Բնակչության սոցիալական ապահովագրության կառավարման համակարգի զարգացման ուղղությունները (ՀՀ կենսաթոշակային համակարգի նյութերով)

Право

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ֆինանսական վերահսկողություն իրականացնող մարմինների իրավական կարգավիճակի և դրա առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում այն պետական կառույցների գործունեությունն է, որոնց միջոցով վերահսկվում է պետական ֆինանսական միջոցների ձևավորման, բաշխման և օգտագործման օրինականությունը, արդյունավետությունն ու նպատակային բնույթը։ Ուսումնասիրվում են այդ մարմինների իրավական հիմքերը, լիազորությունների շրջանակը, գործառույթները, կառուցվածքային առանձնահատկությունները և պետական կառավարման համակարգում նրանց տեղն ու դերը։ Աշխատության մեջ կարևոր ուշադրություն է դարձվում ֆինանսական վերահսկողության իրականացման ձևերին և մեթոդներին, վերահսկող մարմինների իրավունքներին ու պարտականություններին, ստուգումների և ուսումնասիրությունների կազմակերպման ընթացակարգերին, ինչպես նաև վերահսկողության արդյունքների հիման վրա համապատասխան միջոցների կիրառման իրավական հնարավորություններին։ Առանձին նշանակություն ունի վերահսկողություն իրականացնող մարմինների անկախության, հաշվետվողականության և օրինականության սկզբունքների ուսումնասիրությունը, քանի որ արդյունավետ ֆինանսական վերահսկողությունը պետք է համատեղի պետական ֆինանսների պաշտպանության անհրաժեշտությունը և վերահսկվող սուբյեկտների օրինական շահերի ապահովումը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև պետական ֆինանսական վերահսկողության տարբեր ինստիտուտների միջև լիազորությունների բաշխմանը, փոխգործակցությանը և դրանց իրավասությունների սահմանազատման խնդիրներին։ Կարևոր է նաև վերահսկողության համակարգի համապատասխանությունը իրավական պետության, թափանցիկության, արդյունավետ կառավարման և հանրային ֆինանսների պատասխանատու օգտագործման սկզբունքներին։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչ իրավական գործիքներով է պետությունը վերահսկում հանրային ֆինանսների կառավարումը և ինչպիսի մեխանիզմներով է ապահովվում ֆինանսական կարգապահությունը։ Այն կարող է օգտակար լինել իրավաբանների, պետական կառավարման մասնագետների, ֆինանսական վերահսկողության ոլորտի աշխատակիցների, տնտեսագետների, հետազոտողների և իրավաբանական ու կառավարչական մասնագիտությունների ուսանողների համար՝ հատկապես պետական ֆինանսների իրավական կարգավորման և վերահսկողության ինստիտուցիոնալ համակարգի ուսումնասիրության շրջանակում։

