Ինվարիանտները և փոխակերպումը հայոց հարսանիքում

Экономика

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բաժնետիրական ընկերությունների գործունեության կազմակերպման, զարգացման և արդյունավետ կառավարման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Այն անդրադառնում է բաժնետիրական ընկերությունների ձևավորման սկզբունքներին, կառավարման կառուցվածքին, բաժնետերերի իրավունքների պաշտպանությանը, ֆինանսատնտեսական գործունեության կազմակերպմանը, ներդրումային միջավայրի առանձնահատկություններին և շուկայական տնտեսության պայմաններում առաջացող մարտահրավերներին։ Հեղինակը վերլուծում է տնտեսական և իրավական խոչընդոտները, գնահատում ընկերությունների գործունեության արդյունավետության վրա ազդող գործոնները և առաջարկում գործնական լուծումներ՝ ուղղված կորպորատիվ կառավարման կատարելագործմանը, ներդրումային գրավչության բարձրացմանը, ֆինանսական կայունության ապահովմանը և մրցունակության ամրապնդմանը։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև պետական կարգավորման, օրենսդրական դաշտի, սեփականաշնորհման գործընթացների և կորպորատիվ հարաբերությունների զարգացման առանձնահատկությունները՝ ներկայացնելով դրանց ազդեցությունը բաժնետիրական ընկերությունների գործունեության վրա։ Գիրքը նախատեսված է տնտեսագետների, իրավաբանների, ձեռնարկատերերի, պետական կառավարման մասնագետների, գիտաշխատողների, ուսանողների և կորպորատիվ կառավարման ոլորտով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Информатика

