Джаншиев, Григорий Аветович, 1851-1900

История

Աշխատությունը նվիրված է Հայկական հարցի ձևավորման, զարգացման և պատմական նշանակության ուսումնասիրությանը Օսմանյան կայսրության քաղաքական ու հասարակական միջավայրում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում XIX դարի երկրորդ կեսից հատկապես սրված այն խնդիրներն են, որոնք կապված էին Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության իրավական, սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական դրության, անվտանգության ապահովման և բարեփոխումների անհրաժեշտության հետ։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս դիտարկել Հայկական հարցը ոչ միայն որպես հայ ժողովրդի ներքին խնդիր, այլև որպես միջազգային հարաբերությունների կարևոր բաղադրիչ, որը XIX դարի վերջին աստիճանաբար դարձավ եվրոպական տերությունների և Օսմանյան կայսրության միջև դիվանագիտական քննարկումների առարկա։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են ներկայացվել Օսմանյան կայսրության հայաբնակ նահանգներում տիրող իրավիճակը, վարչական կառավարման առանձնահատկությունները, հայ բնակչության իրավունքների սահմանափակումները, բարեփոխումների պահանջները և դրանց իրականացման հետ կապված դժվարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1877–1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային իրավիճակին, Սան Ստեֆանոյի պայմանագրին և Բեռլինի վեհաժողովին, որոնց արդյունքում Հայկական հարցը ստացավ միջազգային-դիվանագիտական հստակ ձևակերպում։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև հայկական քաղաքական և հասարակական շարժումների զարգացմանը, ազգային ինքնագիտակցության աճին և այն կազմակերպություններին ու գործիչներին, որոնք տարբեր եղանակներով փորձում էին բարձրացնել հայ բնակչության անվտանգության և իրավունքների պաշտպանության հարցերը։ Կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև եվրոպական տերությունների քաղաքականությունը, քանի որ նրանց միջամտությունը և Օսմանյան կայսրության նկատմամբ իրականացվող դիվանագիտական ճնշումները նշանակալի ազդեցություն ունեցան խնդրի միջազգայինացման գործընթացի վրա։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը կարող է դիտարկել իշխանությունների քաղաքականությունը, բռնությունների և հալածանքների դրսևորումները, ինչպես նաև 1890-ական թվականների զանգվածային բռնությունների պատմական համատեքստը։ Հայկական հարցի հետագա զարգացումը սերտորեն կապված է XX դարի սկզբի քաղաքական իրադարձությունների և 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության հետ, որից հետո խնդիրը ձեռք բերեց նոր՝ պատմական հիշողության, արդարության և միջազգային ճանաչման հարթություն։ Աշխատանքը կարող է նաև անդրադառնալ հետագա ժամանակաշրջանում խնդրի ընկալման փոփոխություններին, պատմագրական տարբեր մոտեցումներին և հայ-թուրքական հարաբերություններում դրա շարունակական նշանակությանը։ Այս տեսանկյունից նյութը արժեքավոր է ոչ միայն պատմական փաստերի ուսումնասիրության, այլև ազգային, քաղաքական և միջազգային գործընթացների փոխկապակցվածությունը հասկանալու համար։ Այն կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, քաղաքագետներին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, ուսանողներին և Օսմանյան կայսրության ու Հայկական հարցի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։