Политология

Աշխատությունը նվիրված է քաղաքական ապագայաբանության շրջանակում կանխատեսման տեսական, մեթոդաբանական և ճանաչողական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ քաղաքական գործընթացների հնարավոր զարգացման ուղղությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Հետազոտության առանցքում քաղաքական ապագայի վերաբերյալ գիտականորեն հիմնավորված դատողությունների ձևավորման հնարավորություններն ու սահմանափակումներն են, ինչպես նաև քաղաքական երևույթների բարձր փոփոխականության, բազմագործոն բնույթի և անորոշության ազդեցությունը կանխատեսումների վրա։ Քաղաքական կանխատեսումը դիտարկվում է ոչ թե որպես ապագայի միանշանակ որոշում, այլ որպես առկա միտումների, պատճառահետևանքային կապերի, հնարավոր փոփոխությունների և այլընտրանքային սցենարների համակարգված ուսումնասիրություն։ Ժամանակակից ռազմավարական ապագայաբանության մոտեցումները ևս սովորաբար շեշտադրում են ոչ թե մեկ անխուսափելի ապագայի կանխագուշակումը, այլ մի քանի հնարավոր ապագաների ուսումնասիրությունը և դրանց նկատմամբ պատրաստվածության զարգացումը։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում կանխատեսման օբյեկտի և ժամանակային հորիզոնի սահմանմանը, քաղաքական գործընթացների վերաբերյալ տեղեկատվության ընտրությանը, փոփոխականների առանձնացմանը և ստացված արդյունքների հավաստիության գնահատմանը։ Քննվում են կանխատեսման տարբեր մեթոդաբանական մոտեցումներ՝ միտումների վերլուծությունը, փորձագիտական գնահատումները, սցենարային մեթոդները, համեմատական վերլուծությունը, մոդելավորումը և հավանականային գնահատումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում քաղաքական կանխատեսումների ստուգելիության խնդիրը, քանի որ գիտական կանխատեսումը պահանջում է հնարավորինս հստակ սահմանված արդյունքներ, ժամանակային շրջանակներ և պայմաններ, որոնց դեպքում հնարավոր կլինի հետագայում գնահատել դրա համապատասխանությունը իրական զարգացումներին։ Ուսումնասիրվում է նաև քաղաքական ապագայի վրա մարդկային ընտրությունների, ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների, միջազգային միջավայրի, տնտեսական գործընթացների, տեխնոլոգիական զարգացման և անսպասելի իրադարձությունների ազդեցությունը։ Այս հանգամանքները սահմանափակում են երկարաժամկետ կանխատեսումների որոշակիությունը և մեծացնում այլընտրանքային սցենարների կիրառման նշանակությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կանխատեսողի սուբյեկտիվ գնահատականների, տեղեկատվական սահմանափակումների և ճանաչողական կողմնակալությունների հնարավոր ազդեցությանը։ Հետազոտության շրջանակում քաղաքական կանխատեսումը կապվում է նաև որոշումների ընդունման և ռազմավարական պլանավորման հետ, քանի որ ապագայի հնարավոր տարբերակների ուսումնասիրությունը կարող է օգտագործվել ռիսկերի, հնարավորությունների և քաղաքական ընտրությունների հետևանքների վերլուծության համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է քաղաքականագիտության, ապագայաբանության, քաղաքական վերլուծության և կանխատեսման մեթոդաբանության մոտեցումները՝ քաղաքական ապագան ներկայացնելով որպես անորոշ և բազմատարբերակ գործընթաց, որի գիտական ուսումնասիրությունը պահանջում է հավանականային, սցենարային և քննադատական մտածողության համատեղ կիրառում։

Экономика

«Աշխատանքի շուկա» գիրքը Մելքումյան Ա.-ի կողմից ներկայացված մենագրություն է, որը մանրամասն ուսումնասիրում է աշխատանքի շուկայի կազմակերպման, զարգացման և կառավարման հիմնարար սկզբունքները։ Գիրքը լուսաբանում է աշխատանքի շուկայի՝ որպես տնտեսության կենսական մասի, գործառույթները, կառուցվածքը և դրա աշխատանքի շուկայում կարևոր դերակատարումը։ Գրքում հեղինակն անդրադառնում է այն տարբեր հարցերին, որոնք կապված են աշխատանքի շուկայի արդյունավետության և աշխատանքի շուկայի հավասարակշռության պահպանման հետ։ Ներկայացվում է աշխատանքի շուկայի մեխանիզմները՝ զբաղվածության մակարդակի, գործազրկության, աշխատավարձի ձևավորման և աշխատանքի շուկայում գործող տարատեսակ տնտեսական հարաբերությունների համատեքստում։ Մելքումյանն ընդգծում է, որ աշխատանքի շուկան ոչ միայն կապված է երկրի տնտեսական համակարգի հետ, այլ նաև ազդում է սոցիալական պայմանների ու բնակչության եկամուտների վրա։ Գրքում ցուցադրվում է աշխատանքի շուկայի գործառույթների համակարգը, որտեղ պատկերվում են ինչպես աշխատանքային ուժի առաջարկն ու պահանջարկը, այնպես էլ դրանք փոխկապակցող գործոնները՝ տնտեսական աճը, կրթությունը, սոցիալական պաշտպանությունն ու պետական քաղաքականությունը։ Հեղինակը մատնանշում է նաև Հայաստանի աշխատանքի շուկայի հիմնական խնդիրները՝ բարձր գործազրկությունը, մասնագիտությունների անհամապատասխանությունը շուկայի պահանջներին, աշխատաշուկայում առկա գենդերային ու տարածքային անհավասարությունը։ Գրքում ներկայացված են միջազգային փորձը և այն երկրներում կիրառվող քաղաքականություններ, որոնք հաջողությամբ նպաստել են աշխատանքի շուկայի բարելավմանը։ Դրանք կարող են ծառայել որպես հիմք Հայաստանի աշխատանքի շուկայի բարեփոխումների համար։ Հեղինակը նաև բացատրում է, թե ինչպես կարող են աշխատավարձերը, աշխատուժի շարժը և քաղաքական փոփոխությունները ազդել աշխատանքի շուկայի վրա։ Գիրքը հատուկ է տնտեսագետներին, սոցիոլոգներին, աշխատանքի շուկայի հետ կապված ոլորտներում աշխատող մասնագետներին, ինչպես նաև այն ուսանողներին, ովքեր ուսումնասիրում են աշխատանքի շուկայի և տնտեսական քաղաքականության հարցեր։

