Պատրաստի նյութեր

Հրատարակությունը ներկայացնում է ներբողական բնույթի երգերի և երաժշտական ստեղծագործությունների ժողովածու, որի հիմնական նպատակն է գովերգել, մեծարել և հանդիսավոր կերպով արտահայտել հարգանքն ու գնահատանքը որևէ անձի, հոգևոր կամ հասարակական արժեքի, իրադարձության կամ նշանակալի երևույթի նկատմամբ։ Ներբողական ստեղծագործությունները հայ գրական և երաժշտական ավանդույթում առանձնանում են իրենց հանդիսավոր, գովաբանական ու հուզական բնույթով։ Դրանցում կարևոր տեղ են զբաղեցնում մեծարման խոսքը, գովեստը, երախտագիտության արտահայտությունը և հասցեատիրոջ արժանիքների ընդգծումը։ Նման ստեղծագործությունները կարող են ունենալ ինչպես գրական-բանաստեղծական, այնպես էլ երաժշտական կատարողական նշանակություն՝ նախատեսված լինելով հանդիսությունների, տոնական արարողությունների, կրթական միջավայրի կամ այլ հանրային առիթների համար։ Վերնագրում կիրառված «նուագերգութիւնք» ձևը մատնանշում է երաժշտական կատարման հետ կապված բնույթը՝ հրատարակությունը դարձնելով հետաքրքիր ոչ միայն գրականության, այլև երաժշտական մշակույթի տեսանկյունից։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայերեն գովերգական խոսքի արտահայտչամիջոցները, հանդիսավոր երգեցողության ավանդույթները, բանաստեղծական և երաժշտական ձևերի փոխհարաբերությունը, ինչպես նաև ներբողական ժանրի կիրառությունը հայ հասարակական ու կրթամշակութային կյանքում։ Հրատարակությունը կարևոր է նաև 19-րդ դարի առաջին կեսի հայկական տպագրության և կրթական հաստատությունների մշակութային գործունեության պատմության ուսումնասիրման համար։ Ներսիսյան դպրոցի տպագրական միջավայրի հետ կապը ընդգծում է նմանատիպ նյութերի նշանակությունը կրթության, լեզվի, գրականության և երաժշտական ճաշակի զարգացման գործում։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ երաժշտության պատմությամբ, հին երգարաններով, բանաստեղծական ժանրերով, հանդիսավոր երգեցողության ավանդույթներով և հայկական կրթական մշակույթի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին՝ միաժամանակ պահպանելով արժեքը որպես հայ տպագիր ժառանգության մասնիկ։

Հայ միջնադարյան հոգևոր, աստվածաբանական և մատենագրական ժառանգության կարևոր երկերից այս աշխատությունը ներկայացնում է Հայոց կաթողիկոս Ներսես Շնորհալու ընդհանրական ուղերձը՝ ուղղված հայ ժողովրդին՝ անկախ նրա բնակության վայրից, հասարակական դիրքից և հոգևոր վիճակից։ Այն արտահայտում է հեղինակի մտահոգությունը հայ ժողովրդի հոգևոր ու բարոյական կյանքի, եկեղեցական միասնության, քրիստոնեական հավատքի պահպանման և ազգային համերաշխության ամրապնդման վերաբերյալ։ Թղթի բովանդակության գաղափարական առանցքը քրիստոնեական արժեքների հաստատումն է, հավատացյալների հոգևոր դաստիարակությունը և հասարակական կյանքի բարոյական հիմքերի ամրապնդումը։ Հեղինակը կարևորում է Աստծու պատվիրաններին հետևելը, ճշմարտախոսությունը, ազնվությունը, խոնարհությունը, ողորմածությունը, մերձավորի հանդեպ սերը, փոխադարձ հարգանքն ու ներողամտությունը՝ դրանք դիտարկելով որպես անհատական և հասարակական կյանքի անհրաժեշտ պայմաններ։ Ուղերձի ընդհանրական բնույթը պայմանավորված է ոչ միայն հասցեատերերի լայն շրջանակով, այլև այն հանգամանքով, որ արծարծվող հարցերը վերաբերում են ամբողջ ժողովրդի հոգևոր գոյությանը, եկեղեցու հեղինակությանը և քրիստոնեական համայնքի միասնականությանը։ Ներսես Շնորհալու խոսքը բնորոշվում է հոգևոր առաջնորդին հատուկ պատասխանատվությամբ, համոզիչ բարոյախոսությամբ և ընթերցողի խղճին ու գիտակցությանը դիմելու եղանակով։ Նրա շարադրանքում աստվածաբանական գաղափարները զուգորդվում են դաստիարակչական նպատակներով, իսկ կրոնական խրատը ներկայացվում է որպես մարդու ներքին կատարելագործման և հասարակական հարաբերությունների բարելավման միջոց։ Ստեղծագործությունը կարևոր է նաև որպես իր ժամանակաշրջանի հայ եկեղեցական կյանքի, հոգևոր առաջնորդության սկզբունքների, հասարակական մտածողության և ազգային ինքնագիտակցության արտահայտություն։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին միջնադարյան հայ հոգևոր գործիչները պատկերացնում ժողովրդի միասնությունը, եկեղեցու դերը և քրիստոնեական բարոյականության նշանակությունը ազգային կյանքի պահպանման գործում։ Ներսես Շնորհալու գրական ժառանգության համատեքստում այս երկը վկայում է նրա ոչ միայն աստվածաբանական խորագիտության, այլև հասարակական լայն պատասխանատվության և հայ ժողովրդին համախմբելու ձգտման մասին։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է հայ եկեղեցու պատմության, միջնադարյան աստվածաբանության, հայ հոգևոր արձակի, բարոյագիտական մտքի և ազգային գաղափարների ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ պահպանելով իր նշանակությունը որպես քրիստոնեական դաստիարակության, հոգևոր ինքնաքննության և հասարակական համերաշխության գաղափարները ներկայացնող գրական հուշարձան։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի այս հիմնարար ժողովածուն ներառում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, փրկագործությանը, մահվանն ու հարությանը, ինչպես նաև առաքյալների գործունեությանն ու վաղ քրիստոնեական եկեղեցու կազմավորմանը վերաբերող սրբազան գրությունները։ Այն բաղկացած է չորս ավետարաններից, Գործք առաքելոցից, առաքելական թղթերից և Հայտնության գրքից՝ ներկայացնելով քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները, հոգևոր սկզբունքներն ու բարոյական արժեքները։ Ավետարաններում շարադրվում են Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքի կարևոր իրադարձությունները, նրա քարոզները, առակները, հրաշքները, աշակերտների հետ հարաբերությունները, չարչարանքները և հարությունը։ Դրանց միջոցով բացահայտվում են