Աշխատությունը նվիրված է բաշխված միջավայրերում իրականացվող գործընթացների նախագծման և վերիֆիկացման հիմնական գործիքային միջոցների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով բաշխված համակարգերի կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկությունների, գործընթացների մոդելավորման և դրանց ճշտության ստուգման մեթոդների վրա։ Բաշխված համակարգերում բազմաթիվ համակարգիչներ կամ հաշվարկային հանգույցներ համագործակցում են ընդհանուր խնդիրների լուծման համար, սակայն դրանց միջև հաղորդակցության ուշացումները, զուգահեռ գործողությունները, տվյալների փոխանակումը, հանգույցների հնարավոր խափանումները և ժամանակային անհամաժամանակությունը զգալիորեն բարդացնում են համակարգերի նախագծման ու ստուգման գործընթացը։ Այդ պատճառով բաշխված գործընթացների ճիշտ կառուցումը պահանջում է ոչ միայն ծրագրային լուծումների մշակում, այլև դրանց վարքագծի նախնական մոդելավորում և համակարգված վերիֆիկացիա։ Ուսումնասիրության առանցքում կարող է գտնվել բաշխված գործընթացների ֆորմալ և կիսաֆորմալ ներկայացման խնդիրը։ Մոդելավորման միջոցով հնարավոր է նկարագրել համակարգի բաղադրիչները, դրանց միջև փոխազդեցությունները, հաղորդագրությունների փոխանցումը, վիճակների փոփոխությունը և զուգահեռ ընթացող գործողությունները։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դեռևս նախագծման փուլում հայտնաբերել տրամաբանական հակասություններ, անհասանելի վիճակներ, փոխադարձ արգելափակումներ և այլ սխալներ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է գործընթացների վերիֆիկացիայի տեսական հիմքերի ուսումնասիրությունը։ Վերիֆիկացիան ուղղված է պարզելու, թե արդյոք մշակված համակարգը համապատասխանում է նախապես սահմանված պահանջներին և արդյոք նրա վարքագիծը բավարարում է անհրաժեշտ հատկություններին։ Բաշխված միջավայրերի դեպքում կարող են ստուգվել անվտանգության, հասանելիության, ճիշտ ավարտի, համաժամացման և հաղորդակցության հետ կապված հատկություններ։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել վիճակների տարածության ուսումնասիրության, մոդելների ստուգման, ֆորմալ ապացուցման և այլ մեթոդներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գործընթացների մոդելավորման տարբեր մոտեցումներին։ Դրանց միջոցով համակարգի վարքագիծը կարող է ներկայացվել վիճակների, անցումների, գործողությունների և հաղորդակցության հարաբերությունների միջոցով։ Նման ներկայացումը հնարավորություն է տալիս բարդ բաշխված գործընթացը վերածել ավելի պարզ և վերլուծելի մոդելի՝ պահպանելով դրա էական հատկությունները։ Մոդելի հիման վրա հնարավոր է ուսումնասիրել համակարգի հնարավոր վարքագծի տարբեր սցենարներ և ստուգել դրանց համապատասխանությունը սահմանված պահանջներին։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև գործընթացների նախագծման ավտոմատացման գործիքները, որոնք հնարավորություն են տալիս ստեղծել մոդելներ, իրականացնել դրանց վերլուծություն, կատարել վերիֆիկացիա և որոշ դեպքերում ավտոմատ կերպով հայտնաբերել սխալներ։ Նման գործիքների կիրառումը կարևոր է հատկապես խոշոր բաշխված համակարգերում, որտեղ հնարավոր վիճակների և փոխազդեցությունների քանակը կարող է արագ աճել։ Ավտոմատացված վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ծրագրային սխալների հայտնաբերման ծախսերը և ավելի վաղ փուլում բացահայտել նախագծային խնդիրները։ Բաշխված համակարգերի նախագծման ժամանակ կարևոր խնդիր է նաև զուգահեռության կառավարումը։ Միաժամանակ գործող գործընթացները կարող են միմյանցից կախված լինել, փոխանակել տվյալներ կամ մրցակցել ընդհանուր ռեսուրսների համար։ Սխալ կազմակերպման դեպքում կարող են առաջանալ մրցակցային պայմաններ, փոխադարձ արգելափակումներ կամ տվյալների անհամապատասխանություն։ Այդ պատճառով վերիֆիկացիոն գործիքների միջոցով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն առանձին գործընթացների ճիշտ աշխատանքը, այլև դրանց փոխազդեցության բոլոր էական սցենարները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև խափանումների նկատմամբ համակարգի կայունության ուսումնասիրությունը։ Բաշխված միջավայրում առանձին հանգույցների, կապի կամ ծրագրային բաղադրիչների խափանումը կարող է ազդել ամբողջ համակարգի աշխատանքի վրա։ Հետևաբար նախագծման և վերիֆիկացիայի գործիքները կարող են կիրառվել համակարգի վերականգնման մեխանիզմների, հաղորդակցության հուսալիության և սխալների նկատմամբ կայունության գնահատման համար։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է այնպիսի մեթոդների և գործիքների ընտրության ու կիրառման հետ, որոնք հնարավորություն են տալիս բարձրացնել բաշխված համակարգերի նախագծման հուսալիությունը և նվազեցնել դրանց մշակման ընթացքում առաջացող ռիսկերը։ Գործիքային միջոցների համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է հիմնվել դրանց արտահայտչականության, կիրառման բարդության, ավտոմատացման մակարդակի, մոդելների չափի նկատմամբ սահմանափակումների և վերիֆիկացիայի հնարավորությունների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է բաշխված միջավայրերում գործընթացների նախագծման և վերիֆիկացման խնդիրների համալիր ուսումնասիրություն՝ համադրելով մոդելավորման, ֆորմալ մեթոդների, ավտոմատացված ստուգման և ծրագրային ճարտարագիտության մոտեցումները։ Այն կարող է հետաքրքրել բաշխված համակարգերի, ծրագրային ապահովման նախագծման, ֆորմալ մեթոդների, համակարգերի վերիֆիկացիայի և համակարգչային գիտության ոլորտներում մասնագիտացող հետազոտողներին, ծրագրավորողներին և ուսանողներին։

