Քաղաքական-պետական հանրային հարաբերությունների ինստիտուցիոնալ կայացումը որպես ժողովրդավարության զարգացման երաշխիք

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է մանկամահացության հիմնախնդրի սոցիալ-ժողովրդագրական ուսումնասիրությանը և Հայաստանի Հանրապետության օրինակով դրա վիճակագրական գնահատմանը։ Ուսումնասիրության առանցքում նորածինների և մինչև մեկ տարեկան երեխաների մահացության երևույթն է, դրա տարածվածության, դինամիկայի, կառուցվածքի և դրա վրա ազդող սոցիալական, ժողովրդագրական, բժշկական ու տնտեսական գործոնների վերլուծությունը։ Մանկամահացությունը ժողովրդագրական և հանրային առողջապահության կարևորագույն ցուցանիշներից է, քանի որ այն ոչ միայն արտացոլում է երեխաների առողջության և բժշկական օգնության մակարդակը, այլև որոշակի պատկերացում է տալիս բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների, առողջապահական համակարգի արդյունավետության, մայրական և մանկական առողջության պահպանման հնարավորությունների ու կյանքի ընդհանուր որակի վերաբերյալ։ Աշխատանքում վիճակագրական մոտեցման միջոցով կարող են ուսումնասիրվել մանկամահացության ցուցանիշների փոփոխությունները տարբեր ժամանակահատվածներում, դրանց հարաբերակցությունը ծնելիության և ընդհանուր մահացության գործընթացների հետ, ինչպես նաև տարածքային և սոցիալ-ժողովրդագրական տարբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ երեխաների մահացության մակարդակը պայմանավորված է բազմաթիվ փոխկապակցված գործոններով՝ հղիության և ծննդաբերության ընթացքով, մոր առողջական վիճակով, վաղաժամ ծննդով, բնածին արատներով, վարակիչ և այլ հիվանդություններով, նորածնային խնամքի հասանելիությամբ, բժշկական ծառայությունների որակով, ընտանիքի սոցիալական պայմաններով և առողջապահական գիտելիքների մակարդակով։ Հայաստանի Հանրապետության տվյալների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել մանկամահացության փոփոխության հիմնական միտումները, գնահատել խնդրի մասշտաբները և առանձնացնել այն ժամանակահատվածներն ու պայմանները, որոնց ընթացքում արձանագրվել են առավել նշանակալի փոփոխություններ։ Վիճակագրական վերլուծության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև տարբեր ցուցանիշների համադրումը՝ բացարձակ թվերի, հարաբերական ցուցանիշների, գործակիցների և դինամիկայի միջոցով, ինչը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել խնդրի զարգացման մասին։ Աշխատությունը մանկամահացությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես բժշկական խնդիր, այլև որպես հասարակության սոցիալական և ժողովրդագրական զարգացման հետ սերտորեն կապված երևույթ։ Երեխաների վաղ տարիքում մահացության բարձր մակարդակը կարող է ազդեցություն ունենալ բնակչության բնական վերարտադրության, կյանքի սպասվող տևողության, ընտանիքի ժողովրդագրական վարքագծի և երկրի ընդհանուր ժողովրդագրական ներուժի վրա։ Այդ պատճառով խնդրի ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև Հայաստանի ժողովրդագրական գործընթացների ավելի լայն համատեքստում, որտեղ ծնելիության, մահացության, բնակչության բնական շարժի և միգրացիայի միտումները փոխկապակցված են և իրենց ազդեցությունն են թողնում երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է ջերմասեր Thermus scotoductus K1 շտամի ջերմակայուն ԴՆԹ պոլիմերազ I ֆերմենտի հետերոլոգիական էքսպրեսիայի, կենսաքիմիական բնութագրման և կենսատեխնոլոգիական