Քրիստոսի ուսմունքի առանցքային գաղափարները՝ Աստծու և մերձավորի հանդեպ սերը, գթասրտությունը, ներողամտությունը, խոնարհությունը, արդարությունը, հավատարմությունն ու հոգևոր վերափոխման անհրաժեշտությունը։ Գործք առաքելոցը լուսաբանում է առաքյալների քարոզչական առաքելությունը, առաջին քրիստոնեական համայնքների ձևավորումն ու քրիստոնեության տարածումը, իսկ առաքելական թղթերում արծարծվում են հավատքի ամրության, եկեղեցական միասնության, բարոյական վարքի, փոխադարձ սիրո, հոգևոր հասունության և համայնքային պատասխանատվության հարցերը։ Հայտնության գիրքն իր խորհրդանշական լեզվով ներկայացնում է բարու և չարի հակադրությունը, հավատքի փորձությունները, աստվածային արդարության և վերջնական հաղթանակի գաղափարները։ Ամբողջ ժողովածուն ձևավորում է քրիստոնեական աշխարհայացքի հիմնարար գաղափարական համակարգը՝ ընթերցողին ներկայացնելով մարդու հոգևոր կյանքի, խղճի, բարոյական ընտրության և Աստծու հետ հարաբերության նշանակությունը։ Հայ մշակույթի և գրականության պատմության մեջ Նոր Կտակարանի հայերեն բնագիրը բացառիկ դեր ունի․ այն դարեր շարունակ եղել է հոգևոր դաստիարակության, եկեղեցական կյանքի, կրթության և գրավոր մշակույթի կարևոր հիմքերից մեկը։ Աստվածաշնչյան հայերենը մեծ ազդեցություն է ունեցել գրական լեզվի զարգացման, կրոնական ու փիլիսոփայական բառապաշարի ձևավորման, թարգմանական արվեստի և հայ հոգևոր գրականության ավանդույթների վրա։ Վենետիկյան այս հրատարակությունը ներկայացնում է հայերեն կրոնական գրքի տպագրության և տարածման պատմական ավանդույթը՝ կարևոր տեղ զբաղեցնելով հայկական տպագիր ժառանգության մեջ։ Այն արժեքավոր է քրիստոնեական ուսմունքի, աստվածաշնչյան գրականության, հայերեն հին բնագրերի, թարգմանական լեզվի, եկեղեցական պատմության և հայկական տպագրության ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև պահպանում է իր նշանակությունը որպես հոգևոր ընթերցանության և քրիստոնեական կրթության աղբյուր։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի այս հիմնարար ժողովածուն ընդգրկում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, փրկագործությանը, մահվանն ու հարությանը, ինչպես նաև առաքյալների գործունեությանն ու վաղ քրիստոնեական եկեղեցու ձևավորմանը վերաբերող սրբազան գրությունները։ Այն ներառում է չորս ավետարանները, Գործք առաքելոցը, առաքելական թղթերը և Հայտնության գիրքը՝ ներկայացնելով քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները, աստվածաբանական գաղափարներն ու հոգևոր արժեքները։ Ավետարանները պատմում են Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքի, նրա քարոզչական գործունեության, առակների, հրաշքների, աշակերտների հետ հարաբերությունների, չարչարանքների և հարության մասին՝ բացահայտելով նրա ուսմունքի բարոյական ու հոգևոր նշանակությունը։ Դրանցում առանցքային տեղ են զբաղեցնում Աստծու և մերձավորի հանդեպ սերը, ներողամտությունը, գթասրտությունը, խոնարհությունը, արդարությունը և մարդու ներքին վերափոխման գաղափարները։ Գործք առաքելոցը ներկայացնում է առաքյալների գործունեությունը, քրիստոնեական համայնքների առաջացումը և նոր հավատքի տարածումը, իսկ առաքելական թղթերը պարունակում են հավատացյալներին ուղղված խրատներ ու ուսուցումներ՝ նվիրված հավատքի ամրությանը, եկեղեցական միասնությանը, բարոյական վարքին, հոգևոր հասունությանը և փոխադարձ պատասխանատվությանը։ Հայտնության գիրքը խորհրդանշական ու այլաբանական պատկերներով անդրադառնում է բարու և չարի պայքարին, հավատքի փորձություններին, աստվածային արդարությանը և վերջնական հաղթանակի գաղափարին։ Ժողովածուն ոչ միայն քրիստոնեական դավանանքի հիմնական աղբյուրն է, այլև հոգևոր ու բարոյական արժեքների ամբողջական համակարգ, որն ընթերցողին ուղղորդում է ինքնաճանաչման, խղճի մաքրության, մարդասիրության և հոգևոր կատարելագործման։ Հայ մշակույթի պատմության մեջ Նոր Կտակարանի հայերեն բնագիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի․ այն դարեր շարունակ ծառայել է որպես եկեղեցական արարողությունների, հոգևոր դաստիարակության, կրթության և գրական ստեղծագործության կարևոր հիմք։ Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանական ավանդույթը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ գրական լեզվի զարգացման, կրոնական ու փիլիսոփայական բառապաշարի հարստացման և ազգային հոգևոր ինքնության պահպանման վրա։ Վենետիկյան այս հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի նաև հայկական տպագրության պատմության մեջ՝ ներկայացնելով Մխիթարյան միաբանության գործունեության և հայերեն կրոնական գրականության հրատարակման ավանդույթը։ Այն արժեքավոր է աստվածաշնչյան բնագրերի, հայերեն թարգմանական լեզվի, քրիստոնեական աստվածաբանության, եկեղեցական պատմության և հայ տպագիր ժառանգության ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ պահպանելով իր նշանակությունը որպես հոգևոր ընթերցանության և քրիստոնեական կրթության աղբյուր։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի այս հիմնարար ժողովածուն ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, փրկագործությանը, մահվանն ու հարությանը, ինչպես նաև առաքյալների գործունեությանն ու վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորմանը վերաբերող սրբազան գրությունները։ Այն ներառում է չորս ավետարանները, Գործք առաքելոցը, առաքելական թղթերը և Հայտնության գիրքը՝ կազմելով քրիստոնեական հավատքի, աստվածաբանական մտածողության և հոգևոր կյանքի հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Ավետարաններում ներկայացվում են Քրիստոսի երկրային կյանքի կարևոր իրադարձությունները, նրա քարոզած առակներն ու պատգամները, հրաշքները, մարդկանց հանդեպ ցուցաբերած