդյունաբերության վերականգնումը, ներդրումների խթանումը, արտահանման ընդլայնումը, զբաղվածության պահպանումը, ֆինանսական համակարգի կայունացումը, փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացումը և տեխնոլոգիական արդիականացումը։ Ծրագրերի արդյունավետության գնահատման համար կարող են կիրառվել տնտեսական աճի, արտադրողականության, զբաղվածության, ներդրումների, եկամուտների, արտահանման և այլ ցուցանիշներ։ Կարևոր է ոչ միայն ծրագիր ունենալը, այլև դրա իրականացման արդյունքների մշտադիտարկումը և անհրաժեշտության դեպքում ծրագրային միջոցառումների վերանայումը։ Աշխատանքի գաղափարական հիմքը հատկապես արդիական է Հայաստանի 1990-ականների տնտեսական վերափոխումների համատեքստում։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանի տնտեսությունը բախվեց արտադրական կապերի խզման, տնտեսական անկման, գործազրկության, գնաճի, ֆինանսական սահմանափակումների և կառուցվածքային վերափոխումների խնդիրներին։ Այդ պայմաններում պետական տնտեսական քաղաքականության համար առանցքային էր ոչ միայն շուկայական ինստիտուտների ստեղծումը, այլև տնտեսության վերականգնման և զարգացման նպատակների համակարգված ձևակերպումը։ Հետազոտության ծրագրանպատակային մոտեցումը կարող է դիտարկվել հենց այսպիսի բարդ և բազմաշերտ միջավայրում պետական կարգավորման արդյունավետության բարձրացման տեսական ու մեթոդաբանական գործիք։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է տնտեսական քաղաքականության ծրագրավորման կատարելագործման հետ։ Դրա մոտեցումները կարող են օգտագործվել պետական նպատակային ծրագրերի ձևավորման, առաջնահերթությունների ընտրության, ռեսուրսների բաշխման, ծրագրերի փոխկապակցման և դրանց արդյունքների գնահատման համար։ Ժամանակակից Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության մեջ նույնպես կիրառվում են նպատակային ծրագրեր՝ օրինակ արտադրողականության բարձրացմանն ու բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների ներգրավմանը ուղղված ծրագրեր, ինչը ցույց է տալիս ծրագրային գործիքների շարունակական կիրառությունը պետական տնտեսական քաղաքականության մեջ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը անցումային տնտեսության կարգավորումը դիտարկում է որպես նպատակների, խնդիրների, ռեսուրսների և միջոցառումների փոխկապակցված համակարգ, որտեղ պետության հիմնական խնդիրներից է տնտեսական վերափոխումների ուղղությունների հստակեցումը, առաջնահերթությունների ընտրությունը և դրանց իրականացման արդյունավետ մեխանիզմների ձևավորումը։ Ծրագրանպատակային հայեցակետի միջոցով առաջարկվում է անցումային շրջանի բարդ տնտեսական գործընթացները համակարգել այնպես, որ պետական միջամտությունը լինի նպատակային, հիմնավորված և արդյունքահեն՝ նպաստելով տնտեսության կայունացմանը, կառուցվածքային վերափոխմանը և երկարաժամկետ զարգացման հիմքերի ձևավորմանը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է բազմազգ պետություններում գրադարանների դերի ուսումնասիրությանը՝ մշակութային ժառանգության պահպանման, փոխանցման և հանրության համար հասանելիության ապահովման գործընթացներում։ Հետազոտության կենտրոնում այն գաղափարն է, որ բազմազգ հասարակություններում մշակութային ժառանգությունը ներառում է տարբեր ժողովուրդների լեզուներով ստեղծված գրավոր և տպագիր աղբյուրներ, ձեռագրեր, հազվագյուտ հրատարակություններ, տեղական պատմության վերաբերյալ նյութեր, բանահյուսական ու ազգագրական տեղեկություններ և այլ փաստաթղթեր, որոնք միասին ձևավորում են երկրի բազմաշերտ պատմամշակութային հիշողությունը։ Գրադարանները այս գործընթացում հանդես են գալիս ոչ միայն որպես գրքերի պահպանման վայրեր, այլև որպես մշակութային հիշողության պահպանման, գիտելիքի փոխանցման և տարբեր համայնքների միջև մշակութային երկխոսության կարևոր հաստատություններ։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել գրադարանային հավաքածուների ձևավորման և պահպանության կազմակերպումը։ Բազմազգ պետություններում կարևոր է տարբեր լեզուներով և մշակույթներով ստեղծված նյութերի հավասարակշռված հավաքագրումը, կատալոգավորումը, դասակարգումը և պահպանությունը։ Գրադարանային ֆոնդերում կարող են ներառվել ինչպես ազգային և միջազգային նշանակության հրատարակություններ, այնպես էլ տեղական համայնքների պատմությունն ու ինքնությունը ներկայացնող նյութեր։ Դրանց պահպանությունը հնարավորություն է տալիս ապագա սերունդներին ուսումնասիրել տվյալ հասարակության պատմական բազմազանությունը և տարբեր մշակութային խմբերի ներդրումը ընդհանուր մշակութային տարածքի ձևավորման գործում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման տեխնիկական կողմը։ Հին գրքերը, ձեռագրերը, քարտեզները, պարբերականները և այլ փաստաթղթեր ենթակա են ֆիզիկական քայքայման, ուստի գրադարաններից պահանջվում են համապատասխան ջերմաստիճանային և խոնավության պայմաններ, լուսային ազդեցության վերահսկում, պահպանության հատուկ միջոցներ և վերականգնման մասնագիտական աշխատանքներ։ Հատկապես արժեքավոր և հազվագյուտ նյութերի դեպքում պահպանությունը պետք է համատեղի ֆիզիկական պաշտպանությունը և բովանդակության երկարաժամկետ հասանելիությունը։ Այս համատեքստում մեծ նշանակություն ունի թվայնացումը։ Թվային պատճենների ստեղծումը թույլ է տալիս