կիրառման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում համապատասխան գենի առանձնացման, կլոնավորման և ընտրված արտահայտիչ համակարգում դրա արդյունավետ էքսպրեսիայի ապահովման մոտեցումները։ Վերլուծվում են ռեկոմբինանտ ֆերմենտի ստացման, մաքրման և նույնականացման մեթոդները, ինչպես նաև դրա ֆերմենտային ակտիվության և ֆիզիկաքիմիական հատկությունների գնահատման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ԴՆԹ պոլիմերազի ջերմակայունությանը, տարբեր ջերմաստիճանային պայմաններում ակտիվության պահպանմանը, աշխատանքային օպտիմալ պայմաններին և ֆերմենտի կայունության վրա ազդող գործոններին։ Դիտարկվում են նաև ֆերմենտի կատալիտիկ առանձնահատկությունները, ԴՆԹ-ի սինթեզին մասնակցելու կարողությունը և տարբեր ռեակցիոն պայմաններում դրա արդյունավետությունը։ Քննարկվում է ջերմակայուն պոլիմերազների նշանակությունը ժամանակակից մոլեկուլային կենսաբանության և կենսատեխնոլոգիայի համար, մասնավորապես՝ ԴՆԹ-ի լաբորատոր բազմացման, գենետիկական հետազոտությունների, ախտորոշիչ մեթոդների և այլ մոլեկուլային տեխնոլոգիաների շրջանակներում։ Կարևորվում է ռեկոմբինանտ եղանակով ֆերմենտի ստացման հնարավորությունը՝ որպես դրա արտադրության վերահսկելի և արդյունավետ մոտեցում։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ուսումնասիրվող ֆերմենտի հատկությունների համեմատությանը կենսատեխնոլոգիայում կիրառվող այլ ջերմակայուն ԴՆԹ պոլիմերազների հետ և դրա հնարավոր առավելությունների բացահայտմանը։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել նոր ֆերմենտային գործիքների մշակմանը, մոլեկուլային կենսաբանության մեթոդների կատարելագործմանը և ջերմասեր միկրոօրգանիզմների կենսատեխնոլոգիական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել կենսատեխնոլոգիայի, մոլեկուլային կենսաբանության, մանրէաբանության, գենային ճարտարագիտության և ֆերմենտաբանության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Медицина

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է պնևմոնէկտոմիայից (թոքի ամբողջական հեռացում) հետո առաջացող հետվիրահատական սիրտ-շնչառական բարդությունների կանխարգելման մեթոդներին՝ ընդգծելով բարձր ռիսկային վիրաբուժական միջամտություններից հետո հիվանդների ինտենսիվ մոնիթորինգի և վերականգնման կարևորությունը։ Աշխատությունում դիտարկվում են Պնևմոնէկտոմիա-ից հետո զարգացող հիմնական բարդությունները՝ շնչառական անբավարարություն, սրտային ռիթմի խանգարումներ, թոքային հիպերտենզիա և հեմոդինամիկ անկայունություն։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կանխարգելիչ ռազմավարություններին՝ նախավիրահատական ռիսկի գնահատում, շնչառական ֆունկցիայի օպտիմալացում, անեսթեզիոլոգիական ճիշտ կառավարում և հետվիրահատական վաղ ակտիվացում։ Քննարկվում են նաև ինտենսիվ թերապիայի պայմաններում կիրառվող մեթոդները՝ թթվածնային աջակցություն, մեխանիկական վենտիլյացիայի կարգավորում, հեղուկային բալանսի վերահսկում և սրտային գործունեության մշտադիտարկում։ Աշխատությունում ընդգծվում է, որ համալիր կանխարգելիչ մոտեցումը զգալիորեն նվազեցնում է բարդությունների հաճախականությունը, բարելավում է հիվանդների ելքերը և նպաստում է վերականգնման գործընթացի արագացմանը։

История