սերը, գթասրտությունն ու ներողամտությունը, ինչպես նաև փրկության և Աստծու արքայության գաղափարները։ Գործք առաքելոցը լուսաբանում է առաքյալների քարոզչական առաքելությունը, քրիստոնեության տարածումն ու առաջին հավատացյալ համայնքների կայացումը։ Առաքելական թղթերում արծարծվում են հավատքի ամրության, եկեղեցական միասնության, բարոյական պատասխանատվության, սիրո, խոնարհության, համբերության և հոգևոր կատարելագործման հարցերը, իսկ Հայտնության գիրքը խորհրդանշական պատկերներով անդրադառնում է բարու և չարի պայքարին, հավատքի փորձություններին և աստվածային արդարության գաղափարին։ Ժողովածուի գաղափարական առանցքը Քրիստոսի ուսմունքն է, որը մարդուն ուղղորդում է դեպի հոգևոր մաքրություն, ներողամտություն, արդարություն, խաղաղություն և մերձավորի հանդեպ պատասխանատու վերաբերմունք։ Նոր Կտակարանի հայերեն բնագիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայ հոգևոր և մշակութային ժառանգության մեջ․ դրա թարգմանությունը, ընդօրինակումը, տպագրությունն ու տարածումը դարեր շարունակ նպաստել են հայ գրական լեզվի զարգացմանը, աստվածաբանական մտքի ձևավորմանը, կրթության տարածմանը և ազգային ինքնության պահպանմանը։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է քրիստոնեական վարդապետության, աստվածաշնչյան մեկնության, եկեղեցական ավանդության և հայերեն կրոնական բառապաշարի ուսումնասիրության համար։ Փարիզում իրականացված այս հրատարակությունը վկայում է նաև հայերեն գրքի տպագրության աշխարհագրական ընդլայնման և հայկական հոգևոր գրականության տարածման մասին եվրոպական մշակութային միջավայրում։ Այն արժեքավոր է որպես հավատքի և հոգևոր ընթերցանության գիրք, ինչպես նաև հայ գրքի պատմության, հին հայերեն բնագրերի, թարգմանական ավանդույթի և տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության նյութ՝ հետաքրքրություն ներկայացնելով աստվածաբանների, պատմաբանների, լեզվաբանների, գրականագետների և հայ գրավոր ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի այս հիմնարար ժողովածուն ընդգրկում է Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքի, քարոզչության, ուսմունքի, փրկագործության, մահվան և հարության, ինչպես նաև առաքյալների գործունեության ու վաղ քրիստոնեական եկեղեցու ձևավորման մասին պատմող սրբազան գրությունները։ Այն ներառում է չորս ավետարանները, Գործք առաքելոցը, առաքելական թղթերը և Հայտնության գիրքը՝ ներկայացնելով քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները, հոգևոր սկզբունքներն ու բարոյական արժեքները։ Ավետարանները բացահայտում են Հիսուս Քրիստոսի կյանքի և գործունեության կարևոր դրվագները, նրա քարոզած ուսմունքը, առակները, հրաշքները, մարդկանց հանդեպ ցուցաբերած գթասրտությունը և Աստծու արքայության մասին պատգամները։ Դրանց միջոցով ընթերցողը ծանոթանում է սիրո, ներողամտության, խոնարհության, արդարության, հավատի և մերձավորի հանդեպ պատասխանատվության գաղափարներին։ Գործք առաքելոցում ներկայացվում են առաքյալների քարոզչական առաքելությունը, քրիստոնեական համայնքների կազմավորումը և նոր հավատքի տարածման պատմությունը, իսկ առաքելական թղթերում արծարծվում են եկեղեցական կյանքի, հավատքի ամրության, բարոյական վարքի, հոգևոր հասունության, համայնքային համերաշխության և քրիստոնեական պարտականությունների հարցերը։ Հայտնության գիրքն իր այլաբանական ու խորհրդանշական պատկերներով անդրադառնում է բարու և չարի հակադրությանը, հավատքի փորձություններին, աստվածային արդարությանը և ապագայի հոգևոր տեսիլքներին։ Ամբողջ ստեղծագործության բովանդակությունը միավորված է Քրիստոսի ուսմունքի շուրջ, որի հիմքում ընկած են Աստծու և մարդկանց հանդեպ սերը, գթասրտությունը, ճշմարտությունը, խաղաղությունը, ներումը և հոգևոր կատարելագործումը։ Նոր Կտակարանի հայերեն բնագիրը կարևոր տեղ ունի հայ հոգևոր և գրական մշակույթի պատմության մեջ, քանի որ Սուրբ Գրքի թարգմանությունն ու տարածումը նպաստել են հայ գրավոր լեզվի զարգացմանը, քրիստոնեական կրթության տարածմանը, աստվածաբանական մտքի ձևավորմանն ու ազգային ինքնության պահպանմանը։ Հայերեն աստվածաշնչյան տեքստը նաև հարուստ լեզվական նյութ է՝ կրոնական բառապաշարի, հասկացությունների, թարգմանական սկզբունքների և գրական արտահայտչամիջոցների ուսումնասիրության համար։ Փարիզյան այս հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ գրքի աշխարհագրության և հայկական տպագրության միջազգային պատմության տեսանկյունից՝ վկայելով հայերեն կրոնական գրականության տարածման ու պահպանման մասին հայկական ավանդական կենտրոններից դուրս։ Այն արժեքավոր է հոգևոր ընթերցանության, աստվածաշնչյան և աստվածաբանական ուսումնասիրությունների, հայերեն հին գրական լեզվի հետազոտության, ինչպես նաև հայ տպագիր ժառանգության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու մասնագետների համար։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի հիմնարար ժողովածուն ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, մահվանն ու հարությանը, ինչպես նաև առաքելական գործունեությանն ու վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորմանը վերաբերող սրբազան գրությունները։ Այն ընդգրկում է ավետարանները, Գործք առաքելոցը, առաքելական թղթերը և Հայտնության գիրքը՝ կազմելով քրիստոնեական հավատքի, վարդապետության և հոգևոր կյանքի հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Ավետարաններում ներկայացվում են Քրիստոսի երկրային կյանքի կարևոր դրվագները, նրա քարոզած առակներն ու պատգամները, հրաշքները, մարդկանց հանդեպ ցուցաբերած սերն ու գթասրտությունը, ինչպես նաև փրկագործության գաղափարը։ Գործք առաքելոցը պատմում է առաքյալների գործունեության, քրիստոնեության տարածման և առաջին քրիստոնեական համայնքների