Книги автора (1)

Онлайн

История

Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հատոր 18․ Պարսկական աղբյուրներ, հատոր Ա․ Միրզա Սամիա՝ «Արքաների հիշատակարան»

Գիրքը հայագիտական և արևելագիտական սկզբնաղբյուրների բազմահատորյա մատենաշարի կարևոր ուսումնասիրություններից է, որը ներկայացնում է պարսկական պատմագրական ժառանգության մի արժեքավոր նմուշ՝ Միրզա Սամիայի «Թազքիրաթ ալ-Մուլուք» աշխատությունը, որը հայտնի է նաև «Արքաների հիշատակարան» անվամբ։ Այն պատկանում է պարսկական պատմագիտական և վարչական գրականության այն երկերի շարքին, որոնք կարևոր տեղեկություններ են պարունակում Իրանի պետական կառավարման համակարգի, արքունական հաստատությունների, վարչական կառուցվածքի, պետական պաշտոնների, հարկային հարաբերությունների և հասարակական կյանքի վերաբերյալ։ Աշխատությունը հատկապես նշանակալի է Սեֆյան Իրանի պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ ներկայացնում է այդ ժամանակաշրջանի պետական կառավարման կազմակերպման, իշխանական համակարգի և վարչական ինստիտուտների վերաբերյալ կարևոր տեղեկություններ։ Միրզա Սամիայի երկը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու պարսկական պետության կառավարման ներքին մեխանիզմների, արքունիքի գործառույթների, պաշտոնատար անձանց պարտականությունների, պետական կառույցների փոխհարաբերությունների և երկրի վարչատարածքային կազմակերպման մասին։ Այս տեղեկությունները կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն Իրանի քաղաքական ու վարչական պատմության, այլև տարածաշրջանի տարբեր ժողովուրդների, այդ թվում՝ հայերի պատմական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Հայաստանի և Պարսկաստանի պատմական հարաբերությունները դարերի ընթացքում զարգացել են քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և մշակութային բազմաթիվ փոխազդեցությունների պայմաններում։ Պարսկական պետության կազմում ընդգրկված կամ նրա ազդեցության ոլորտում գտնվող հայկական տարածքների պատմությունը սերտորեն կապված էր կենտրոնական իշխանության քաղաքականության, տեղական վարչական համակարգի, հարկային պարտավորությունների, բնակչության տեղաշարժերի և համայնքային հարաբերությունների հետ։ Հետևաբար պարսկական պետական ու պատմագրական աղբյուրները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու Հայաստանի պատմական իրադարձությունները ոչ միայն հայկական գրավոր ավանդույթի, այլև հարևան պետության վարչական ու քաղաքական տեսանկյունից։ Նման սկզբնաղբյուրների կարևորությունը հատկապես մեծ է այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է համադրել տարբեր ժողովուրդների պատմական հիշողությունը, բացահայտել քաղաքական իրադարձությունների փոխադարձ ընկալումները և վերակազմել տարածաշրջանի պատմական զարգացումների ամբողջական պատկերը։ Միրզա Սամիայի աշխատության արժեքը պայմանավորված է նաև պարսկական վարչական տերմինաբանության, պետական պաշտոնների անվանումների, կառավարման սկզբունքների և արքունական համակարգի նկարագրության մեջ պարունակվող տեղեկություններով, որոնք կարող են օգտակար լինել պատմական Հայաստանի՝ Իրանի քաղաքական ու տնտեսական համակարգի հետ ունեցած կապերի ուսումնասիրության համար։ Հատորի գիտական նշանակությունը միայն մեկ պարսկական երկի ներկայացմամբ չի սահմանափակվում․ այն նաև հնարավորություն է ստեղծում հայկական պատմագիտության մեջ օգտագործելու օտարալեզու սկզբնաղբյուրները՝ Հայաստանի և հայ ժողովրդի անցյալը բազմակողմանիորեն ուսումնասիրելու նպատակով։ Պարսկական պատմագրական ավանդույթը կարևոր տեղ է զբաղեցնում տարածաշրջանի պատմական աղբյուրագիտության մեջ, քանի որ այն արտացոլում է Իրանի քաղաքական վերնախավի, պետական կառույցների և վարչական գործիչների պատկերացումները երկրի ու նրա ազդեցության ներքո գտնվող տարածքների վերաբերյալ։ Այդ աղբյուրների ուսումնասիրությունը նպաստում է պատմական փաստերի համադրմանը, ժամանակաշրջանի քաղաքական իրողությունների հստակեցմանը և հայ-իրանական հարաբերությունների տարբեր կողմերի բացահայտմանը։ Հատորի կարևոր առանձնահատկություններից է նաև բնագրային աղբյուրի գիտական շրջանառության մեջ ներմուծումը, որի միջոցով հայ ընթերցողին հասանելի է դառնում պարսկական պատմագիտական ժառանգության մի կարևոր հատված։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում պարսկերեն սկզբնաղբյուրների, իրանագիտության, սեֆյան ժամանակաշրջանի պատմության, վարչական պատմության և պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Միաժամանակ գիրքը արժեքավոր է հայագետների, պատմաբանների, աղբյուրագետների և ուսանողների համար, քանի որ ընդլայնում է Հայաստանի պատմության ուսումնասիրության աղբյուրագիտական շրջանակը և հնարավորություն տալիս հայ ժողովրդի պատմական անցյալը դիտարկելու հարևան պետությունների քաղաքական ու վարչական համակարգերի համատեքստում։ Աշխատությունն ունի կարևոր գիտական և մշակութային նշանակություն՝ նպաստելով հայ-իրանական պատմական կապերի ուսումնասիրությանը, պարսկական սկզբնաղբյուրների հետազոտմանը և Հայաստանի պատմության բազմակողմանի ու համադրական ներկայացմանը։