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Կուր-Արաքսյան մշակույթի հնագիտական հուշարձաններից հայտնաբերված օբսիդիանի հումքի ծագման աղբյուրների որոշմանը՝ շարժական ռենտգենային ֆլուորեսցենտային վերլուծության մեթոդի կիրառմամբ։ Ուսումնասիրվում է օբսիդիանե գտածոների քիմիական տարրային կազմը և ստացված տվյալների համադրումը Հայաստանի ու հարակից տարածքների հայտնի բնական օբսիդիանի աղբյուրների բնութագրերի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հումքի ծագման վայրերի նույնականացմանը, տարբեր հուշարձաններում օգտագործված օբսիդիանի աղբյուրների համեմատությանը և դրանց տարածական բաշխման օրինաչափությունների բացահայտմանը։ Վերլուծության արդյունքները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել Կուր-Արաքսյան համայնքների կողմից հումքի ձեռքբերման ռազմավարությունները, բնական պաշարների օգտագործման առանձնահատկությունները և տարբեր բնակավայրերի միջև հնարավոր փոխանակման ու հաղորդակցության կապերը։ Քննարկվում է նաև օբսիդիանի տարածման աշխարհագրության նշանակությունը նախապատմական բնակչության շարժունակության, տնտեսական հարաբերությունների և տարածաշրջանային փոխգործակցության վերակազմության համար։ Անդրադարձ է կատարվում շարժական ռենտգենային ֆլուորեսցենտային մեթոդի հնարավորություններին՝ որպես հնագիտական նյութերի համեմատաբար արագ և առանց էական վնասման տարրային վերլուծության միջոց։ Տարբեր հուշարձաններից ստացված տվյալների համադրումը նպաստում է վաղ բրոնզի դարի համայնքների տնտեսական և սոցիալական կապերի առավել ամբողջական ընկալմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հնագետների, հնաչափության և նյութագիտական հետազոտություններով զբաղվող մասնագետների, երկրաբանների, Կուր-Արաքսյան մշակույթի հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Литература

Աշխատությունը նվիրված է Գուրգեն Մահարու «Այրվող այգեստաններ» վեպի քննադատական ընկալմանն ու գրականագիտական գնահատականներին՝ ներկայացնելով ստեղծագործության շուրջ ձևավորված տարբեր տեսակետների և մեկնաբանությունների համադրական ուսումնասիրություն։ Ուսումնասիրության կենտրոնում վեպի գեղարվեստական արժեքի, գաղափարական բովանդակության, պատմական իրադարձությունների ներկայացման և հեղինակային դիրքորոշման վերաբերյալ քննադատական մոտեցումներն են։ Հեղինակը դիտարկում է, թե տարբեր ժամանակաշրջանների գրական քննադատությունն ինչպես է գնահատել ստեղծագործության թեմատիկ և գեղարվեստական առանձնահատկությունները, կերպարների համակարգը, պատմական իրականության ու գեղարվեստական երևակայության հարաբերակցությունը և հեղինակի կիրառած պատկերային ու լեզվական միջոցները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում վեպի նկատմամբ հակասական վերաբերմունքի պատճառներին՝ կապված ազգային պատմության և հիշողության, ողբերգական իրադարձությունների պատկերման, կերպարների մեկնաբանության և ստեղծագործության գաղափարական շեշտադրումների հետ։ Աշխատությունը ցույց է տալիս, որ վեպի քննադատական գնահատականները պայմանավորված են ոչ միայն նրա գրական արժանիքներով, այլև այն պատմամշակութային և հասարակական միջավայրով, որտեղ տարբեր ընթերցողներ ու քննադատներ անդրադարձել են ստեղծագործությանը։ Գրականագիտական վերլուծության միջոցով բացահայտվում են Մահարու արձակի լեզվաոճական առանձնահատկությունները, պատմողական սկզբունքները, հումորի և ողբերգականի համադրությունը, ինչպես նաև պատմական անցյալի գեղարվեստական վերակերտման եղանակները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վեպը դիտարկել ոչ միայն որպես առանձին գեղարվեստական ստեղծագործություն, այլև որպես հայ գրականության մեջ պատմական հիշողության, ինքնության և անցյալի վերաիմաստավորման կարևոր օրինակ։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել գրականագետներին, քննադատներին, հայ գրականության պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և Գուրգեն Մահարու ստեղծագործությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Педагогика

Այս հրատարակությունը Լազարյան արևելյան լեզուների ինստիտուտի գիմնազիական դասարաններ ընդունվելու կարգը և ուսումնական ծրագրերը ներկայացնող պատմական-կրթական աղբյուր է, որը կարևոր տեղեկություններ է տալիս Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանում գործող այս նշանավոր կրթական հաստատության կառուցվածքի, ընդունելության պահանջների և ուսումնառության բովանդակության մասին։ Լազարյան ինստիտուտը Մոսկվայում գործող հայկական ծագմամբ կրթական հաստատություն էր, որը հիմնադրվել էր 1815 թվականին և գործել է մինչև 1919 թվականը։ Սկզբնական շրջանում այն միջնակարգ կրթական հաստատություն էր, իսկ հետագայում վերածվեց ավելի լայն կրթական համակարգի, որտեղ համատեղվում էին գիմնազիական և արևելագիտական մասնագիտական ուսուցումը։ Հրատարակության բովանդակային նշանակությունը հատկապես կապված է գիմնազիական դասարան ընդունվելու համար նախատեսված գիտելիքների և պահանջների համակարգման հետ։ Նման կանոնակարգերը սահմանում էին, թե ինչ պատրաստվածություն պետք է ունենար դիմորդը, ինչ առարկաներից էր անհրաժեշտ քննություն հանձնել և ինչ մակարդակի գիտելիքներ էին ակնկալվում ընդունվելու պահին։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու ժամանակի միջնակարգ կրթության չափորոշիչների, ուսումնական առարկաների կառուցվածքի և կրթական գործընթացի կազմակերպման մասին։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն վերաբերում է ոչ միայն ընդհանուր կրթությանը, այլև այն հաստատությանը, որի հիմնական մասնագիտացումը արևելյան լեզուների և արևելագիտության ոլորտն էր։ Լազարյան ինստիտուտում արևելյան լեզուների նկատմամբ ուշադրությունը ժամանակի ընթացքում դարձավ հաստատության հիմնական տարբերակիչ առանձնահատկություններից մեկը։ Դասավանդվում էին հայերեն, արաբերեն, պարսկերեն և թուրքերեն լեզուներ ու գրականություններ, իսկ հաստատությունը հետագայում դարձավ նաև Ռուսաստանում արևելագիտության կարևոր կենտրոններից մեկը։ Գիմնազիական կրթությունը, սակայն, չէր սահմանափակվում արևելյան լեզուներով։ Հաստատության դասընթացը ընդհանուր առմամբ մոտ էր կայսրության գիմնազիական ծրագրերին, և դրա շրջանավարտները 1835 թվականից ստանում էին գիմնազիայի շրջանավարտների իրավունքներ։ Հետագայում կրթական կառուցվածքը մի քանի անգամ փոփոխվեց․ 1848 թվականից հաստատությունը համատեղում էր ընդհանուր միջնակարգ՝ գիմնազիական դասարանների, և բարձրագույն մասնագիտական՝ հատուկ դասարանների կրթությունը։ Հետևաբար այս փաստաթուղթը կարևոր է ոչ միայն ընդունելության տեխնիկական կանոնները հասկանալու, այլև այն կրթական համակարգի կառուցվածքը վերականգնելու համար, որի շրջանակում պատրաստվում էին ապագա ուսուցիչներ, թարգմանիչներ, պետական ծառայողներ և արևելագիտության մասնագետներ։ Լազարյան ինստիտուտի առանձնահատկություններից էր նաև հայկական կրթական և մշակութային գործառույթների համադրումը ռուսական կայսերական կրթական համակարգի հետ։ Հաստատությունը կապված էր