կայացման մասին, իսկ թղթերում քննարկվում են հավատքի, եկեղեցական միասնության, բարոյական պատասխանատվության, սիրո, ներողամտության, համբերության և հոգևոր կատարելագործման հարցերը։ Հայտնության գիրքն իր խորհրդանշական լեզվով անդրադառնում է բարու և չարի պայքարին, հավատքի հաստատունությանը և աստվածային արդարության գաղափարին։ Ամբողջ ժողովածուի գաղափարական առանցքը Քրիստոսի ուսմունքն է, որի կարևորագույն սկզբունքներն են Աստծու և մերձավորի հանդեպ սերը, խոնարհությունը, գթասրտությունը, ճշմարտությունը, ներումը և արդարությունը։ Այն ընթերցողին ներկայացնում է քրիստոնեական աշխարհայացքի ձևավորման հիմքերը, մարդու հոգևոր կյանքի նշանակությունը և հավատքի դերը անհատական ու հասարակական հարաբերություններում։ Հայկական մշակութային միջավայրում Նոր Կտակարանի հայերեն հրատարակությունները առանձնահատուկ նշանակություն ունեն, քանի որ Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանությունն ու տարածումը մեծապես նպաստել են հայ գրական լեզվի զարգացմանը, գրավոր մշակույթի ամրապնդմանը, կրթության տարածմանը և ազգային հոգևոր ավանդույթի պահպանմանը։ Այսպիսի հրատարակությունը կարևոր է ոչ միայն որպես հավատքի և աղոթական ընթերցանության գիրք, այլև որպես հայերեն աստվածաշնչյան լեզվի, կրոնական տերմինաբանության, թարգմանական ավանդույթի և տպագրական մշակույթի ուսումնասիրման նյութ։ Այն կարող է օգտակար լինել հոգևոր կրթությամբ, աստվածաբանությամբ, աստվածաշնչյան գրականությամբ, հայ գրքի պատմությամբ և հայերեն հին տպագիր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Քրիստոնեական Սուրբ Գրքի կարևորագույն մասերից մեկը՝ Նոր Կտակարանը, ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, փրկագործությանը և քրիստոնեական հավատքի հիմնարար սկզբունքներին վերաբերող գրությունները։ Այն ներառում է ավետարանական պատմություններ, առաքելական քարոզներ, քրիստոնեական համայնքների կյանքին ու հավատքի տարածմանը վերաբերող վկայություններ, ինչպես նաև հավատացյալներին ուղղված ուսուցողական և խրատական ուղերձներ։ Գրքի առանցքում Հիսուս Քրիստոսի անձն է, նրա քարոզած սիրո, գթասրտության, ներողամտության, խոնարհության, արդարության և հոգևոր վերափոխման գաղափարները։ Նոր Կտակարանի ավետարանները ներկայացնում են Քրիստոսի ծննդյան, գործունեության, առակների, հրաշքների, չարչարանքների, մահվան և հարության մասին պատմությունները՝ բացահայտելով նրա ուսմունքի բարոյական ու հոգևոր նշանակությունը։ Գործք առաքելոցը անդրադառնում է վաղ քրիստոնեական համայնքների ձևավորմանն ու առաքյալների քարոզչական գործունեությանը, իսկ առաքելական թղթերը պարունակում են հավատքի, եկեղեցական կյանքի, քրիստոնեական վարքի, փոխադարձ սիրո, հոգևոր պատասխանատվության և համայնքային համերաշխության վերաբերյալ գաղափարներ։ Հայ ընթերցողի համար այս հրատարակությունն ունի ոչ միայն կրոնական, այլև լեզվական, գրական և մշակութային կարևոր նշանակություն, քանի որ Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանական ավանդույթը դարեր շարունակ առանցքային դեր է ունեցել հայ գրավոր մշակույթի, կրթության, հոգևոր կյանքի և ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Այն նպաստում է քրիստոնեական վարդապետության, աստվածաշնչյան պատկերացումների, բարոյական արժեքների և եկեղեցական ավանդության ճանաչմանը՝ միաժամանակ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու այն գրական ու գաղափարական հիմքերին, որոնց վրա ձևավորվել են հայ հոգևոր գրականության բազմաթիվ ժանրեր ու ստեղծագործություններ։ Գիրքը արժեքավոր է հոգևոր ընթերցանության, աստվածաշնչյան ուսումնասիրությունների, քրիստոնեական կրթության և հայ գրքի պատմության հետազոտության համար, իսկ հին տպագրական հրատարակության առանձնահատկությունները այն կարևոր նյութ են դարձնում նաև հայերեն գրքի, տպագրության և կրոնական գրականության պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։

Աշխատությունը քրիստոնեական հոգևոր գրականությանն ու աղոթական ընթերցանության ավանդույթին պատկանող ժողովածու է, որի հիմնական նպատակն է հավատացյալներին տրամադրել հայերենով կազմված աղոթքներ՝ անձնական և համայնքային հոգևոր կյանքի տարբեր իրավիճակներում կիրառելու համար։ Հատկանշական առանձնահատկությունն այն է, որ աղոթքները ներկայացված են աշխարհաբար հայերենով, ինչը կարևոր նշանակություն ունի կրոնական բովանդակությունը հասարակության ավելի լայն շրջանակներին հասանելի դարձնելու տեսանկյունից։ Աշխարհաբարի կիրառությունը հնարավորություն է տալիս աղոթքների իմաստը ընկալել առավել անմիջականորեն՝ առանց գրաբարյան լեզվական ձևերի նախնական իմացության, և նպաստում է հավատացյալի գիտակցված մասնակցությանը հոգևոր կյանքին։ Ժողովածուի բովանդակային և գաղափարական հիմքում քրիստոնեական հավատքի հիմնարար արժեքներն են՝ Աստծո նկատմամբ վստահությունը, աղոթքի միջոցով հոգևոր հաղորդակցությունը, ապաշխարությունը, մեղքերի թողության խնդրանքը, երախտագիտությունը, խոնարհությունը, հույսը, սերը և բարեգործությունը։ Աղոթագիրքը նախատեսված է մարդու կյանքի տարբեր հանգամանքներում հոգևոր մխիթարություն, առաջնորդություն և ներքին խաղաղություն գտնելու համար։ Աղոթական գրականության ավանդույթի համաձայն՝ նման ժողովածուները ներառում են Աստծուն ուղղված փառաբանության, գոհաբանության, խնդրանքի և զղջման բովանդակությամբ տեքստեր, որոնք կարող են ծառայել ինչպես անհատական աղոթքի, այնպես էլ ընտանեկան ու եկեղեցական միջավայրում հոգևոր ընթերցանության նպատակներին։ Դրանց միջոցով հավատացյալը հնարավորություն է ստանում արտահայտելու իր ներքին ապրումները, դիմելու աստվածային օգնությանը, խորհելու սեփական վարքագծի և պարտականությունների շուրջ ու ամրապնդելու քրիստոնեական արժեքների