Математика

Նյութում մանրամասն ներկայացվում են վեկտորային տարածությունները և դրանց ալգեբրայական կառուցվածքը, ենթատարածությունները, բազիսների և չափայնության գաղափարները, ինչպես նաև գծային անկախության և կախվածության պայմանները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գծային օպերատորներին և դրանց մատրիցային ներկայացմանը, ինչը կապում է աբստրակտ տեսությունը հաշվարկային մեթոդների հետ։ Բացի հիմնական կառուցվածքներից, քննարկվում են դետերմինանտների խորքային հատկությունները, Գաուսյան վերափոխման մեթոդները և գծային հավասարումների համակարգերի լուծման տարբեր ալգորիթմներ։ Նյութը նաև ընդգրկում է սեփական արժեքների և սեփական վեկտորների տեսությունը՝ ցույց տալով դրանց կարևորությունը համակարգերի կայունության, դիֆերենցիալ հավասարումների և ֆիզիկական մոդելների վերլուծության մեջ։ Դասագիրքը ընդգծում է գծային հանրահաշվի կիրառական արժեքը՝ կապելով այն համակարգչային գիտության, տնտեսագիտական մոդելավորման, մեխանիկայի և տվյալների վերլուծության հետ, որտեղ գծային կառուցվածքները հանդիսանում են հիմնարար գործիքներ։

