Մինասյան, Սերգեյ Մամիկոնի

Политология

Աշխատանքը նվիրված է Ղարաբաղյան հակամարտության շրջանակում զսպման քաղաքականության և ռազմավարության ուսումնասիրությանը՝ հակամարտության զարգացման, կողմերի փոխհարաբերությունների և տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի համատեքստում։ Հետազոտության հիմքում «զսպման» հասկացությունն է՝ որպես հակառակորդի գործողությունները կանխելու կամ սահմանափակելու նպատակով քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական, տնտեսական և այլ միջոցների համակցություն։ Աշխատանքը կարող է դիտարկել, թե ինչպես են ուժերի հարաբերակցությունը, ռազմական ներուժը, արտաքին դերակատարների ներգրավվածությունը և միջազգային միջնորդական գործընթացները ազդել հակամարտության դինամիկայի վրա։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է հակամարտության պատմական և քաղաքական նախադրյալների ներկայացումը։ Ղարաբաղյան հակամարտությունը ձևավորվել է Խորհրդային Միության վերջին տարիներին սրված ազգային-քաղաքական հակասությունների պայմաններում և հետագայում վերածվել լայնածավալ զինված հակամարտության։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո հակամարտությունը ձեռք բերեց միջազգային անվտանգության խնդիրների բնույթ՝ ներգրավելով ոչ միայն անմիջական կողմերին, այլև տարածաշրջանային և միջազգային մի շարք դերակատարների։ Այս համատեքստում զսպման քաղաքականության ուսումնասիրությունը պահանջում է հաշվի առնել ինչպես տեղային, այնպես էլ տարածաշրջանային ուժերի փոխազդեցությունը։ Հետազոտության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել ռազմական զսպման դերը։ Ռազմական ներուժը հակամարտող կողմերի համար կարող է ծառայել որպես հակառակորդի գործողությունները սահմանափակելու միջոց, սակայն դրա արդյունավետությունը կախված է ուժերի հարաբերակցությունից, ռազմական տեխնոլոգիաներից, զորքերի պատրաստվածությունից, ռազմավարական հաղորդակցությունից և արտաքին աջակցության հնարավորություններից։ Միաժամանակ ռազմական զսպումը կարող է ունենալ երկակի բնույթ․ այն կարող է նվազեցնել լայնածավալ գործողությունների հավանականությունը, բայց ուժերի հարաբերակցության փոփոխության կամ փոխադարձ սպառնալիքների աճի դեպքում կարող է նաև նպաստել լարվածության սրմանը։ Առանձին նշանակություն ունի քաղաքական և դիվանագիտական զսպման ուսումնասիրությունը։ Միջազգային միջնորդությունը, բանակցային գործընթացները, հրադադարի պահպանման մեխանիզմները և միջազգային կազմակերպությունների ներգրավվածությունը կարող են դիտարկվել որպես հակամարտության ռազմական էսկալացիան սահմանափակելու միջոցներ։ Այս տեսանկյունից կարևոր է ուսումնասիրել այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով արտաքին դերակատարները փորձել են կանխել լայնածավալ ռազմական գործողությունների վերսկսումը և կողմերին պահել բանակցային գործընթացի շրջանակում։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև տարածաշրջանային տերությունների դերակատարությանը։ Հարավային Կովկասում ուժերի հարաբերակցության վրա ազդել են հարևան պետությունների ռազմաքաղաքական շահերը, տնտեսական կապերը, էներգետիկ և տրանսպորտային նախագծերը և անվտանգության համակարգերը։ Այդ պատճառով Ղարաբաղյան հակամարտության զսպման մեխանիզմները չեն կարող ամբողջությամբ ուսումնասիրվել միայն հակամարտության անմիջական կողմերի հարաբերությունների շրջանակում։ Կարևոր է նաև հաշվի առնել արտաքին ռազմական և քաղաքական աջակցության ազդեցությունը։ Զենքի մատակարարումները, ռազմական համագործակցությունը, դիվանագիտական աջակցությունը և ռազմավարական գործընկերությունները կարող են փոխել կողմերի գնահատականները սեփական հնարավորությունների և հակառակորդի ներուժի վերաբերյալ։ Այդ հանգամանքը կարող է ազդել ինչպես զսպման արդյունավետության, այնպես էլ հակամարտության ուժային հավասարակշռության վրա։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է զսպման և էսկալացիայի փոխհարաբերության բացահայտումը։ Զսպման ռազմավարության արդյունավետությունը մեծապես կախված է հակառակորդի կողմից ազդանշանների ճիշտ ընկալումից։ Եթե կողմերից մեկը մյուսի գործողությունները ընկալում է որպես պաշտպանական, սահմանափակող կամ կանխարգելիչ, հնարավոր է պահպանել հարաբերական կայունություն։ Սակայն նույն գործողությունները կարող են ընկալվել որպես ագրեսիվ կամ նախահարձակ և հանգեցնել փոխադարձ սպառնալիքների ուժեղացման։ Այդ պատճառով ռազմավարական հաղորդակցությունը, վստահության միջոցները և ճգնաժամային իրավիճակներում կապի մեխանիզմները կարևոր բաղադրիչներ են։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել նաև միջազգային իրավունքի դերը։ Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ միջազգային մոտեցումները ներառում են տարածքային ամբողջականության, ժողովուրդների ինքնորոշման, ուժի չկիրառման և վեճերի խաղաղ կարգավորման սկզբունքների տարբեր մեկնաբանություններ։ Այս սկզբունքների փոխհարաբերությունը երկար ժամանակ եղել է բանակցային գործընթացի առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետևաբար զսպման քաղաքականության իրավական և դիվանագիտական սահմանների ուսումնասիրությունը կարևոր է հակամարտության կարգավորման հնարավոր մեխանիզմները հասկանալու համար։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել հրադադարի պահպանման խնդրին։ Հրադադարը կարող է դիտարկվել որպես ժամանակավոր զսպման մեխանիզմ, որը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ռազմական գործողությունների ինտենսիվությունը և պայմաններ ստեղծել բանակցությունների համար։ Սակայն դրա երկարաժամկետ արդյունավետությունը կախված է վերահսկման, փոխադարձ վստահության և խախտումների արձագանքման գործուն մեխանիզմների առկայությունից։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև հակամարտության տարբեր փուլերում ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը զսպման ռազմավարությունների վրա։ Ռազմական տեխնոլոգիաների զարգացումը, սպառազինությունների ձեռքբերումը, տնտեսական հնարավորությունների տարբերությունները և արտաքին դաշնակիցների քաղաքականությունը կարող են փոխել նախկին հավասարակշռությունը։ Այդ պատճառով զսպումը ստատիկ երևույթ չէ և պահանջում է կողմերի կարողությունների ու ռազմավարական նպատակների շարունակական վերագնահատում։ Աշխատանքի կիրառական նշանակությունը կապված է հակամարտությունների կանխարգելման և անվտանգության քաղաքականության մշակման հետ։ Ղարաբաղյան հակամարտության օրինակով զսպման մեխանիզմների ուսումնասիրությունը կարող է օգնել հասկանալու, թե ինչ պայմաններում են աշխատում ռազմական և ոչ ռազմական զսպման գործիքները, ինչ գործոններ են նպաստում դրանց արդյունավետությանը և որոնք կարող են հանգեցնել դրանց ձախողմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Ղարաբաղյան հակամարտության զսպումը դիտարկում է որպես բազմաշերտ գործընթաց, որտեղ փոխկապակցված են ռազմական ուժը, դիվանագիտությունը, միջազգային միջնորդությունը, տարածաշրջանային ուժերի շահերը, միջազգային իրավունքը և ռազմավարական հաղորդակցությունը։ Այդպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հակամարտության դինամիկան ուսումնասիրել ոչ միայն ռազմական գործողությունների, այլև դրանց կանխարգելման, սահմանափակման և քաղաքական կառավարման տեսանկյունից։