նկատմամբ իր հավատարմությունը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկությունը կրոնական բովանդակության և մատչելի լեզվական ձևի համադրությունն է։ Աշխարհաբար հայերենի օգտագործումը վկայում է այն գիտակցման մասին, որ հոգևոր գրականությունը պետք է հասկանալի լինի ոչ միայն եկեղեցական կրթություն ստացած անձանց, այլև սովորական ընթերցողներին։ Այս մոտեցումը կարևոր դեր է ունեցել հայերենով կրոնական գիտելիքի տարածման և հասարակության տարբեր շերտերի հոգևոր կրթության զարգացման գործում։ Գրական տեսանկյունից աղոթքները բնորոշվում են քրիստոնեական աղոթական խոսքին հատուկ հանդիսավորությամբ, հուզականությամբ, խոնարհության արտահայտություններով և աստվածայինի հետ հաղորդակցվելու ձգտմամբ։ Դրանց լեզուն ծառայում է ոչ միայն մտքերի փոխանցմանը, այլև հոգևոր ապրումների արտահայտմանը՝ ձևավորելով խորհրդածության, ինքնաքննության և ներքին կենտրոնացման մթնոլորտ։ Պատմամշակութային առումով աշխատությունը հետաքրքիր է 19-րդ դարի հայ կրոնական գրականության և աշխարհաբարի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ տպագրական ու կրթական կենտրոններում մեծ ուշադրություն էր դարձվում գրավոր խոսքի մատչելիությանը, ընթերցանության տարածմանը և կրոնական գիտելիքի հայերեն ներկայացմանը։ Աշխարհաբարով աղոթական գրականության հրատարակումը նպաստում էր գրաբարի և աշխարհաբարի գործառույթների աստիճանական տարբերակմանը, ինչպես նաև հայերեն գրական լեզվի նոր ձևերի կիրառության ընդլայնմանը։ Այն արտացոլում է նաև Մխիթարյան միաբանության կրթական և հրատարակչական գործունեության կարևոր ուղղություններից մեկը՝ հայերեն գրականության միջոցով հոգևոր, լեզվական և մշակութային ժառանգության պահպանման ու տարածման ձգտումը։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ եկեղեցական և աղոթական գրականության պատմության, աշխարհաբար հայերենի զարգացման, 19-րդ դարի հայ տպագրության և կրոնական կրթության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։ Այն կարևոր նշանակություն ունի նաև հայոց լեզվի պատմության տեսանկյունից, քանի որ ներկայացնում է աշխարհաբարի կիրառությունը հոգևոր բովանդակությամբ գրականության մեջ և ցույց տալիս, թե ինչպես էր մայրենի լեզվի ավելի մատչելի ձևը ծառայում կրոնական գաղափարների փոխանցմանը, ընթերցողական մշակույթի զարգացմանը և հայ համայնքների հոգևոր կյանքի ամրապնդմանը։

Աշխատությունը հայ բառարանագրության պատմության հիմնարար և առավել նշանակալի գիտական աշխատություններից մեկի երկրորդ հատորն է, որն ընդգրկում է հայոց լեզվի բառապաշարը Հ-ից մինչև Ֆ տառերը և ներկայացնում է հայերենի բառային հարստության, պատմական զարգացման ու լեզվական առանձնահատկությունների լայնածավալ ուսումնասիրություն։ Այն ստեղծվել է հայ լեզվաբանական մտքի այն կարևոր ավանդույթի շրջանակում, որի նպատակն էր հնարավորինս ամբողջական կերպով հավաքել, համակարգել, բացատրել և պահպանել հայերեն բառերի իմաստային ու գործածական բազմազանությունը։ Բառարանի հիմնական խնդիրն է ոչ միայն ներկայացնել բառերի նշանակությունները, այլև բացահայտել դրանց լեզվական ծագումը, ձևաբանական առանձնահատկությունները, իմաստային տարբերությունները, գրական և պատմական կիրառությունները՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով խորությամբ ուսումնասիրելու հայերենի բառային համակարգը։ Հատորում ընդգրկված բառային նյութը ներառում է գրաբարյան և դասական հայերենի բառապաշարը, ինչպես նաև հայ մատենագրության, կրոնական գրականության, պատմագրության, փիլիսոփայական երկերի և այլ գրավոր աղբյուրների միջոցով պահպանված լեզվական միավորներ։ Յուրաքանչյուր բառի բացատրությունը կարևոր է ոչ միայն բառիմաստի պարզաբանման, այլև լեզվական տարբերակների, կիրառական նրբությունների և պատմական համատեքստի ընկալման տեսանկյունից։ Բառարանագրական այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու բառերի իմաստային ծավալը, հոմանիշային հարաբերությունները, բազմիմաստությունը, բառակազմական առանձնահատկությունները և լեզվական ձևերի փոխկապակցվածությունը։ Աշխատության կարևոր արժանիքներից է հայերեն բառերի բացատրությունը գրավոր ժառանգության համատեքստում ներկայացնելը։ Գրական և պատմական երկերից բերվող վկայությունները հնարավորություն են տալիս տեսնելու, թե ինչպես են բառերն օգտագործվել տարբեր հեղինակների կողմից, ինչ իմաստային երանգներ են ստացել և ինչ դեր են ունեցել հայ գրավոր խոսքի զարգացման ընթացքում։ Այս սկզբունքը բառարանը վերածում է ոչ միայն բառերի նշանակությունները պարզաբանող տեղեկատուի, այլև հայոց լեզվի պատմության, գրականության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության կարևոր գործիքի։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև գրաբարյան բառապաշարի համակարգված ներկայացումը, քանի որ այն թույլ է տալիս պահպանել դասական հայերենի հարուստ լեզվական շերտը, բացահայտել հին բառերի իմաստները և ուսումնասիրել դրանց կապը հետագա լեզվական փուլերի հետ։ Բառարանի գիտական արժեքը պայմանավորված է նյութի ընդգրկունությամբ, բառերի բացատրության մանրակրկիտությամբ, լեզվական վկայությունների օգտագործմամբ և հայերեն բառապաշարը միասնական համակարգի մեջ դիտարկելու ձգտմամբ։ Այն արտացոլում է հայ բանասիրության զարգացման այն կարևոր փուլը, երբ լեզվի ուսումնասիրությունը ձեռք էր բերում գիտականորեն կազմակերպված և համապարփակ բնույթ, իսկ բառարանագրությունը դառնում էր ազգային լեզվական ժառանգության պահպանման ու ուսումնասիրման հիմնարար միջոց։ Աշխատության ստեղծման և հրատարակման հիմքում ընկած է հայերենի նկատմամբ գիտական ու մշակութային առանձնահատուկ վերաբերմունքը՝ այն համոզմունքը, որ լեզվի հարստության հավաքագրումն ու ուսումնասիրությունը կարևոր պայման են