Մոսկվայի հայկական համայնքի հետ և երկար ժամանակ կարևոր դեր էր կատարում հայ երիտասարդների կրթության գործում։ Գիմնազիական դասարաններում հայ աշակերտների համար նախատեսվում էր նաև հայոց լեզվի և Հայ Առաքելական եկեղեցու կրոնական ուսուցում, ինչը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր կայսերական կրթական ծրագրի շրջանակում պահպանվում էին ազգային և դավանական կրթության առանձին բաղադրիչներ։ Ուսումնական ծրագրերի տեսանկյունից փաստաթուղթը արժեքավոր է նրանով, որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տվյալ ժամանակաշրջանի կրթության բովանդակային առաջնահերթությունները։ Դպրոցական կրթության մեջ կարևոր դեր ունեին լեզուները, գրականությունը, պատմությունը, աշխարհագրությունը, մաթեմատիկական և բնական գիտությունները, ինչպես նաև դասական կրթությանը բնորոշ այլ առարկաներ։ Այս առարկաների համադրությունը ցույց է տալիս, որ հաստատությունը ձգտում էր ապահովել ոչ միայն մասնագիտական, այլև լայն ընդհանուր կրթություն։ Միաժամանակ արևելյան լեզուների նկատմամբ հատուկ ուշադրությունը ապագա շրջանավարտներին տալիս էր այնպիսի մասնագիտական պատրաստվածություն, որը հատկապես կարևոր էր Ռուսաստանի և Հարավային Կովկասի վարչական, դիվանագիտական ու մշակութային միջավայրում։ Հրատարակության պատմական արժեքը մեծանում է նաև այն պատճառով, որ այն ներկայացնում է կրթական կանոնակարգը ոչ թե հետագա պատմաբանի մեկնաբանությամբ, այլ ժամանակաշրջանին մոտ սկզբնաղբյուրային ձևով։ Այսպիսի փաստաթղթերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպիսի պահանջներ էր պաշտոնապես սահմանում հաստատությունը դիմորդների համար և ինչ գիտելիքներ էր ակնկալում կրթության հաջորդ աստիճան անցնող աշակերտներից։ Դրանք նաև կարող են օգտագործվել կրթական պատմության, դպրոցական ծրագրերի զարգացման և Ռուսական կայսրության կրթական քաղաքականության ուսումնասիրության ժամանակ։ Լազարյան ինստիտուտի գործունեությունը սերտորեն կապված էր նաև արևելագիտության զարգացման հետ։ Հաստատությունում դասավանդել են այնպիսի հայտնի գիտնականներ և մանկավարժներ, ինչպիսիք են Վ. Ա. Գորդլևսկին, Ֆ. Ե. Կորշը, Ա. Ե. Կրիմսկին, Վ. Ֆ. Միլլերը, Ստեփան Նազարյանը և Ն. Օ. Էմինը։ Հաստատության գրադարանը ներառում էր պատմության, աշխարհագրության, լեզվաբանության և արևելագիտության հարուստ հավաքածուներ, այդ թվում՝ արժեքավոր ձեռագրեր։ Հրատարակության մատենագիտական հետքերը վկայում են, որ այն առանձին ընդգրկված է Լազարյանների ընտանիքին և ինստիտուտին նվիրված գրքային հավաքածուներում։ Նույն թեմատիկ շարքում պահպանվել են նաև ինստիտուտի ուսանողների ընդունելության, հատուկ դասարանների քննությունների և ուսուցման վերաբերյալ այլ կանոնակարգեր, ինչը հնարավորություն է տալիս այս հրատարակությունը դիտարկել ավելի լայն փաստաթղթային համալիրի շրջանակում։ Ընդհանուր առմամբ, այս աղբյուրը կարևոր է 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի կրթական համակարգի, Լազարյան ինստիտուտի պատմության, հայ կրթական և մշակութային կյանքի, ինչպես նաև արևելագիտական կրթության զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հատկապես օգտակար լինել կրթության պատմությամբ, հայ-ռուսական մշակութային կապերով, Լազարյան ինստիտուտի գործունեությամբ, հայագիտությամբ և արևելագիտության պատմությամբ զբաղվող պատմաբաններին, մանկավարժներին, գրականագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։