Մոհամմադզադեհ, Թուրաջ Ղուշչի

Психология

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է պատերազմի մասնակից և վետերան անձանց հոգեկան վիճակների առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով Իրանի և Իրաքի միջև պատերազմի ընթացքում ստացած ռազմական փորձի երկարաժամկետ հոգեբանական հետևանքներին։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել մարտական գործողությունների, կյանքի համար վտանգավոր իրավիճակների, ֆիզիկական և հոգեբանական ծանրաբեռնվածության, կորստի ու երկարատև սթրեսի ազդեցությունը մարդու հոգեկան ոլորտի վրա և ուսումնասիրել այն գործոնները, որոնք պայմանավորում են հետպատերազմյան շրջանում հոգեկան վիճակների ձևավորումն ու դրսևորումը։ Աշխատության հիմքում այն դրույթն է, որ պատերազմական փորձառությունը կարող է խորապես ազդել մարդու հուզական, ճանաչողական և վարքային ոլորտների վրա, իսկ դրա հետևանքները կարող են պահպանվել նաև ռազմական գործողությունների ավարտից երկար ժամանակ անց։ Հետազոտության շրջանակում պատերազմը դիտարկվում է որպես ծայրահեղ սթրեսածին միջավայր, որտեղ մարդը կարող է պարբերաբար բախվել կյանքի կորստի վտանգի, բռնության, ֆիզիկական վնասվածքների, ընկերների և հարազատների մահվան, անորոշության, քնի խանգարման և մշտական վտանգի զգացման հետ։ Նման պայմաններում ձևավորվող հոգեբանական արձագանքները կարող են ունենալ տարբեր ինտենսիվություն և դրսևորվել ինչպես անմիջապես, այնպես էլ հետագա տարիներին։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է պատերազմի վետերանների հոգեկան վիճակների կառուցվածքի ուսումնասիրությունը։ Հեղինակը կարող է ուշադրություն դարձնել անհանգստության, վախի, հուզական լարվածության, դյուրագրգռության, տրամադրության անկման, ապատիայի, մեղքի զգացման, սոցիալական մեկուսացման և այլ հոգեբանական դրսևորումների առանձնահատկություններին։ Այս վիճակների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի հոգեբանական մեխանիզմներով է մարդը արձագանքում երկարատև և ինտենսիվ վտանգի պայմաններին, և ինչ փոփոխություններ կարող են պահպանվել խաղաղ ժամանակաշրջանում։ Առանձին կարևորություն ունի հետտրավմատիկ սթրեսային արձագանքների ուսումնասիրությունը։ Պատերազմի ընթացքում ստացած ծանր փորձառությունները որոշ անձանց մոտ կարող են հետագայում վերարտադրվել անցանկալի հիշողությունների, մղձավանջների, տրավմատիկ իրավիճակները հիշեցնող ազդակներից խուսափելու, գերզգոնության, քնի խանգարումների և ուժեղ հուզական արձագանքների միջոցով։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել այս երևույթների տարածվածությունը, արտահայտվածության աստիճանը և դրանց փոխկապակցվածությունը վետերանի անձնային և սոցիալական առանձնահատկությունների հետ։ Միաժամանակ հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակել նորմատիվ հոգեբանական արձագանքները կլինիկական նշանակություն ունեցող խանգարումներից՝ խուսափելով պատերազմի բոլոր մասնակիցների փորձառությունը նույն կերպ մեկնաբանելուց։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև անհատական տարբերությունների ուսումնասիրությունը։ Նույնատիպ մարտական փորձառությունը տարբեր մարդկանց մոտ կարող է առաջացնել տարբեր հոգեբանական հետևանքներ։ Դրանց վրա կարող են ազդել անձի նախապատերազմական հոգեբանական առանձնահատկությունները, տարիքը, մարտական փորձի տևողությունը, ստացած վնասվածքները, մարտական գործողությունների ինտենսիվությունը, կորստի փորձառությունը, սոցիալական աջակցությունը և հետպատերազմյան կյանքի պայմանները։ Այս գործոնների համադրությունը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել վետերանների հոգեկան վիճակների բազմազանության մասին։ Աշխատանքում կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել հուզական ոլորտի ուսումնասիրությունը։ Պատերազմական փորձառությունից հետո որոշ վետերանների մոտ կարող են պահպանվել բարձր տագնապայնություն, հուզական անկայունություն, զայրույթի վերահսկման դժվարություններ կամ բացասական հույզերի նկատմամբ բարձր զգայունություն։ Մյուսների դեպքում կարող է նկատվել հուզական բթացում, զգացմունքների արտահայտման նվազում կամ միջանձնային հարաբերություններից հեռանալու միտում։ Այս տարբեր դրսևորումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու պատերազմի հոգեբանական ազդեցության անհատական առանձնահատկությունները։