ազգային գրականության, կրթության և պատմական հիշողության պահպանման համար։ Այն նշանակալի դեր ունի նաև հայագիտական ուսումնասիրությունների մեջ, քանի որ հնարավորություն է տալիս ճշտելու հին մատենագրության բառապաշարը, հասկանալու պատմական տեքստերի բովանդակությունը, ուսումնասիրելու լեզվական փոփոխությունները և համեմատելու տարբեր ժամանակաշրջանների բառային գործածությունները։ Բառարանը կարևոր նշանակություն ունի հայ գրական լեզվի պատմության, հայագիտության, հին ձեռագրերի և տպագիր մատենագրության ուսումնասիրության, թարգմանական աշխատանքի և լեզվաբանական հետազոտությունների համար։ Այն արժեքավոր աղբյուր է գրաբարի և դասական հայերենի մասնագետների, բանասերների, բառարանագիրների, պատմաբանների, թարգմանիչների, ուսանողների ու հետազոտողների համար, ինչպես նաև բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են հայոց լեզվի խորքային կառուցվածքով, բառապաշարի պատմական շերտերով և ազգային գրավոր մշակույթի զարգացմամբ։ Իր գիտական ընդգրկմամբ և բառարանագրական նշանակությամբ այս աշխատությունը հայ լեզվաբանական ժառանգության կարևորագույն հուշարձաններից է, որը շարունակում է ծառայել հայերենի ուսումնասիրությանն ու պահպանմանը։

Աշխատությունը հայերեն ուսումնական և այբբենական գրականության նմուշ է, որը նախատեսված է գրաճանաչության, լեզվական նախնական գիտելիքների և ընթերցանության հմտությունների զարգացման համար։ Այն պատկանում է այն կրթական հրատարակությունների շարքին, որոնց հիմնական նպատակը հայերեն կարդալ և գրել սովորելու գործընթացը կազմակերպված, մատչելի և աստիճանական ձևով ներկայացնելն էր։ Երկրորդ հատորի առկայությունը վկայում է ուսումնական նյութի շարունակական և հաջորդական կառուցվածքի մասին՝ ենթադրելով, որ ընթերցողը նախնական այբբենական գիտելիքներն արդեն ձեռք բերելուց հետո հնարավորություն է ստանում ընդլայնելու իր լեզվական կարողությունները և խորացնելու գրավոր խոսքի ընկալումը։ Աշխատության կրթական նշանակությունը կապված է հայոց այբուբենի, տառերի ճանաչման, դրանց հնչյունական արժեքի, բառերի կազմության, վանկերի ու բառերի ընթերցման և գրավոր խոսքի սկզբնական կանոնների յուրացման հետ։ Այբբենական ուսուցման սկզբունքը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ մանկավարժական ավանդույթում, քանի որ գրաճանաչությունը ոչ միայն անհատի կրթության առաջին փուլն է, այլև մայրենի լեզվով գիտելիք ձեռք բերելու, գրական ժառանգությանը հաղորդակցվելու և ազգային մշակութային միջավայրում ներգրավվելու հիմնարար պայման։ Նման ուսումնական տետրակներում նյութի կազմակերպումը սովորաբար հիմնվում է պարզից դեպի բարդ անցման սկզբունքի վրա՝ ընթերցողին աստիճանաբար ծանոթացնելով լեզվի գրային համակարգին և զարգացնելով ինքնուրույն ընթերցելու կարողությունը։ Դրանց կարևոր բաղադրիչներն են տառերի ու բառերի ճանաչումը, լեզվական օրինակների միջոցով գիտելիքի ամրապնդումը և ընթերցանության վարժությունների կիրառումը։ Երկի հիմնական մանկավարժական արժեքը հայերեն գրավոր խոսքի յուրացումը համակարգելու և սովորողի լեզվական ինքնուրույնությունը զարգացնելու նպատակն է։ Այն արտացոլում է նաև 19-րդ դարի սկզբի հայկական կրթական միջավայրում մայրենի լեզվով ուսուցման նյութերի ստեղծման և տարածման կարևորությունը։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ համայնքները գործում էին աշխարհագրորեն տարբեր կենտրոններում, սակայն կրթության, գրագիտության և ազգային մշակույթի պահպանման ձգտումը միավորում էր նրանց։ Մադրասը հայոց տպագրության և մտավոր կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ զարգանում էին հայերեն գրահրատարակությունը, կրթական գործունեությունը և ազգային ինքնագիտակցությանն ուղղված նախաձեռնությունները։ Այս համատեքստում աշխատությունը կարևոր տեղ ունի հայ ուսումնական գրքի պատմության մեջ՝ ներկայացնելով գրաճանաչության և մայրենի լեզվի ուսուցման կազմակերպման վաղ շրջանի փորձը։ Այն արժեքավոր է նաև հայ տպագրության պատմության, սփյուռքահայ կրթական կյանքի և հայերեն այբբենական ձեռնարկների զարգացման ուսումնասիրության համար։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայոց լեզվի պատմությամբ, մանկավարժությամբ, տարրական կրթության մեթոդաբանությամբ և հայ համայնքների մշակութային գործունեությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Միաժամանակ այն կարևոր մշակութային վկայություն է այն մասին, թե ինչպես էր հայ տպագիր գիրքը ծառայում գրագիտության տարածմանը, մայրենի լեզվի պահպանմանը և նոր սերունդների կրթական ձևավորմանը՝ նպաստելով հայ ժողովրդի լեզվական ու մշակութային շարունակականությանը։

Աշխատությունը ճանաչողական, ուսուցողական և բարոյադաստիարակչական բնույթի երկ է, որի հիմնական նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել յուրաքանչյուր մարդու կյանքի, գիտելիքների, վարքագծի և հոգևոր զարգացման համար կարևոր հարցեր ու դրանց շուրջ ձևավորել մտածելու և ինքնուրույն դատողություններ անելու կարողություն։ Ստեղծագործության վերնագիրն ընդգծում է դրա համընդհանուր ուղղվածությունը՝ նախատեսելով ոչ թե մասնագիտական նեղ շրջանակի, այլ հասարակության տարբեր խավերի և տարիքի ընթերցողների համար օգտակար տեղեկությունների ու գաղափարների փոխանցում։ Աշխատության բովանդակային հիմքում հարցուպատասխանի կամ հարցադրումների միջոցով գիտելիք հաղորդելու ուսուցողական սկզբունքն է, որը հնարավորություն է տալիս բարդ կամ կարևոր թեմաները ներկայացնել պարզ, մատչելի և հաջորդական ձևով։ Նման կառուցվածքը նպաստում է ընթերցողի ակտիվ ներգրավվածությանը՝ խրախուսելով ոչ միայն տեղեկությունների յուրացումը, այլև դրանց շուրջ խորհելը, սեփական կարծիքի ձևավորումը և առօրյա կյանքում ձեռք բերած գիտելիքների կիրառումը։ Երկի