Обновлено. 2026-11-17
Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հատոր 18․ Պարսկական աղբյուրներ, հատոր Ա․ Միրզա Սամիա՝ «Արքաների հիշատակարան»

Бесплатно

Другие авторы

Все авторы
Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Подробнее Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Подробнее Ղազարոս Աղայան Ղազարոս Աղայան 1840 թ․ – 1911 թ․ Ղազարոս Աղայանը մանկական գրականության հիմնադիրներից է։ Նա գրել է բազմաթիվ հեքիաթներ, պատմվածքներ և կրթական նյութեր երեխաների համար։ Նրա ստեղծագործություններն ունեն դաստիարակչական և բարոյական նշանակություն։ Աղայանը նաև ակտիվ մանկավարժ էր։ Նա մեծ դեր է ունեցել ազգային կրթության զարգացման գործում։ Նրա հերոսները սովորեցնում են ազնվություն, աշխատասիրություն և բարություն։ Աղայանի լեզուն պարզ և հասկանալի է երեխաների համար։ Նրա հեքիաթները մինչ օրս ընդգրկված են դպրոցական ծրագրերում։ Մի քանի սերունդ մեծացել է նրա գրքերով։ Նա համարվում է հայ մանկական գրականության դասականներից մեկը։ menu_book5 Подробнее Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Подробнее Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) Մուրացան (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան) 1854 թ․ – 1908 թ․ Մուրացանը հայ պատմական արձակի կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Գևորգ Մարզպետունի» վեպն է։ Վեպում ներկայացվում են Հայաստանի պատմության կարևոր էջերը։ Մուրացանը մեծ հետաքրքրություն ուներ ազգային անցյալի նկատմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները ներշնչված են հայրենասիրական գաղափարներով։ Նա ձգտել է ընթերցողին ծանոթացնել հայկական պատմությանը։ Նրա կերպարները հաճախ մարմնավորում են քաջություն և նվիրվածություն։ Մուրացանի լեզուն հարուստ է և արտահայտիչ։ Նրա գրքերը մինչ օրս մեծ հետաքրքրությամբ ընթերցվում են։ Նա կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ պատմավեպի զարգացման մեջ։ menu_book18 Подробнее Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Подробнее