Культура

Արցախի գրչության կենտրոնները միջնադարյան Հայաստանի մշակութային կյանքի ամենակարևոր օջախներից են, որտեղ ձևավորվել և զարգացել է ձեռագրական արվեստը, մատենագրությունը և գրչության բարձր մշակույթը։ Այդ կենտրոնները հիմնականում գործել են վանական համալիրների շուրջ՝ միաժամանակ լինելով կրթական, հոգևոր և գիտական գործունեության վայրեր։ Արցախի տարածքում հատկապես հայտնի են եղել Գանձասարի, Դադիվանքի, Ամարասի, Գտչավանքի, Եղիշե Առաքյալի վանքի և այլ վանական դպրոցներ, որտեղ ձեռագրերը ոչ միայն արտագրվել են, այլև զարդարվել բարձրարվեստ մանրանկարչությամբ։ Այս կենտրոններում աշխատող գրիչներն ու մանրանկարիչները ստեղծել են աստվածաբանական, պատմական, իրավական, բժշկական և կրթական բնույթի ձեռագրեր, որոնք կարևոր աղբյուր են տարածաշրջանի հոգևոր և հասարակական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Արցախի գրչության դպրոցները առանձնանում են իրենց գեղարվեստական ինքնատիպությամբ՝ հատկապես մանրանկարչության հարուստ գունային լուծումներով և պատկերային մտածողությամբ, ինչը վկայում է տեղական դպրոցների բարձր զարգացվածության մասին։ Ձեռագրական կենտրոնները նաև հանդիսացել են մշակութային ժառանգության պահպանման վայրեր՝ ապահովելով հայերեն գրավոր մշակույթի շարունակականությունը դժվար պատմական պայմաններում։ Այս կենտրոնների գործունեությունը մեծ ներդրում է ունեցել հայկական միջնադարյան մշակույթի ընդհանուր զարգացման մեջ և կարևոր դեր է խաղացել հայ ինքնության պահպանման գործում։

Экономика

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության շինարարության ոլորտում առկա ռիսկերի բացահայտմանը, գնահատմանը և կառավարմանը՝ շեշտադրելով շինարարական գործունեության արդյունավետության, կայունության և կանխատեսելիության բարձրացման խնդիրները։ Շինարարության ոլորտը բնութագրվում է բազմաթիվ փոխկապակցված գործոններով, որոնց փոփոխությունը կարող է ազդել ինչպես առանձին նախագծերի, այնպես էլ ամբողջ շինարարական հատվածի ֆինանսական և տնտեսական արդյունքների վրա։ Այդ պատճառով ռիսկերի համակարգված գնահատումն ու դրանց կառավարման արդյունավետ մեխանիզմների ձևավորումը կարևոր պայման են ներդրումային ծրագրերի հաջող իրականացման և շինարարական կազմակերպությունների կայուն գործունեության համար։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից մեկը շինարարության ոլորտում ռիսկերի դասակարգումն է։ Դրանք կարող են ունենալ ֆինանսական, տնտեսական, շուկայական, տեխնիկական, կազմակերպական, իրավական, բնապահպանական և այլ բնույթ։ Շինարարական նախագծերի ընթացքում կարող են առաջանալ հումքի և շինանյութերի գների փոփոխության, ֆինանսավորման պայմանների վատթարացման, պահանջարկի տատանումների, նախագծային սխալների, աշխատանքների ժամկետների խախտման, մատակարարումների ուշացման և այլ ռիսկեր։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի առաջացման տարբեր պատճառներ և պահանջում է կառավարման համապատասխան մոտեցում։ Ֆինանսական ռիսկերը հատկապես կարևոր են, քանի որ շինարարական ծրագրերը սովորաբար պահանջում են զգալի ներդրումներ և իրականացվում են երկար ժամանակահատվածում։ Փոխարժեքի, տոկոսադրույքների, վարկավորման պայմանների կամ շինարարական նյութերի գների փոփոխությունը կարող է էականորեն ազդել ծրագրի վերջնական արժեքի վրա։ Հետևաբար ռիսկերի գնահատման համակարգում անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես նախնական բյուջեի ձևավորման ճշգրտությունը, այնպես էլ ծախսերի հնարավոր փոփոխությունների նկատմամբ նախագծի զգայունությունը։ Շինարարության ոլորտում կարևոր նշանակություն ունեն նաև շուկայական ռիսկերը։ Բնակարանների, առևտրային և արտադրական տարածքների նկատմամբ պահանջարկի փոփոխությունը կարող է ազդել կառուցապատողների եկամուտների, ներդրումային որոշումների և նոր նախագծերի իրականացման նպատակահարմարության վրա։ Տնտեսական ակտիվության անկումը կամ աճը, բնակչության եկամուտների փոփոխությունը և ֆինանսական շուկայի պայմանները կարող են փոխել շինարարական ծառայությունների և անշարժ գույքի պահանջարկը։ Այդ պատճառով շինարարական նախագծերի պլանավորումը պետք է հիմնված լինի շուկայի հնարավոր զարգացումների գնահատման վրա։ Տեխնիկական և նախագծային ռիսկերը ևս կարևոր տեղ են զբաղեցնում։ Նախագծային փաստաթղթերի թերությունները, հաշվարկային սխալները, ոչ համապատասխան նյութերի կիրառումը, շինարարական տեխնոլոգիաների խախտումները կամ աշխատանքների անբավարար վերահսկողությունը կարող են հանգեցնել լրացուցիչ ծախսերի, ժամկետների երկարաձգման և շինարարական օբյեկտների որակի նվազման։ Այդ պատճառով ռիսկերի կառավարման համակարգը պետք է ներառի տեխնիկական վերահսկողության, որակի ապահովման և նախագծային լուծումների ստուգման արդյունավետ մեխանիզմներ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն է նաև իրավական և վարչական ռիսկերի գնահատումը։ Շինարարական գործունեությունը ենթակա է բազմաթիվ իրավական և կարգավորող պահանջների, որոնք վերաբերում են հողօգտագործմանը, քաղաքաշինական գործընթացներին, շինարարության թույլտվություններին, անվտանգության կանոններին, պայմանագրային հարաբերություններին և այլ հարցերի։ Կարգավորող միջավայրի փոփոխությունները կամ անհրաժեշտ վարչական ընթացակարգերի ձգձգումները կարող են ազդեցություն ունենալ ծրագրերի իրականացման ժամկետների և ծախսերի վրա։ Հետևաբար կազմակերպությունները պետք է ունենան իրավական ռիսկերի մշտադիտարկման և դրանց կանխարգելման համապատասխան գործիքներ։ Ռիսկերի կառավարման կարևոր փուլ է դրանց քանակական և որակական գնահատումը։ Որակական գնահատման միջոցով հնարավոր է որոշել յուրաքանչյուր ռիսկի առաջացման հավանականությունն ու հնարավոր ազդեցության աստիճանը, իսկ քանակական մեթոդները թույլ են տալիս այդ ազդեցությունը արտահայտել ֆինանսական կամ այլ չափելի ցուցանիշներով։ Կարող են կիրառվել ռիսկերի մատրիցներ, զգայունության վերլուծություն, սցենարային գնահատում, հավանականային մոդելավորում և այլ մեթոդներ։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս ձևավորել ավելի ամբողջական պատկեր շինարարական նախագծի ռիսկային միջավայրի վերաբերյալ։ Կարևոր խնդիր է ռիսկերի առաջնահերթությունների որոշումը։ Բոլոր ռիսկերը հնարավոր չէ նույն չափով վերահսկել կամ ֆինանսապես չեզոքացնել, ուստի անհրաժեշտ է առանձնացնել այն գործոնները, որոնք ունեն առավել բարձր հավանականություն կամ կարող են առաջացնել առավել մեծ վնաս։ Այդպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս սահմանափակ ռեսուրսներն ուղղել առավել վտանգավոր ռիսկերի կանխարգելմանը և բարձրացնել կառավարման համակարգի արդյունավետությունը։ Ռիսկերի կառավարման հնարավոր ռազմավարությունների շարքում կարող են կիրառվել ռիսկի կանխարգելումը, նվազեցումը, փոխանցումը, ապահովագրումը, պահուստների ձևավորումը կամ որոշ դեպքերում ռիսկի գիտակցված ընդունումը։ Շինարարական կազմակերպության ընտրած ռազմավարությունը կախված է ռիսկի բնույթից, դրա հնարավոր վնասից, վերահսկելիությունից և կառավարման ծախսերից։ Օրինակ՝ որոշ ֆինանսական ռիսկեր կարող են մասնակիորեն փոխանցվել ապահովագրական կամ պայմանագրային մեխանիզմների միջոցով, մինչդեռ տեխնիկական ռիսկերի դեպքում առավել արդյունավետ կարող է լինել նախնական կանխարգելումը և որակի վերահսկողությունը։ Հայաստանի շինարարության հատվածի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել նաև տեղական տնտեսական և ինստիտուցիոնալ միջավայրի ազդեցությունը ռիսկերի ձևավորման վրա։ Շինարարական կազմակերպությունները գործում են Հայաստանի տնտեսության, ֆինանսական համակարգի, քաղաքաշինական կարգավորման և անշարժ գույքի շուկայի պայմաններում, ուստի միջազգային ընդհանուր մեթոդաբանությունները անհրաժեշտ է հարմարեցնել տեղական առանձնահատկություններին։ Այդ համատեքստում կարևոր են շուկայի ծավալը, ֆինանսավորման հասանելիությունը, շինանյութերի ներմուծման և տեղական արտադրության հարաբերակցությունը, աշխատուժի հասանելիությունը և կարգավորող միջավայրի կայունությունը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև շինարարական նախագծերի ռիսկերի և ապահովագրության փոխհարաբերությանը։ Ապահովագրական գործիքները կարող են նվազեցնել որոշ անբարենպաստ իրադարձությունների ֆինանսական հետևանքները, սակայն դրանց արդյունավետությունը կախված է ապահովագրական պայմանագրերի բովանդակությունից, ծածկույթի սահմաններից և ռիսկերի ճիշտ գնահատումից։ Այդ պատճառով ապահովագրությունը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես ռիսկերի կառավարման միակ միջոց, այլ որպես ավելի լայն կառավարման համակարգի բաղադրիչ։ Ժամանակակից մոտեցումների տեսանկյունից կարևոր է նաև թվային տեխնոլոգիաների կիրառումը ռիսկերի կառավարման գործընթացում։ Շինարարական նախագծերի թվային մոդելավորումը, տվյալների վերլուծությունը, նախագծերի կառավարման համակարգերը և այլ թվային գործիքներ կարող են օգնել վաղ փուլում հայտնաբերել հնարավոր շեղումները, վերահսկել ծախսերն ու ժամկետները և բարելավել որոշումների կայացման գործընթացը։ Տվյալների վրա հիմնված կառավարման կիրառումը կարող է հատկապես օգտակար լինել բազմագործոն և երկարաժամկետ շինարարական ծրագրերում։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ռիսկերի գնահատման և կառավարման արդյունավետ համակարգը կարող է նպաստել շինարարական նախագծերի ծախսերի վերահսկմանը, ժամկետների պահպանմանը, ներդրումների արդյունավետության բարձրացմանը և կազմակերպությունների ֆինանսական կայունության ապահովմանը։ Այն կարող է նաև նպաստել շինարարական ոլորտում կանխատեսելիության բարձրացմանը և ներդրումային միջավայրի բարելավմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը շինարարության ոլորտի ռիսկերը դիտարկում է որպես փոխկապակցված տնտեսական, ֆինանսական, տեխնիկական և ինստիտուցիոնալ գործոնների համակարգ։ Դրա հիմնական ուղղությունն է ռիսկերի ժամանակին բացահայտումը, դրանց հնարավոր ազդեցության գնահատումը և համապատասխան կառավարման մեխանիզմների մշակումը՝ Հայաստանի Հանրապետության շինարարության հատվածի առանձնահատկություններին համապատասխան։ Թեման կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, շինարարական կազմակերպությունների ղեկավարներին, նախագծերի կառավարիչներին, ներդրումային մասնագետներին, ռիսկերի կառավարման մասնագետներին, քաղաքաշինության ոլորտի մասնագետներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին ու հետազոտողներին։