թեմատիկ շրջանակը կարելի է դիտարկել ընդհանուր կրթության, մարդկային պարտականությունների, բարոյական սկզբունքների, հասարակական հարաբերությունների, հոգևոր արժեքների և անձնական պատասխանատվության համատեքստում։ Այն կարևորում է մարդու գիտակից վերաբերմունքը սեփական կյանքի, շրջապատի, ընտանիքի և հասարակության նկատմամբ՝ գիտելիքը դիտարկելով որպես ճիշտ կողմնորոշվելու, բարին ու չարը տարբերակելու և արժանապատիվ վարքագիծ դրսևորելու անհրաժեշտ նախապայման։ Աշխատության ուսուցողական բնույթը ենթադրում է հարցերի հստակ ձևակերպում, մտքերի համառոտ ու հասկանալի ներկայացում և գիտելիքի աստիճանական փոխանցում։ Հարցադրումների միջոցով նյութը կազմակերպելու այս եղանակը հատկապես արդյունավետ է կրթական միջավայրում, քանի որ ընթերցողին սովորեցնում է ուշադրություն դարձնել էական խնդիրներին, համեմատել տարբեր տեսակետներ և պատասխաններ որոնել ոչ միայն պատրաստի տեղեկությունների, այլև սեփական դատողության միջոցով։ Գրական և մանկավարժական տեսանկյունից երկը կապված է 19-րդ դարի հայ լուսավորական ու հանրամատչելի ուսումնական գրականության այն ավանդույթի հետ, որի նպատակն էր կրթությունը հասանելի դարձնել ավելի լայն հասարակական շրջանակների համար։ Այդ ժամանակաշրջանում հարցուպատասխանի ձևով կազմված փոքրածավալ գրքերը կարևոր դեր ունեին տարրական գիտելիքների տարածման, ընթերցանության խթանման և կրթական գործընթացի կազմակերպման գործում։ Նման աշխատությունները նպաստում էին գիտելիքի համակարգմանը, ուսուցչի և սովորողի միջև երկխոսության զարգացմանը և կրթության նկատմամբ հասարակական հետաքրքրության բարձրացմանը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև այն հանգամանքը, որ այսպիսի երկերը գիտելիքի հաղորդումը կապում էին մարդու բարոյական ու մտավոր կատարելագործման գաղափարի հետ՝ կրթությունը դիտարկելով ոչ միայն որպես տեղեկությունների յուրացում, այլև որպես անհատի ձևավորման կարևոր միջոց։ Հայկական կրթական միջավայրում նման գրականության տարածումը նպաստում էր ազգային լուսավորության զարգացմանը, ուսումնական ընթերցանության շրջանակի ընդլայնմանը և հայերենով մատչելի գիտելիք ստանալու հնարավորությունների մեծացմանը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Մոսկվայի հայ կրթական և հրատարակչական կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ Լազարյան ճեմարանի գործունեությունը կապված էր հայ երիտասարդության կրթության, գիտության տարածման և ազգային մտավոր ներուժի զարգացման հետ։ Այն արժեքավոր է 19-րդ դարի հայ մանկավարժական մտքի, հանրամատչելի գրականության, բարոյական դաստիարակության և լուսավորական շարժման պատմությամբ հետաքրքրվողների համար։ Միաժամանակ գիրքը կարող է օգտակար լինել հայ հին ուսումնական գրականության, գիտելիքի տարածման եղանակների և հարցուպատասխանի մեթոդի պատմական կիրառության ուսումնասիրության համար՝ ներկայացնելով կրթության ու դաստիարակության այն սկզբունքները, որոնց միջոցով փորձ է արվել ձևավորել գիտակից, բարոյապես պատասխանատու և հասարակական կյանքին պատրաստ անհատ։

Ստեղծագործությունը գեղարվեստական և դաստիարակչական բնույթի պատմողական երկ է, որի կենտրոնական թեման կորած երեխայի ճակատագիրն է, նրա կյանքի փորձությունները և մարդկային հարաբերությունների նշանակությունը։ Վերնագրում արտահայտված կորած տղայի պատմությունը ստեղծագործության հիմքում դնում է մանկության, ընտանիքի, ծնողական հոգատարության, պատկանելության և մարդկային համերաշխության հարցերը՝ ընթերցողին ներկայացնելով երեխայի կյանքի շուրջ ձևավորվող հուզական ու բարոյական խնդիրները։ Պատմության գաղափարական առանցքը մարդու ճակատագրի վրա ընտանիքի, շրջապատի և հասարակական միջավայրի ազդեցությունն է, ինչպես նաև դժվարությունների պայմաններում մարդկային արժանապատվությունը, հույսը և բարոյական սկզբունքները պահպանելու կարևորությունը։ Կորած երեխայի կերպարը կարող է դիտարկվել որպես մանկական խոցելիության և պաշտպանության անհրաժեշտության խորհրդանշական արտահայտություն, իսկ նրա պատմությունը՝ որպես ընտանիքի և հասարակության պատասխանատվության մասին խորհրդածություն։ Ստեղծագործության թեմատիկ շրջանակը ներառում է ծնողական սիրո և ընտանեկան կապերի արժեքը, հարազատների որոնման ու վերամիավորման ձգտումը, օտար միջավայրում հայտնվելու դժվարությունները, մարդկային բարության դրսևորումները և կյանքի փորձությունների հաղթահարման խնդիրը։ Այսպիսի պատմողական երկերում երեխայի ճակատագիրը հաճախ դառնում է մարդկային բնավորության, հասարակական վերաբերմունքի և բարոյական ընտրության բացահայտման միջոց։ Հեղինակային ուշադրությունը կենտրոնանում է ոչ միայն արտաքին իրադարձությունների, այլև դրանց առաջացրած զգացմունքների, ներքին ապրումների և անձի հոգևոր հասունացման վրա։ Գրական առումով ստեղծագործությունը պատկանում է այն պատմողական երկերի ավանդույթին, որոնցում սյուժետային հետաքրքրությունը զուգակցվում է դաստիարակչական նպատակների հետ։ Վերնագրում նշված անձնական պատմությունը ընթերցողին ներգրավում է հերոսի ճակատագրի մեջ՝ հնարավորություն տալով հետևելու նրա կյանքի ընթացքին և խորհելու մարդկային հարաբերությունների, կարեկցանքի, պատասխանատվության ու փոխօգնության նշանակության շուրջ։ Նման գրականության կարևոր առանձնահատկություններից են հուզական պատումը, բարոյական հակադրությունների օգտագործումը, մարդկային առաքինությունների ընդգծումը և ընթերցողի մեջ կարեկցանքի ու արդարության զգացում ձևավորելու ձգտումը։ Ստեղծագործությունը հետաքրքիր է նաև 19-րդ դարի եվրոպական դաստիարակչական և մանկապատանեկան գրականության համատեքստում, որտեղ երեխաների կյանքին, կրթությանը, ընտանեկան միջավայրին և բարոյական դաստիարակությանը նվիրված պատմությունները կարևոր տեղ էին զբաղեցնում։ Այդ շրջանի նմանատիպ երկերը գրականությունը դիտարկում էին ոչ միայն որպես ժամանցի միջոց, այլև որպես անհատի բարոյական և հասարակական ձևավորմանը նպաստող կարևոր միջոց։ Հայերեն հրատարակությունը վկայում է եվրոպական գեղարվեստական ու դաստիարակչական գրականությունը հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու և հայալեզու գրական ընթերցանության շրջանակն ընդլայնելու գործընթացի մասին։ Այն նշանակալի է նաև հայ թարգմանական գրականության պատմության տեսանկյունից՝ որպես մանկության, ընտանիքի և մարդկային հարաբերությունների թեմաներով համամարդկային գրական գաղափարների տարածման օրինակ։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել մանկապատանեկան գրականության պատմությամբ, 19-րդ դարի թարգմանական գրականությամբ, բարոյախոսական պատմություններով և եվրոպական գրականության հայերեն ընկալման գործընթացներով զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն արժեքավոր է նաև այն տեսանկյունից, որ ներկայացնում է երեխայի ճակատագրի միջոցով մարդկային կարեկցանքի, ընտանեկան կապվածության, հոգատարության և բարոյական պատասխանատվության կարևորությունը՝ պահպանելով դաստիարակչական գրականության հիմնական առաքելությունը։

Ստեղծագործությունը միջնադարյան հայ հոգևոր և պատմական գրականության ողբերգական-հիշատակային ժանրին պատկանող երկ է, որի կենտրոնում Սյունյաց եպիսկոպոս Տեր Ստեփանոսի անձն է, նրա մահվան կամ կորստի կապակցությամբ առաջացած վիշտը և այդ իրադարձության հոգևոր ու հասարակական նշանակությունը։ Երկը ներկայացնում է հայ միջնադարյան եկեղեցական կյանքի կարևոր դեմքերից մեկի հիշատակը՝ այնպիսի գրական ձևով, որտեղ անձնական կսկիծը միահյուսվում է եկեղեցական հաստատության, ազգային հոգևոր ժառանգության և հասարակական կյանքի նկատմամբ մտահոգության հետ։ Ստեղծագործության վերնագրում հիշատակված Էջմիածնի սուրբ աթոռը հանդես է գալիս որպես հայոց եկեղեցական միասնության, հոգևոր կենտրոնացման և ազգային ինքնության խորհրդանիշ, իսկ դրա նկատմամբ ուղղված ողբն ու հառաչանքը արտահայտում են ոչ միայն առանձին հոգևորականի կորստի ցավը, այլև եկեղեցական կյանքի համար այդպիսի իրադարձության ունեցած նշանակությունը։ Տեր Ստեփանոս Սյունեցու հիշատակումը և նրա տոհմական ծագման՝ Տարսայիճ իշխանի որդի լինելու հանգամանքի ընդգծումը ստեղծագործությանը հաղորդում են նաև պատմական ու տոհմաբանական արժեք։ Այս տեղեկությունը ցույց է տալիս, որ երկի հերոսը ներկայացվում է ոչ միայն իր հոգևոր պաշտոնով, այլև իր հասարակական և իշխանական ծագման համատեքստում, ինչը բնորոշ է միջնադարյան հայ գրականության այն ավանդույթին, որտեղ հոգևոր և աշխարհիկ հեղինակությունները հաճախ փոխկապակցված էին։ Ստեղծագործության ստեղծման հանգամանքների մեջ առանձնահատուկ է Վարդապետ Խաչատուր Կեչառեցու խնդրանքով գրված լինելու հիշատակությունը, որը բացահայտում է երկի պատվիրատուական բնույթը և այն միջավայրը, որտեղ գրական խոսքը ծառայում էր հիշատակի պահպանմանը, հոգևոր մխիթարությանը և պատմական իրադարձությունների արժևորմանը։ Ողբի ժանրին բնորոշ հուզական արտահայտչամիջոցները՝ վշտի, կորստի, հառաչանքի, ցավի և անցողիկության պատկերները, ստեղծագործության հիմնական գաղափարական հենքն են։ Դրանց միջոցով արտահայտվում են մարդկային կյանքի ժամանակավորության, մահվան անխուսափելիության, արժանավոր անձանց կորստի և նրանց թողած հոգևոր ժառանգության պահպանման գաղափարները։ Երկում կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հիշատակի բարոյական նշանակությունը. մահացած անձի արժանիքների հիշատակումը դիտարկվում է որպես նրա հոգևոր ներկայությունը պահպանելու, հաջորդ սերունդներին նրա օրինակը փոխանցելու և համայնքի պատմական հիշողությունն ամրապնդելու միջոց։ Գրական առումով ստեղծագործությունը կապված է հայ միջնադարյան ողբերգական պոեզիայի և եկեղեցական ներբողագրության ավանդույթների հետ։ Այդ ժանրերին բնորոշ են բարձրաշունչ խոսքը, հուզական դիմումները, աստվածաշնչյան պատկերացումների կիրառությունը, խորհրդանշական արտահայտությունները և մահվան ու հավերժության թեմաների համադրումը։ Ստեղծագործության կարևոր առանձնահատկություններից է անձնական վշտի ընդլայնումը մինչև համազգային և եկեղեցական նշանակություն ունեցող կսկիծ, որի շնորհիվ առանձին մարդու հիշատակը դառնում է պատմական ու հոգևոր ժառանգության մաս։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայ միջնադարյան եկեղեցական պաշտոնների, Սյունյաց հոգևոր կենտրոնի, Էջմիածնի մայր աթոռի հեղինակության և հոգևորականության ու իշխանական տների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Պատմամշակութային տեսանկյունից երկը կարևոր է հայոց եկեղեցական պատմության, միջնադարյան հիշատակային գրականության և պատմական հիշողության պահպանման ավանդույթների տեսանկյունից։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես էին հայ հեղինակները գրական ստեղծագործությունը ծառայեցնում ոչ միայն գեղարվեստական ինքնարտահայտմանը, այլև պատմական դեմքերի հիշատակը հավերժացնելուն, հոգևոր արժեքների փոխանցմանը և համայնքային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը։ Հատկապես ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, որ միջնադարյան իրադարձության և անձի հիշատակին նվիրված այս երկը շարունակել է շրջանառվել հայ տպագիր մշակույթի մեջ՝ հնարավորություն տալով հետագա սերունդներին ծանոթանալու հին գրական ժառանգությանն ու եկեղեցական պատմության կարևոր դրվագներին։ Այն արժեքավոր է հայ միջնադարյան գրականության, ողբերգական պոեզիայի, եկեղեցական պատմության, Սյունյաց հոգևոր կյանքի, հայ իշխանական տների պատմության և Էջմիածնի հոգևոր կենտրոնի պատմամշակութային դերի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։