նվազեցնել բնօրինակ փաստաթղթերի օգտագործման հաճախականությունը, միաժամանակ հնարավորություն տալով հետազոտողներին և հանրությանը հեռավար օգտվել մշակութային արժեք ներկայացնող նյութերից։ Թվայնացված հավաքածուները նաև հնարավորություն են տալիս տարբեր երկրներում և տարածաշրջաններում պահպանվող նյութերը միավորել ընդհանուր թվային հարթակներում։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև գրադարանների դերը լեզվական բազմազանության պահպանման գործում։ Բազմազգ պետություններում լեզուն ոչ միայն հաղորդակցության միջոց է, այլև մշակութային ինքնության կարևոր բաղադրիչ։ Տարբեր լեզուներով գրականության հավաքագրումը և մատչելիության ապահովումը նպաստում են փոքրաթիվ կամ սահմանափակ տարածում ունեցող լեզուների պահպանմանը և դրանց գրավոր ժառանգության փոխանցմանը։ Գրադարանները կարող են աջակցել նաև բազմալեզու կատալոգների, թվային հավաքածուների և լեզվական ռեսուրսների ստեղծմանը։ Մշակութային ժառանգության պահպանությունը չի սահմանափակվում միայն նյութերի ֆիզիկական կամ թվային պահպանմամբ։ Կարևոր է նաև դրանց բովանդակության գիտական ուսումնասիրությունը, նկարագրությունը և համատեքստավորումը։ Գրադարանները կարող են համագործակցել պատմաբանների, լեզվաբանների, մշակութաբանների, ազգագրագետների և այլ մասնագետների հետ՝ իրենց հավաքածուներում պահպանվող նյութերը հետազոտական շրջանառության մեջ դնելու նպատակով։ Ցուցահանդեսները, գիտաժողովները, մատենագիտական ցուցակները, թեմատիկ կատալոգները և կրթական ծրագրերը կարող են նպաստել ժառանգության հանրահռչակմանը և նոր սերունդների ներգրավմանը։ Աշխատության մեջ կարող է կարևորվել նաև գրադարանների սոցիալական և միջմշակութային գործառույթը։ Բազմազգ պետություններում գրադարանները կարող են ստեղծել չեզոք և հասանելի հանրային տարածք, որտեղ տարբեր մշակութային խմբերի ներկայացուցիչները հնարավորություն են ստանում ծանոթանալու միմյանց պատմությանը, գրականությանը և ավանդույթներին։ Այս առումով գրադարանը կարող է նպաստել փոխադարձ հարգանքի, մշակութային երկխոսության և հասարակական համախմբման ամրապնդմանը՝ միաժամանակ պահպանելով յուրաքանչյուր համայնքի մշակութային առանձնահատկությունը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև միջազգային համագործակցությանը։ Մշակութային ժառանգության բազմաթիվ նյութեր պատմական գործընթացների հետևանքով կարող են գտնվել տարբեր երկրներում և հաստատություններում։ Գրադարանների միջև փոխանակման ծրագրերը, համատեղ թվայնացման նախագծերը, միասնական կատալոգները և մասնագիտական համագործակցությունը հնարավորություն են տալիս մշակութային ժառանգությունը դարձնել ավելի ամբողջական և հասանելի։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել նաև արտակարգ իրավիճակների պայմաններում գրադարանային ֆոնդերի պաշտպանության խնդիրներին՝ հրդեհներից, ջրհեղեղներից, պատերազմներից և այլ վտանգներից նյութերի պահպանության մեխանիզմների մշակմանը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել բազմազգ պետությունների գրադարանային քաղաքականության մշակման, մշակութային հավաքածուների պահպանության, թվայնացման ռազմավարությունների, բազմալեզու ծառայությունների և միջմշակութային կրթական ծրագրերի կատարելագործման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը գրադարանները դիտարկում է որպես մշակութային հիշողության առանցքային ինստիտուտներ, որոնք ոչ միայն պահպանում են անցյալից ժառանգված փաստաթղթերն ու գիտելիքը, այլև ապահովում են դրանց փոխանցումը նոր սերունդներին, խթանում գիտական հետազոտությունը, պաշտպանում լեզվամշակութային բազմազանությունը և նպաստում բազմազգ հասարակության տարբեր մշակութային խմբերի միջև փոխըմբռնման ու երկխոսության զարգացմանը։

Այս աշխատությունը նվիրված է Կարսում իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքների և այդ ընթացքում հայտնաբերված IX դարի հայկական արձանագրության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Կարսը վաղ միջնադարում եղել է Վանանդ գավառի և Շիրակի տարածաշրջանի կարևորագույն ռազմաքաղաքական կենտրոններից մեկը, իսկ IX–X դարերում աստիճանաբար վերածվել է Բագրատունյաց Հայաստանի նշանակալի կենտրոնի։ Աշխատության առանցքում դրված հնագիտական նյութի և վիմագրական աղբյուրի համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել քաղաքի պատմական զարգացման, իշխանական տների հարաբերությունների և IX դարի վերջի քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Կարսի միջնաբերդը և քաղաքի ռազմավարական դիրքը նրան առանձնահատուկ նշանակություն էին հաղորդում, քանի որ այն վերահսկում էր Շիրակի մատույցները և կարևոր դեր ուներ տարածաշրջանի պաշտպանական համակարգում։ IX դարի վերջին Կարսը կապված էր Վանանդի հին իշխանական տոհմի և Բագրատունիների միջև իշխանության վերադասավորումների հետ։ 888 թվականին Վանանդի իշխան Սահակ Մլեհի ապստամբությունից հետո Վանանդը Կարսով միացվեց Բագրատունիների տիրույթներին, իսկ Աբաս սպարապետը Կարսն ամրացրեց և այնտեղ պալատ կառուցեց՝ քաղաքը դարձնելով հայոց սպարապետների նստավայր։ Հնագիտական պեղումների նշանակությունը հենց այս պատմական միջավայրի նյութական վկայությունները բացահայտելու մեջ է։ Պեղումների միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել քաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական կառույցները, եկեղեցական և աշխարհիկ շինությունները, շինարարական տեխնիկան, օգտագործված նյութերը և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտերի փոխհարաբերությունը։ Նման նյութերը լրացնում են գրավոր աղբյուրները և թույլ են տալիս վերականգնել քաղաքի պատմական կերպարը ոչ միայն մատենագիտական հիշատակությունների, այլև անմիջական նյութական վկայությունների հիման վրա։ Աշխատության առանձնահատուկ արժեքը կապված է հայտնաբերված հայկական արձանագրության հետ։ Արձանագրությունը հայտնաբերվել է 1917 թվականին Կարսում՝ Սուրբ Առաքելոց Կաթողիկեի շենքի մոտ, և ըստ հետազոտական աղբյուրների՝ այն հայտնաբերել է Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանը։ Արձանագրության բովանդակությունը վերաբերում է Ատրներսեհի դստերը և Աբաս Հայոց սպարապետի կնոջը, դրանով իսկ կարևոր տեղեկություն հաղորդելով IX դարի վերջի իշխանական տոհմերի ազգակցական կապերի մասին։ Վիմագրական այս վկայությունը հատկապես արժեքավոր է պատմական անձանց նույնականացման և նրանց փոխհարաբերությունների վերականգնման տեսանկյունից։ Արձանագրության միջոցով հնարավոր է լրացնել պատմիչների հաղորդած տեղեկությունները և ավելի հստակեցնել Բագրատունիների ու հարակից իշխանական տների միջև գոյություն ունեցած ամուսնական ու քաղաքական կապերը։ Ատրներսեհի դստեր՝ Աբաս սպարապետի կնոջ լինելը կարևոր փաստ է, քանի որ այն վկայում է ոչ միայն ընտանեկան կապի, այլև ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների բնույթի մասին։ Հետագա պատմական աղբյուրներում նույնպես հիշատակվում է Ատրներսեհի և Աբասի փոխհարաբերությունների բարդ քաղաքական համատեքստը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես պատմական աղբյուրագիտության օրինակ, որտեղ հնագիտական նյութը և վիմագրական տվյալը համադրվում են մատենագիտական աղբյուրների հետ։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ստուգել կամ լրացնել պատմիչների տեղեկությունները, ճշգրտել անձանց անունները, տոհմական պատկանելությունը, պաշտոնները և պատմական իրադարձությունների ժամանակագրությունը։ Հատկապես վաղ միջնադարի ուսումնասիրության համար նման արձանագրությունները մեծ արժեք ունեն, քանի որ դրանք հաճախ ստեղծվել են հենց ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում և անմիջականորեն կապված են կոնկրետ անձանց, շինությունների կամ իրադարձությունների հետ։ Կարսի պատմական նշանակությունը հետագայում ևս շարունակվել է․ X դարի առաջին կեսին քաղաքը դարձավ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր կենտրոն, իսկ 929 թվականին Աբաս թագավորը այն դարձրեց թագավորանիստ և ամրացրեց միջնաբերդը։ 930–940 թվականներին այնտեղ կառուցվեց Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, իսկ 961 թվականին Աշոտ Գ Ողորմածը արքունիքը տեղափոխեց Անի։ Այս հետագա զարգացումների ֆոնին IX դարի արձանագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է քաղաքի՝ որպես Բագրատունյաց իշխանական կենտրոնի ձևավորման վաղ փուլի ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ արձանագրությունը կարող է ծառայել որպես քաղաքական պատմության, տոհմաբանության և միջնադարյան հայկական վիմագրության ուսումնասիրության աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու իշխանական տիտղոսների կիրառությունը, ամուսնական դաշինքների դերը, Բագրատունյաց տոհմի ներքին հարաբերությունները և տարածաշրջանի իշխանական համակարգը։ Միաժամանակ պեղումների նյութերը կարող են պատկերացում տալ Կարսի քաղաքային մշակույթի և ճարտարապետական միջավայրի մասին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը Կարսի հնագիտական ուսումնասիրությունը և IX դարի հայկական արձանագրության հայտնաբերումն ու վերլուծությունը միավորում է մեկ պատմահնագիտական խնդրի շուրջ՝ բացահայտելու քաղաքի վաղ միջնադարյան նշանակությունը, Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի քաղաքական ու տոհմական հարաբերությունները և նյութական ու վիմագրական աղբյուրների միջոցով լրացնելու Կարսի պատմության վերաբերյալ առկա գիտելիքները։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության լեռնամետալուրգիական ոլորտում ներդրումային ռիսկերի ձևավորման, գնահատման և կառավարման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն գործոնները, որոնք կարող են ազդել հանքարդյունաբերական և մետալուրգիական նախագծերում ներդրումների արդյունավետության, եկամտաբերության և վերադարձելիության վրա, գնահատել դրանց ազդեցության աստիճանը և մշակել ռիսկերի նվազեցման ու կառավարման առավել արդյունավետ մեխանիզմներ։ Լեռնամետալուրգիական ոլորտը բնորոշվում է կապիտալատարությամբ, երկար ներդրումային ցիկլով, բարձր տեխնոլոգիական և բնապահպանական պահանջներով, հումքային շուկաների գների տատանողականությամբ և բազմաթիվ արտաքին ու ներքին անորոշություններով, ինչի պատճառով ներդրումային որոշումների կայացումը պահանջում է ռիսկերի համակարգված գնահատում։ Հայաստանի հանքարդյունաբերության համար այդ խնդիրներն առավել կարևոր են նաև այն պատճառով, որ ոլորտը զգալիորեն կախված է արտահանման շուկաներից և միջազգային մետաղների գներից, իսկ տեխնոլոգիական, բնապահպանական, սոցիալական