Философия

Այս գիրքը ներկայացնում է ժամանակակից բնագիտության հիմնական հայեցակարգերը՝ բացատրելով, թե ինչպես են ձևավորվել և զարգացել գիտական պատկերացումները նյութի, էներգիայի, տարածության, ժամանակի և կյանքի վերաբերյալ։ Այն անդրադառնում է ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և երկրաբանության ժամանակակից տեսական հիմքերին՝ ցույց տալով դրանց փոխկապակցվածությունը և միասնական գիտական պատկերի ձևավորումը։ Գրքում քննարկվում են նաև քվանտային ֆիզիկայի, հարաբերականության տեսության, էվոլյուցիոն կենսաբանության և համակարգային գիտությունների հիմնական գաղափարները՝ ընդգծելով գիտության զարգացման նոր ուղղությունները։ Հեղինակը վերլուծում է նաև գիտական մտածողության մեթոդաբանությունը, մոդելավորման դերը և գիտության ու տեխնոլոգիայի փոխազդեցությունը ժամանակակից աշխարհում։ Նյութը համադրում է տեսական մոտեցումներ և պարզեցված բացատրություններ, որոնք օգնում են ընթերցողին հասկանալ ժամանակակից գիտության ընդհանուր կառուցվածքն ու գաղափարական հիմքերը։ Գիրքը օգտակար է ուսանողների, դասավանդողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ձևավորել ամբողջական պատկերացում ժամանակակից բնագիտության հայեցակարգերի մասին։

Философия

Ճանաչողության փիլիսոփայական մոտեցումը վերաբերում է այն հարցերի համակարգին, որոնք ուսումնասիրում են մարդու իմացության բնույթը, աղբյուրները, հնարավորությունները և սահմանները։ Այս մոտեցման հիմնական առանձնահատկություններից է այն, որ այն փորձում է հասկանալ ոչ միայն այն, թե ինչ ենք մենք ճանաչում, այլ նաև՝ ինչպես և ինչ պայմաններում է հնարավոր ճանաչումը ընդհանրապես։ Փիլիսոփայական իմացաբանությունը տարբերում է ճանաչողության հիմնական աղբյուրները՝ զգայական փորձը և բանականությունը, որոնց հարաբերակցության շուրջ ձևավորվել են տարբեր ուղղություններ, օրինակ՝ էմպիրիզմը, որը առաջնային է համարում փորձը, և ռացիոնալիզմը, որը կարևորում է բանական մտածողությունը։ Ճանաչողության գործընթացը դիտարկվում է նաև որպես ակտիվ, ստեղծագործական գործողություն, որտեղ սուբյեկտը ոչ միայն արտացոլում է իրականությունը, այլ նաև որոշ չափով կառուցում է այն իր ընկալումների միջոցով։ Կարևոր առանձնահատկություն է նաև ճշմարտության խնդիրը՝ ինչն է համարվում ճշմարիտ գիտելիք և ինչ չափանիշներով է այն ստուգվում, ինչի շուրջ գոյություն ունեն տարբեր մոտեցումներ՝ համապատասխանության, համահունչության և պրագմատիկ ճշմարտության տեսությունները։ Ճանաչողության փիլիսոփայական մոտեցումը նաև ուսումնասիրում է գիտելիքի սահմանները՝ հարցադրելով, թե արդյոք մարդը կարող է ամբողջությամբ ճանաչել իրականությունը, թե նրա իմացությունը միշտ մնում է մասնակի և պայմանական։ Այս մոտեցումը մեծապես տարբերվում է մասնագիտական գիտություններից նրանով, որ այն ոչ միայն նկարագրում է ճանաչման մեխանիզմները, այլ նաև քննադատական կերպով վերլուծում է հենց գիտելիքի հիմքերը և վավերականությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ճանաչողության փիլիսոփայական մոտեցումը մարդու մտքի և իրականության փոխհարաբերության խորքային ուսումնասիրություն է, որը փորձում է բացահայտել գիտելիքի հնարավորության և սահմանների հիմնարար սկզբունքները։