История

Ուսումնասիրությունը նվիրված է XIX դարի առաջին երեսնամյակում ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պատերազմների ընթացքում հայերի մասնակցության պատմությանը՝ այդ ժամանակաշրջանի ռազմական, քաղաքական և հասարակական իրադարձությունների համատեքստում։ Աշխատության կենտրոնում հայ բնակչության ներգրավվածությունն է ռազմական գործողություններում, ինչպես նաև այդ մասնակցության պատճառները, ձևերը և հետևանքները։ Հետազոտության շրջանակում լուսաբանվում են Արևելյան Հայաստանի և հարակից տարածքների հայության դրությունը, տարածաշրջանում ռուսական և պարսկական ու օսմանյան իշխանությունների միջև հակասությունները և դրանց ազդեցությունը հայ հասարակության քաղաքական կողմնորոշումների վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական կամավորական ջոկատների և առանձին զինվորականների մասնակցությանը, նրանց կատարած ռազմական գործողություններին, տեղական բնակչության աջակցությանը և ռազմական գործողությունների ընթացքում ունեցած դերակատարությանը։ Ուսումնասիրության մեջ դիտարկվում են նաև հայերի քաղաքական ակնկալիքները, մասնավորապես՝ օտար տիրապետությունից ազատագրվելու և իրենց պատմական բնակավայրերում ավելի անվտանգ ու կայուն պայմաններ ձևավորելու ձգտումները։ Աշխատությունը ներկայացնում է պատերազմների ազդեցությունը հայ բնակչության ժողովրդագրական, սոցիալական և տնտեսական վիճակի վրա, ինչպես նաև տեղաշարժերի, գաղթի և բնակեցման գործընթացների հետ կապված հետևանքները։ Կարևորվում է հայերի մասնակցության դերը ռուսական զորքերի առաջխաղացման և տարածաշրջանում ռազմական գործողությունների իրականացման ընթացքում, ինչպես նաև այդ համագործակցության ազդեցությունը հետագա քաղաքական զարգացումների վրա։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս հայերի ռազմական մասնակցությունը դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին ռազմական դրվագների ամբողջություն, այլև որպես XIX դարի սկզբի հայ քաղաքական և ազգային կյանքի կարևոր գործընթացների բաղկացուցիչ մաս։