և ենթակառուցվածքային խնդիրները կարող են էապես ազդել նախագծերի տնտեսական արդյունքների վրա։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ներդրումային ռիսկերի հիմնական տեսակները՝ շուկայական, ֆինանսական, արժութային, տոկոսադրույքային, արտադրական, տեխնոլոգիական, երկրաբանական, բնապահպանական, իրավական, քաղաքական և սոցիալական ռիսկերը։ Շուկայական ռիսկերի շարքում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն պղնձի, մոլիբդենի, ոսկու և այլ մետաղների միջազգային գների փոփոխությունները։ Քանի որ մետաղների գների անկումը կարող է նվազեցնել հանքի արտադրանքի վաճառքից ստացվող եկամուտները և վատացնել ներդրումային ծրագրի ֆինանսական ցուցանիշները, նախագծերի գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն բազային, այլև տարբեր գնային սցենարներ։ Միջազգային հանքարդյունաբերական ընկերությունների փորձը նույնպես ցույց է տալիս, որ մետաղների գները և փոխարժեքները կարող են հանդիսանալ հիմնական շուկայական ռիսկի գործոններ, որոնք պետք է ներառվեն ներդրումային որոշումների մոդելներում։ Ֆինանսական ռիսկերի ուսումնասիրության ժամանակ կարող են գնահատվել ներդրումային ծրագրի կապիտալ ծախսերը, գործառնական ծախսերը, վարկային միջոցների արժեքը, դրամական հոսքերը, պարտքի սպասարկման հնարավորությունները և ներդրման վերադարձի ժամկետը։ Հանքարդյունաբերական նախագծերի առանձնահատկությունն այն է, որ խոշոր ծախսերը հաճախ կատարվում են արտադրության սկսվելուց շատ առաջ, իսկ եկամուտները ձևավորվում են ավելի ուշ, հետևաբար նույնիսկ ծախսերի կամ ժամանակացույցի համեմատաբար փոքր փոփոխությունները կարող են զգալիորեն փոխել ծրագրի զուտ ներկա արժեքը և ներքին եկամտաբերության նորման։ Այդ պատճառով աշխատանքի կարևոր խնդիր կարող է լինել ներդրումային նախագծերի զգայունության և սցենարային վերլուծության իրականացումը։ Երկրաբանական ռիսկը ևս առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Հանքավայրի պաշարների, հանքաքարի որակի, մետաղի պարունակության, արդյունահանման պայմանների կամ հանքաբանական կառուցվածքի վերաբերյալ անորոշությունները կարող են ազդել նախատեսված արտադրական ծավալների և ներդրումների վերջնական արդյունավետության վրա։ Հետևաբար ներդրումային ծրագրերի նախնական փուլում անհրաժեշտ է հնարավորինս ճշգրիտ գնահատել պաշարները, ուսումնասիրել երկրաբանական տվյալները և հաշվի առնել դրանց անորոշության աստիճանը։ Բնապահպանական և սոցիալական ռիսկերը նույնպես կարող են էական ազդեցություն ունենալ ներդրումային նախագծերի վրա։ Հանքարդյունաբերության հետ կապված պոչամբարները, հողի և ջրային ռեսուրսների վրա ազդեցությունը, վերականգնման ու ռեկուլտիվացիայի անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև համայնքների հետ հարաբերությունները կարող են ազդել ծրագրի ծախսերի, թույլտվությունների և հանրային ընդունելիության վրա։ Հայաստանի հանքարդյունաբերության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները մատնանշում են նաև պոչամբարների, սեյսմիկ ռիսկերի, հողերի անկայունության և հանքավայրերի շահագործումից հետո վերականգնման հետ կապված խնդիրները։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև իրավական և կարգավորող միջավայրի ազդեցությունը ներդրումային ռիսկի վրա։ Լեռնամետալուրգիական նախագծերը պահանջում են հանքարդյունահանման իրավունքի, բնապահպանական թույլտվությունների, հողօգտագործման, հարկային և այլ կարգավորումների երկարաժամկետ կանխատեսելիություն։ Կարգավորող պահանջների փոփոխությունը կամ դրանց կիրառման անորոշությունը կարող է մեծացնել ներդրողի համար լրացուցիչ ծախսերն ու անորոշությունները։ Հայաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտում օրենսդրական և վերահսկողական մեխանիզմների կատարելագործման անհրաժեշտությունը նախկին ուսումնասիրություններում նույնպես դիտարկվել է որպես ներդրումային և ոլորտային ռիսկերի նվազեցման կարևոր պայման։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ներդրումային ռիսկերի քանակական գնահատումը։ Դրա համար կարող են կիրառվել հավանականային, վիճակագրական և տնտեսամաթեմատիկական մեթոդներ, զգայունության վերլուծություն, սցենարային մոտեցումներ, որոշումների ծառեր, ռիսկերի ինտեգրալ գնահատման ցուցանիշներ և այլ գործիքներ։ Կարող է կառուցվել ռիսկերի գնահատման համակարգ, որտեղ յուրաքանչյուր ռիսկ գնահատվում է դրա առաջացման հավանականությամբ և հնարավոր ֆինանսական ազդեցությամբ։ Այսպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս առանձնացնել առավել վտանգավոր ռիսկերը և ներդրումային կառավարման ռեսուրսներն ուղղել դրանց կանխարգելմանը կամ ազդեցության սահմանափակմանը։ Կարևոր կարող է լինել նաև իրական օպցիոնների մոտեցման կիրառումը, որը հնարավորություն է տալիս հաշվի առնել ներդրումային նախագծի փուլային իրականացման, հետաձգման, ընդլայնման կամ դադարեցման հնարավորությունները՝ կախված շուկայի և այլ պայմանների փոփոխությունից։ Այս մոտեցումը հատկապես օգտակար է երկարաժամկետ և բարձր անորոշություն ունեցող հանքարդյունաբերական նախագծերի դեպքում։ Ռիսկերի կառավարման գործնական մեխանիզմների շարքում կարող են դիտարկվել ներդրումային նախագծերի դիվերսիֆիկացումը, ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանեցումը, ապահովագրությունը, երկարաժամկետ վաճառքի պայմանագրերը, արժութային և գնային ռիսկերի հեջավորումը, պահուստային միջոցների ձևավորումը, փուլային ներդրումները և նախագծերի պարբերական վերագնահատումը։ Հայաստանի համար կարևոր ուղղություն կարող է լինել նաև հանքանյութի ավելի խոր վերամշակման և մետալուրգիական արտադրության զարգացման միջոցով ավելացված արժեքի մեծացումը, քանի որ դա հնարավորություն է տալիս նվազեցնել միայն հանքաքարի կամ խտանյութի արտահանման նկատմամբ կախվածությունը։ Հայաստանի հանքարդյունաբերության ներկայիս զարգացման հնարավորությունների վերաբերյալ աղբյուրները նույնպես առանձնացնում են պղնձի, ոսկու և մոլիբդենի վերամշակման կարողությունների զարգացման ներուժը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող մեթոդները կարող են կիրառվել հանքարդյունաբերական ներդրումային նախագծերի նախնական գնահատման, ռիսկերի քարտեզագրման, ֆինանսական կանխատեսումների և ներդրումային որոշումների հիմնավորման ժամանակ։ Ռիսկերի արդյունավետ կառավարման համակարգը կարող է նպաստել ներդրումների պաշտպանվածության բարձրացմանը, կապիտալի ավելի արդյունավետ օգտագործմանը, ֆինանսական կորուստների նվազեցմանը և երկարաժամկետ ծրագրերի իրագործելիության բարձրացմանը։ Ներկայումս Հայաստանի համար հատկապես կարևոր է նաև ռազմավարական նշանակություն ունեցող հանքանյութերի արդյունահանման և վերամշակման ոլորտում նոր ներդրումների ներգրավումը․ 2026 թվականին Հայաստանը և ԱՄՆ-ը ստորագրել են կրիտիկական հանքանյութերի մատակարարման և ոլորտում ներդրումների խթանմանն ուղղված շրջանակային փաստաթուղթ, որը նախատեսում է ներդրումների, վարկերի, երաշխիքների, բաժնային ֆինանսավորման և այլ գործիքների կիրառման հնարավորություններ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը լեռնամետալուրգիական ոլորտի ներդրումային ռիսկը դիտարկում է որպես փոխկապակցված տնտեսական, ֆինանսական, տեխնոլոգիական, երկրաբանական, բնապահպանական, իրավական և սոցիալական գործոնների ամբողջություն և նպատակ ունի ձևավորել դրանց վաղ հայտնաբերման, քանակական գնահատման և կառավարման համակարգ, որը կարող է նպաստել Հայաստանի հանքամետալուրգիական նախագծերի ներդրումային գրավչության, կայունության և տնտեսական արդյունավետության բարձրացմանը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հանդիպող ձեռքաթևավորների՝ չղջիկների, տեսակային կազմի, տարածվածության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, մակաբույծների և բնության ու մարդու համար ունեցած նշանակության համալիր ուսումնասիրությանը։ Տարածաշրջանի լեռնային ռելիեֆը, տարբեր բարձրությունների գոտիականությունը, քարանձավների և ժայռային ապաստարանների առկայությունը, ինչպես նաև անտառային, տափաստանային և կիսաանտառային կենսավայրերի համադրությունը բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում չղջիկների բազմազան համայնքների ձևավորման համար։ Նախկին ուսումնասիրություններում տարածաշրջանի ձեռքաթևավորները ներկայացվել են մի քանի ընտանիքներով, իսկ տեսակների թիվը հետագա կարգաբանական վերանայումների արդյունքում փոփոխվել է՝ ընդգրկելով մոտ երկու տասնյակ և ավելի տեսակներ։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի ճշգրտումը։ Դրա համար կարող են օգտագործվել կենդանիների արտաքին և գանգաբանական հատկանիշների ուսումնասիրություն, չափագրական տվյալներ, տարածման քարտեզագրում, ինչպես նաև ժամանակակից կարգաբանական և գենետիկական մեթոդներ։ Տեսակների ճիշտ տարբերակումը հատկապես կարևոր է, քանի որ արտաքինից միմյանց նման չղջիկների որոշ տեսակներ կարող են էապես տարբերվել իրենց կենսաբանությամբ, ապրելավայրերի ընտրությամբ և պահպանության կարգավիճակով։ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների վերաբերյալ առանձին ուսումնասիրություններում, օրինակ, ուսումնասիրվել են սովորական երկարաթևի ձևաբանական և նյարդակազմաբանական առանձնահատկությունները և քննարկվել է տարածաշրջանում ենթատեսակային տարբերակման հնարավորությունը։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը կենդանիների կենսաբանության ուսումնասիրությունն է։ Կարող են դիտարկվել դրանց կենսակերպը, սննդառությունը, ակտիվության սեզոնային փոփոխությունները, բազմացումը, ձմեռումը, գաղթերը, ապաստարանների ընտրությունը և տարածքային վարքագիծը։ Չղջիկների մեծ մասը գիշերային ակտիվություն ունեցող միջատակեր կենդանիներ են, ուստի նրանց տարածվածությունը մեծապես կախված է սննդային ռեսուրսների առկայությունից և այնպիսի ապաստարանների պահպանվածությունից, ինչպիսիք են քարանձավները, ժայռաճեղքերը, ծառերի փչակները և որոշ շինություններ։ Տարբեր տեսակների կենսաբանական պահանջների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու դրանց տարածման օրինաչափությունները և գնահատելու շրջակա միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությունը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև տեսակների տարածական բաշխվածությունը։ Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում նույն տարածաշրջանի տարբեր բարձրադիր գոտիները կարող են ունենալ էապես տարբեր ջերմաստիճանային, խոնավության, բուսականության և սննդային պայմաններ, ինչն անդրադառնում է ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի վրա։ Դաշտային դիտարկումների և որսումների տվյալների միջոցով հնարավոր է որոշել առանձին տեսակների հանդիպման հաճախականությունը, թվաքանակը և նախընտրելի կենսավայրերը։ Այսպիսի տվյալները կարող են հիմք հանդիսանալ տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների ֆաունիստիկ քարտեզի կազմման համար։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մակաբույծների ուսումնասիրությունը։ Չղջիկների վրա կարող են հանդիպել տարբեր էկտոմակաբույծներ՝ տզեր, լվեր, հատուկ չղջիկային ճանճեր, տիզանման մակաբույծներ և այլ օրգանիզմներ, իսկ օրգանիզմի ներսում կարող են հանդիպել նաև էնդոմակաբույծներ։ Հայաստանի մանր կաթնասունների վերաբերյալ ժամանակակից հետազոտություններում չղջիկների մոտ հայտնաբերվել են, մասնավորապես, Hippoboscidae, Ixodidae, Argasidae, Spinturnicidae, Macronyssidae և Nycteribiidae ընտանիքներին պատկանող էկտոմակաբույծներ, ընդ որում առավել հաճախ արձանագրվել են Spinturnicidae և Macronyssidae ներկայացուցիչները։ Մակաբուծաբանական ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն չղջիկների առողջական վիճակը հասկանալու, այլև մակաբույծների և նրանց տերերի միջև փոխհարաբերությունները բացահայտելու համար։ Կարող են ուսումնասիրվել մակաբույծների տեսակային կազմը, տարածվածությունը, վարակվածության ինտենսիվությունը, սեզոնային փոփոխությունները և տարբեր չղջիկների տեսակների նկատմամբ դրանց ընտրողականությունը։ Այդ տվյալները հնարավորություն են տալիս բացահայտել այն էկոլոգիական պայմանները, որոնք նպաստում են մակաբույծների տարածմանը, ինչպես նաև հասկանալ դրանց հնարավոր դերը կենդանիների պոպուլյացիաների առողջական վիճակի ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաժին կարող է լինել ձեռքաթևավորների էկոլոգիական նշանակության գնահատումը։ Չղջիկները բազմաթիվ միջատների բնական կարգավորիչներ են և կարող են զգալի քանակությամբ միջատներ ոչնչացնել, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող վնասատուներ։ Այդ պատճառով նրանց ներկայությունը կարող է նպաստել բնական էկոհամակարգերի հավասարակշռությանը և որոշ դեպքերում ունենալ տնտեսական նշանակություն՝ նվազեցնելով վնասատու միջատների պոպուլյացիաները։ Միաժամանակ նրանք սննդային շղթաների կարևոր օղակ են՝ ծառայելով որպես կեր այլ գիշատիչ կենդանիների համար։ Տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից աշխատանքը կարող է առանձնացնել հազվագյուտ, քիչ ուսումնասիրված կամ վտանգված տեսակները։ Նախկին տվյալները ցույց են տվել, որ Լեռնային Ղարաբաղի տերիոֆաունայում առկա են հազվագյուտ և ռելիկտային տեսակներ, որոնց թվում կան պահպանության կարիք ունեցող ձեռքաթևավորներ։ Այս հանգամանքը կարևոր է հատկապես ապաստարանների պահպանության, քարանձավների և այլ բնական կենսավայրերի պաշտպանության, ինչպես նաև մարդու գործունեության հետևանքով առաջացող խանգարումների նվազեցման տեսանկյունից։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ստացված տվյալները կարող են կիրառվել տարածաշրջանի կենսաբազմազանության գնահատման, հազվագյուտ տեսակների պահպանության, բնական ապաստարանների կառավարման և էկոլոգիական մոնիթորինգի ծրագրերի մշակման համար։ Տեսակների տարածման, կենսաբանության և մակաբուծների վերաբերյալ տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս ձեռքաթևավորներին դիտարկել որպես միասնական էկոլոգիական համակարգի բաղադրիչ, այլ ոչ միայն առանձին կենդանատեսակների հավաքածու։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի ամբողջական պատկերացում ձևավորել Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների բազմազանության և կենսաբանության մասին՝ միաժամանակ բացահայտելով դրանց մակաբուծային համակարգերը, էկոլոգիական դերերը և պահպանության խնդիրները։ Այն արժեքավոր է կենդանաբանության, էկոլոգիայի, մակաբուծաբանության և բնության պահպանության մասնագետների համար, քանի որ համադրում է ֆաունիստիկ, կենսաբանական և մակաբուծաբանական տվյալները և դրանց հիման վրա գնահատում տարածաշրջանի չղջիկների գիտական ու բնապահպանական նշանակությունը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Երևան քաղաքում կանաչ տանիքների կիրառման հնարավորությունների, դրանց բնապահպանական, քաղաքաշինական և տնտեսական նշանակության, ինչպես նաև հետագա զարգացման հեռանկարների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ խիտ կառուցապատված քաղաքային միջավայրում, որտեղ հողի վրա նոր կանաչ տարածքների ստեղծման հնարավորությունները սահմանափակ են, շենքերի տանիքները կարող են վերածվել լրացուցիչ կանաչ ենթակառուցվածքի։ Երևանի «Կանաչ քաղաք» գործողությունների ծրագիրն արդեն կանաչ տանիքները դիտարկում է որպես քաղաքի կայուն և կանաչապատ միջավայրի ձևավորման հնարավոր լուծում, իսկ 2026 թվականին ընդունված Կայուն էներգիայի և կլիմայի գործողությունների նոր ծրագիրը շեշտադրում է քաղաքի կլիմայական դիմակայունության և կանաչ տարածքների զարգացումը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել կանաչ տանիքների հիմնական տեսակները՝ ինտենսիվ և էքստենսիվ համակարգերը, դրանց կառուցվածքային բաղադրիչները, ջրահեռացման և ջրամեկուսացման համակարգերը, բուսական շերտը, հողի կամ աճեցման սուբստրատի