Биология

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Դեբեդ գետի և նրա ջրահավաք ավազանի էկոլոգիական վիճակի համալիր գնահատմանը, ինչպես նաև տարածքի կայուն զարգացման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Դեբեդի ավազանը Հայաստանի հյուսիսային կարևորագույն ջրային համակարգերից է, որն առանձնանում է բազմազան բնական պայմաններով, հարուստ կենսաբազմազանությամբ և տնտեսական գործունեության տարբեր ձևերով։ Գետի և դրա վտակների ջրերը կարևոր նշանակություն ունեն բնակչության, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և այլ ոլորտների համար, ուստի դրանց որակի և քանակական վիճակի պահպանությունը տարածաշրջանի բնապահպանական անվտանգության կարևոր բաղադրիչ է։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել Դեբեդ գետի ջրային համակարգի բնական առանձնահատկությունները, գնահատել ջրի որակը, բացահայտել էկոլոգիական խնդիրների առաջացման հիմնական պատճառները և որոշել այնպիսի զարգացման ուղղություններ, որոնք թույլ կտան համատեղել տնտեսական գործունեությունը բնական միջավայրի պահպանության հետ։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են գետի ջրահավաք ավազանի աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը, կլիմայական պայմանները, ջրային ռեժիմը, գետային ցանցը, հողաբուսական ծածկույթը և բնական լանդշաֆտների առանձնահատկությունները։ Այս գործոնների ամբողջությունը ձևավորում է գետի հոսքի և ջրային էկոհամակարգերի բնական պայմանները, իսկ դրանց փոփոխությունները կարող են անդրադառնալ ջրային ռեսուրսների որակի և կայունության վրա։ Ուսումնասիրության առանցքային ուղղություններից մեկը Դեբեդի ջրի էկոլոգիական որակի գնահատումն է։ Այդ նպատակով կարող են դիտարկվել ջրի ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական ցուցանիշները, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ջրային էկոհամակարգի վիճակի մասին։ Ջրի ջերմաստիճանը, թթվայնությունը, լուծված թթվածնի քանակը, հանքայնացումը, կախված նյութերի պարունակությունը, կենսածին տարրերը և տարբեր քիմիական միացությունների առկայությունը կարևոր ցուցանիշներ են ջրի որակի գնահատման համար։ Միաժամանակ ջրային օրգանիզմների բազմազանության և տարածվածության ուսումնասիրությունը կարող է լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրել գետի էկոլոգիական վիճակի վերաբերյալ։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչն է Դեբեդ գետի և նրա ավազանի վրա մարդածին ազդեցության գնահատումը։ Տարածքում իրականացվող արդյունաբերական, հանքարդյունաբերական, գյուղատնտեսական և բնակավայրերի հետ կապված գործունեությունը տարբեր չափերով ազդում է բնական միջավայրի վրա։ Կենցաղային և արտադրական կեղտաջրերը, թափոնները, գյուղատնտեսական հոսքերը և արդյունաբերական արտանետումների հետևանքով առաջացող աղտոտիչները կարող են հայտնվել ջրային համակարգում և բացասաբար անդրադառնալ ջրի որակի վրա։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել աղտոտման աղբյուրների տարածական բաշխումը, դրանց ազդեցության աստիճանը և ջրային միջավայրի նկատմամբ առաջացող ռիսկերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հանքարդյունաբերության ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Հանքարդյունաբերական գործունեությունը կարող է կապված լինել ջրերի, հողերի և լանդշաֆտների վրա երկարատև ազդեցության հետ։ Հանքավայրերի շահագործման, թափոնների կուտակման և արտադրական գործընթացների հետևանքով առաջացող նյութերը որոշակի պայմաններում կարող են տեղափոխվել մակերևութային ջրեր։ Այդ պատճառով կարևոր է գնահատել հանքարդյունաբերական օբյեկտների ազդեցությունը և մշակել կանխարգելիչ ու վերականգնողական միջոցառումներ։ Գյուղատնտեսությունը ևս կարող է ազդեցություն ունենալ Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական վիճակի վրա։ Հողերի մշակումը, պարարտանյութերի և բույսերի պաշտպանության միջոցների օգտագործումը, անասնապահությունը և ոռոգման գործընթացները կարող են փոխել բնական ջրային հոսքերի որակը։ Կայուն գյուղատնտեսության պայմաններում անհրաժեշտ է նվազեցնել ջրի կորուստները, կանխել հողի էրոզիան, արդյունավետ օգտագործել պարարտանյութերը և սահմանափակել աղտոտիչների ներթափանցումը գետային համակարգ։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում կենսաբազմազանության և գետային էկոհամակարգերի վիճակի ուսումնասիրությունը։ Գետի ջրի որակի փոփոխությունները կարող են ազդել ջրային բուսականության, կենդանական աշխարհի և հատկապես ջրային օրգանիզմների բնական կենսամիջավայրերի վրա։ Ափամերձ տարածքների փոփոխությունը, ջրի աղտոտումը, հոսքի ռեժիմի խախտումը և մարդու տնտեսական գործունեությունը կարող են հանգեցնել էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության խաթարման։ Հետևաբար Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական գնահատումը պետք է ներառի ոչ միայն ջրի քիմիական կազմի, այլև կենդանի օրգանիզմների և բնական միջավայրերի վիճակի ուսումնասիրություն։ Աշխատության երկրորդ կարևոր ուղղությունը տարածքի կայուն զարգացման հեռանկարների վերլուծությունն է։ Կայուն զարգացումը ենթադրում է բնական ռեսուրսների այնպիսի օգտագործում, որը բավարարում է ներկա սերնդի տնտեսական և սոցիալական պահանջները՝ չվտանգելով ապագա սերունդների հնարավորությունները։ Դեբեդի ավազանի դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել տնտեսական գործունեության և բնապահպանական պահանջների հավասարակշռություն՝ հատկապես ջրային ռեսուրսների օգտագործման, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և զբոսաշրջության ոլորտներում։ Ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը կարող է հանդիսանալ կայուն զարգացման կարևոր ուղղություն։ Այն ենթադրում է ջրային ռեսուրսների օգտագործման, պահպանության և վերականգնման միասնական մոտեցում, որի շրջանակում հաշվի են առնվում ինչպես տնտեսական պահանջները, այնպես էլ բնապահպանական սահմանափակումները։ Կարևոր են նաև կեղտաջրերի մաքրման համակարգերի բարելավումը, արդյունաբերական արտահոսքերի վերահսկումը, ջրօգտագործման արդյունավետության բարձրացումը և ջրային էկոհամակարգերի պարբերական մոնիթորինգը։ Էկոլոգիական մոնիթորինգի կատարելագործումը հնարավորություն է տալիս ժամանակին բացահայտել ջրի որակի փոփոխությունները և կանխել էկոլոգիական խնդիրների խորացումը։ Մշտական դիտարկումների միջոցով հնարավոր է գնահատել աղտոտվածության տարածական և ժամանակային փոփոխությունները, բացահայտել առավել խնդրահարույց հատվածները և գնահատել իրականացվող բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը։ Դեբեդի ավազանի կայուն զարգացման համար կարևոր նշանակություն կարող է ունենալ նաև բնական և մշակութային ներուժի արդյունավետ օգտագործումը։ Տարածքի լեռնային լանդշաֆտները, գետային համակարգերը, անտառային և բնական տարածքները, ինչպես նաև պատմամշակութային ժառանգությունը կարող են նպաստել էկոլոգիապես պատասխանատու զբոսաշրջության զարգացմանը։ Միաժամանակ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների ընդլայնումը պետք է իրականացվի բնապահպանական սահմանափակումների հաշվառմամբ՝ կանխելով թափոնների ավելացումը, ջրային ռեսուրսների գերբեռնվածությունը և բնական տարածքների վնասումը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև տեղական բնակչության մասնակցությունը բնապահպանական կառավարմանը։ Տարածքի կայուն զարգացումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ բնական ռեսուրսների օգտագործման և պահպանության գործընթացներում հաշվի են առնվում համայնքների սոցիալական ու տնտեսական շահերը։ Բնապահպանական իրազեկվածության բարձրացումը, պատասխանատու բնօգտագործման մշակույթի ձևավորումը և տեղական համայնքների ներգրավումը կարող են նպաստել բնապահպանական ծրագրերի արդյունավետ իրականացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Դեբեդ գետը և նրա ջրահավաք ավազանը դիտարկում է որպես միասնական բնական, տնտեսական և սոցիալական համակարգ։ Էկոլոգիական գնահատման միջոցով հնարավոր է բացահայտել ջրային ռեսուրսների վրա ազդող հիմնական բնական և մարդածին գործոնները, գնահատել դրանց հետևանքները և սահմանել բնապահպանական առաջնահերթությունները։ Միաժամանակ կայուն զարգացման հեռանկարների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կապահովեն ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, էկոհամակարգերի պահպանումը, տնտեսական գործունեության զարգացումը և տարածաշրջանի բնակչության կյանքի որակի բարելավումը՝ երկարաժամկետ հեռանկարում պահպանելով Դեբեդի ավազանի բնական ներուժը։

Педагогика

Աշխատությունը նվիրված է տարրական դպրոցում սովորողների գիտելիքների գնահատման համակարգի բարեփոխման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով գնահատման ժամանակակից մանկավարժական մոտեցումների կարևորությունը կրթության որակի բարձրացման գործընթացում։ Վերլուծվում են ավանդական և ձևավորող գնահատման համակարգերի առանձնահատկությունները, դրանց ազդեցությունը աշակերտների ուսումնական մոտիվացիայի, ինքնուրույնության և ճանաչողական զարգացման վրա։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գնահատման չափանիշների թափանցիկությանը, անհատական մոտեցման կիրառմանը, ինչպես նաև ուսուցչի հետադարձ կապի դերին ուսումնական գործընթացում։ Ուսումնասիրությունը նաև քննարկում է կոմպետենտությունների վրա հիմնված գնահատման մոդելները և դրանց ներդրման հնարավորությունները ՀՀ հանրակրթական համակարգում։ Աշխատությունը ներկայացնում է մեթոդական առաջարկություններ, որոնք կարող են նպաստել գնահատման համակարգի արդիականացմանը և տարրական կրթության արդյունավետության բարձրացմանը։