առանձնահատկությունները և ոռոգման անհրաժեշտությունը։ Երևանի պայմաններում հատկապես կարևոր է ընտրել չորային և շոգ կլիմային հարմարվող բուսատեսակներ, քանի որ քաղաքն ունի կիսաանապատային կլիմա, իսկ ոռոգման ենթակառուցվածքների մի մասը մաշված է կամ պահանջում է վերականգնում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է կանաչ տանիքների ազդեցության գնահատումը քաղաքի միկրոկլիմայի վրա։ Բուսական ծածկույթը կարող է նվազեցնել տանիքի մակերևույթի տաքացումը, նպաստել շենքի շրջակայքում ջերմային պայմանների բարելավմանը և որոշ չափով մեղմել քաղաքային ջերմային կղզու ազդեցությունը։ Սա հատկապես արդիական է Երևանի շոգ ամառների պայմաններում, երբ կառուցապատված մակերեսների մեծ քանակությունը նպաստում է ջերմության կուտակմանը։ Կանաչ տանիքները կարող են նաև բարելավել շենքերի էներգաարդյունավետությունը՝ ամռանը սահմանափակելով արևային տաքացումը, իսկ որոշ դեպքերում՝ ձմռանը լրացուցիչ ջերմամեկուսացման դեր կատարելով։ Ուսումնասիրության մյուս կարևոր ուղղությունը անձրևաջրերի կառավարումն է։ Բուսական և սուբստրատային շերտերը կարող են պահել տեղումների մի մասը, դանդաղեցնել ջրի հոսքը և նվազեցնել կարճատև ուժեղ տեղումների ժամանակ ջրահեռացման համակարգերի ծանրաբեռնվածությունը։ Այս հատկությունը կանաչ տանիքները դարձնում է քաղաքային ջրային կառավարման և կլիմայական հարմարվողականության լրացուցիչ գործիք։ Միաժամանակ աշխատանքում կարող է գնահատվել կանաչ տանիքների ազդեցությունը օդի որակի և քաղաքային կենսաբազմազանության վրա։ Բուսական ծածկույթը կարող է որոշ չափով կլանել փոշու մասնիկներ, ստեղծել փոքր կենսամիջավայրեր միջատների և այլ օրգանիզմների համար և ավելացնել քաղաքի ընդհանուր կանաչ մակերեսը։ Երևանի կանաչապատման քաղաքականությունն ընդգծում է կանաչ տարածքների նշանակությունը սանիտարահիգիենիկ և միկրոկլիմայական պայմանների բարելավման, օդի աղտոտվածության նվազեցման և բնակչության կյանքի որակի բարձրացման համար։ Աշխատության մեջ կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվել Երևանի շենքերի ֆիզիկական և տեխնիկական առանձնահատկություններին։ Կանաչ տանիքի տեղադրումը պահանջում է ստուգել շենքի կրող կոնստրուկցիաների դիմադրությունը, տանիքի ջրամեկուսացման վիճակը, ջրահեռացման հնարավորությունները և լրացուցիչ բեռնվածությունը։ Հետևաբար կանաչապատումը չի կարող իրականացվել միայն բուսական շերտի ավելացմամբ․ անհրաժեշտ է ամբողջական ինժեներական և ճարտարապետական լուծում, որը հաշվի կառնի շենքի տարիքը, կառուցվածքային համակարգը, տանիքի թեքությունը և շահագործման պայմանները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել Երևանի տարբեր վարչական շրջանների և շենքերի տանիքների ներուժի գնահատումը։ Դրա համար հնարավոր է կիրառել քարտեզագրման, հեռահար զոնդավորման և աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի մեթոդներ՝ պարզելու համար, թե քաղաքի որ հատվածներում կանաչ տանիքների ներդրման հնարավորությունն առավել մեծ է։ Նման մոտեցումները միջազգային մակարդակում արդեն կիրառվում են՝ կանաչ և արևային տանիքների տարածական քարտեզագրման և քաղաքային կայունության գնահատման համար։ Տնտեսական տեսանկյունից ուսումնասիրությունը կարող է համեմատել կանաչ տանիքների կառուցման սկզբնական ներդրումները և դրանց երկարաժամկետ օգուտները։ Ծախսերի մեջ կարող են ներառվել նախագծումը, կոնստրուկտիվ ամրացումը, ջրամեկուսացումը, դրենաժային համակարգը, սուբստրատը, բուսական նյութը, ոռոգումը և հետագա սպասարկումը։ Օգուտների շարքում կարող են դիտարկվել էներգիայի խնայողությունը, տանիքի ծառայության ժամկետի հնարավոր երկարացումը, անձրևաջրերի կառավարման ծախսերի նվազումը, քաղաքային միջավայրի բարելավումը և շենքերի օգտագործման արժեքի բարձրացման հնարավորությունը։ Զարգացման հեռանկարների տեսանկյունից աշխատանքը կարող է առաջարկել կանաչ տանիքների փուլային ներդրման մոդել՝ սկսելով հանրային, վարչական, կրթական և այլ խոշոր շենքերից, որտեղ տեխնիկական պայմանների գնահատումն ու արդյունքների մոնիթորինգն ավելի հեշտ է կազմակերպել։ Հետագայում հնարավոր կլինի տարածել փորձը մասնավոր բնակելի և առևտրային շենքերի վրա՝ համապատասխան խթանների, տեխնիկական ստանդարտների և քաղաքաշինական պահանջների ձևավորման միջոցով։ Երևանի գործող քաղաքային ռազմավարություններում արդեն առկա է կանաչ ենթակառուցվածքների զարգացման ուղղությունը, իսկ քաղաքի երկարաժամկետ տեսլականում կանաչ տանիքները ներառված են կանաչապատված և կայուն քաղաքային միջավայրի հնարավոր տարրերի շարքում։ Հետազոտության գործնական նշանակությունն այն է, որ դրա արդյունքները կարող են հիմք ծառայել Երևանում կանաչ տանիքների համար համապատասխան նախագծային չափանիշների, բուսատեսակների ընտրության սկզբունքների, տեխնիկական պահանջների և խրախուսման մեխանիզմների մշակման համար։ Կարող են առաջարկվել նաև փորձնական ծրագրեր, որոնց միջոցով կգնահատվեն տարբեր տեսակի կանաչ տանիքների ջրասպառումը, ջերմաստիճանային ազդեցությունը, բույսերի կենսունակությունը, պահպանման ծախսերը և էներգետիկ արդյունավետությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կանաչ տանիքները դիտարկում է ոչ միայն որպես շենքերի գեղագիտական լուծում, այլև որպես Երևանի քաղաքային կանաչ ենթակառուցվածքի լրացուցիչ բաղադրիչ, որը կարող է միաժամանակ նպաստել կլիմայական հարմարվողականությանը, միկրոկլիմայի բարելավմանը, անձրևաջրերի կառավարմանը, կենսաբազմազանության պահպանմանը, էներգիայի խնայողությանը և քաղաքի ընդհանուր բնապահպանական կայունության բարձրացմանը։

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ազնիվ մետաղների բարձր պարունակությամբ բազմակոմպոնենտային խտանյութից պղնձի և ցինկի էլեկտրոլիտիկ կորզման տեխնոլոգիական գործընթացի ուսումնասիրությանը և արդյունավետ եղանակի մշակմանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բազմաբաղադրիչ հանքային հումքից արժեքավոր մետաղների ընտրովի և հնարավորինս բարձր արդյունավետությամբ անջատումն ու վերականգնումը՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ նման խտանյութերում պղնձի և ցինկի հետ միաժամանակ կարող են առկա լինել ոսկի, արծաթ և այլ մետաղներ ու միացություններ, որոնք կարող են էապես ազդել էլեկտրամետալուրգիական գործընթացների ընթացքի վրա։ Աշխատության շրջանակում կարող է նախ ուսումնասիրվել սկզբնական խտանյութի քիմիական, հանքաբանական և ֆիզիկաքիմիական կազմը՝ որոշելով պղնձի, ցինկի, ազնիվ մետաղների և ուղեկցող բաղադրիչների պարունակությունը։ Հումքի բազմակոմպոնենտ բնույթը պահանջում է տեխնոլոգիական գործընթացի մանրամասն ուսումնասիրություն, քանի որ տարբեր մետաղների միջև փոխազդեցությունները կարող են ազդել լուծելիության, էլեկտրաքիմիական վարքի և վերջնական կորզման աստիճանի վրա։ Հետազոտության կարևոր փուլ կարող է լինել խտանյութի նախնական քիմիական կամ հիդրոմետալուրգիական մշակումը, որի նպատակն է պղինձը և ցինկը տեղափոխել այնպիսի լուծույթային վիճակի, որը հնարավորություն կտա դրանց հետագա էլեկտրոլիտիկ կորզմանը։ Այդ փուլում կարող են ուսումնասիրվել լուծիչի տեսակը, թթվայնությունը, ջերմաստիճանը, գործընթացի տևողությունը, պինդ և հեղուկ փուլերի հարաբերակցությունը և այլ պարամետրեր։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ ազնիվ մետաղները հնարավորինս պահպանվեն համապատասխան փուլում և չխանգարեն հիմնական մետաղների ընտրովի կորզմանը։ Էլեկտրոլիտիկ կորզման փուլում հետազոտվում են պղնձի և ցինկի էլեկտրաքիմիական վերականգնման օրինաչափությունները։ Կարող են ուսումնասիրվել հոսանքի խտությունը, էլեկտրոլիտի բաղադրությունը, ջերմաստիճանը, pH-ը, էլեկտրոդների նյութը, գործընթացի տևողությունը և այլ գործոններ, որոնք որոշում են մետաղի նստեցման արագությունն ու որակը։ Հոսանքի խտության և էլեկտրոլիտի կազմի ճիշտ ընտրությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ չափազանց բարձր կամ ցածր արժեքները կարող են հանգեցնել մետաղի նստվածքի որակի վատացման, կողմնակի ռեակցիաների կամ էներգիայի ավելորդ ծախսի։ Աշխատության մեջ կարող է իրականացվել նաև պղնձի և ցինկի կորզման աստիճանի համեմատական գնահատում տարբեր տեխնոլոգիական ռեժիմներում։ Որոշվում են լուծույթից մետաղների հեռացման աստիճանը, կաթոդային նստվածքի զանգվածը և քիմիական մաքրությունը, հոսանքի օգտակար գործողության գործակիցը և էներգետիկ ծախսերը։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս ընտրել առավել արդյունավետ ռեժիմը և գնահատել մշակվող տեխնոլոգիայի կիրառական հնարավորությունները։ Հետազոտության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պղնձի և ցինկի հետ միասին առկա ազնիվ մետաղները կարող են ոչ միայն բարդացնել գործընթացը, այլև բարձրացնել հումքի ընդհանուր տնտեսական արժեքը։ Հետևաբար տեխնոլոգիական սխեմայի մշակման ժամանակ անհրաժեշտ է ձգտել ոչ միայն հիմնական մետաղների բարձր կորզման, այլև ազնիվ մետաղների հնարավոր կորուստների նվազեցման։ Այդ նպատակով կարող է ուսումնասիրվել մետաղների փուլային տարանջատման և ընտրովի վերամշակման հնարավորությունը։ Ստացված կաթոդային մետաղների կառուցվածքն ու մաքրությունը կարող են գնահատվել քիմիական անալիզի, ռենտգենաֆազային, մետալոգրաֆիական և այլ մեթոդներով։ Նման ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս պարզել նստվածքի ֆազային կազմը, մետաղի բյուրեղային կառուցվածքը և հնարավոր օտար խառնուրդների առկայությունը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող տեխնոլոգիան կարող է հնարավորություն տալ բազմակոմպոնենտային խտանյութը վերամշակել ավելի համալիր եղանակով՝ բարձրացնելով հումքի օգտակար բաղադրիչների օգտագործման աստիճանը և նվազեցնելով արժեքավոր մետաղների կորուստները։ Պղնձի և ցինկի արդյունավետ կորզումը կարող է լրացուցիչ տնտեսական արժեք ստեղծել, մինչդեռ ազնիվ մետաղների պահպանվածությունը հնարավորություն է տալիս հետագայում դրանք առանձին վերականգնել կամ մշակել համապատասխան տեխնոլոգիական փուլում։ Հետազոտությունը կարող է հետաքրքրել մետալուրգներին, հանքահարստացման մասնագետներին, էլեկտրաքիմիկոսներին, քիմիական տեխնոլոգներին և բազմամետաղային հանքանյութերի վերամշակմամբ զբաղվող մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է հանքանյութերի քիմիական նախապատրաստումը, հիդրոմետալուրգիան և էլեկտրամետալուրգիան՝ նպատակ ունենալով մշակել բազմակոմպոնենտային, ազնիվ մետաղներով հարուստ խտանյութից պղնձի և ցինկի ընտրովի ու արդյունավետ էլեկտրոլիտիկ կորզման տեխնոլոգիական մոտեցում՝ միաժամանակ ապահովելով արժեքավոր հումքի համալիր և ռացիոնալ օգտագործումը։