Օժանդակ արտադրամասերի կազմակերպումը արտադրությունում

Химия

Աշխատությունը նվիրված է իզոպրոպիլբենզոլի և բենզալդեհիդի հեղուկֆազ օքսիդացման կատալիտիկ ռեակցիաների կինետիկայի ուսումնասիրությանը՝ ազոտ պարունակող ածխածնային նյութերի և մետաղակոմպլեքսային միացությունների մասնակցությամբ։ Դիտարկվում են օրգանական միացությունների օքսիդացման գործընթացների ֆիզիկաքիմիական օրինաչափությունները, ռեակցիաների արագության վրա ազդող գործոնները և կատալիզատորների կառուցվածքային ու քիմիական առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում s- և 3d-մետաղների միացությունների կատալիտիկ հատկություններին, դրանց ակտիվ կենտրոնների ձևավորմանը և օքսիդացման գործընթացներում հնարավոր ազդեցության մեխանիզմներին։ Քննարկվում են ռեակցիաների ընթացքի վրա ջերմաստիճանի, ռեագենտների կոնցենտրացիայի, կատալիզատորի բաղադրության և փորձարարական այլ պայմանների ազդեցության գնահատման մոտեցումները։ Անդրադարձ է կատարվում կինետիկական պարամետրերի որոշմանը, ռեակցիաների հնարավոր մեխանիզմների պարզաբանմանը, միջանկյալ միացությունների առաջացմանը և կատալիտիկ համակարգերի ակտիվության ու ընտրողականության ուսումնասիրմանը։ Կարևորվում են մետաղակոմպլեքսային կատալիզատորների արդյունավետության գնահատումը, օքսիդացման գործընթացների կառավարման գիտական հիմքերի զարգացումը և արդյունաբերական օրգանական սինթեզում դրանց կիրառման հնարավորությունները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել քիմիկոսների, ֆիզիկական և օրգանական քիմիայի մասնագետների, կատալիզի ոլորտի հետազոտողների, քիմիական տեխնոլոգների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Педагогика

Աշխատությունը նվիրված է մասնագիտական կողմնորոշման և կարիերայի կառավարման համակարգի զարգացման տեսական, մեթոդական և կազմակերպական հիմքերի ուսումնասիրությանը Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այնպիսի ժամանակակից տեխնոլոգիաների և գործիքների մշակման ու կիրառման վրա, որոնք հնարավորություն են տալիս անհատին գիտակցված ընտրել մասնագիտությունը, գնահատել սեփական կարողությունները, հետաքրքրությունները և մասնագիտական նախասիրությունները, կողմնորոշվել կրթական հնարավորությունների ու աշխատաշուկայի պահանջների մեջ և հետևողականորեն կառավարել սեփական կարիերայի զարգացումը։ Մասնագիտական կողմնորոշումը դիտարկվում է ոչ թե որպես մասնագիտության ընտրության մեկանգամյա գործողություն, այլ որպես շարունակական գործընթաց, որը կարող է ընդգրկել կրթության տարբեր աստիճանները, աշխատանքի անցումը, մասնագիտական վերապատրաստումը և կարիերայի հետագա փոփոխությունները։ Քննության են առնվում մասնագիտական կողմնորոշման հոգեբանական, մանկավարժական, սոցիալական և տնտեսական բաղադրիչները։ Անձի մասնագիտական ընտրության վրա կարող են ազդել նրա ընդունակությունները, արժեքային համակարգը, հետաքրքրությունները, անձնային առանձնահատկությունները, ընտանիքի և սոցիալական միջավայրի ազդեցությունը, կրթական հնարավորությունները և աշխատաշուկայի կառուցվածքը։ Այդ գործոնների համատեղ գնահատումը հնարավորություն է տալիս մասնագիտական կողմնորոշման գործընթացը կառուցել անհատականացված սկզբունքներով՝ խուսափելով մասնագիտության ընտրությունը միայն առանձին ցուցանիշներով պայմանավորելուց։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում դպրոցականների և երիտասարդների մասնագիտական ինքնորոշմանը։ Հանրակրթության ավարտական փուլերում սովորողները կանգնում են կրթական և մասնագիտական կարևոր ընտրությունների առջև, ուստի անհրաժեշտ է նրանց տրամադրել ոչ միայն մասնագիտությունների վերաբերյալ ընդհանուր տեղեկատվություն, այլև ինքնաճանաչման, որոշումների կայացման և կարիերայի պլանավորման գործիքներ։ Դիտարկվում են մասնագիտական հետաքրքրությունների և կարողությունների գնահատման մեթոդները, խորհրդատվական աշխատանքը, մասնագիտական տեղեկատվության տրամադրումը, կրթական հաստատությունների և աշխատավայրերի վերաբերյալ ճանաչողական ծրագրերը։ Կարևորվում է մասնագիտական կողմնորոշման ծառայությունների կապը իրական աշխատաշուկայի հետ։ Աշխատաշուկայի պահանջարկի և առաջարկի, մասնագիտական կառուցվածքի, զբաղվածության հնարավորությունների և գործատուների պահանջների վերաբերյալ արդիական տեղեկատվությունը հնարավորություն է տալիս կրթական և կարիերային որոշումները հիմնավորել ոչ միայն անձնական նախասիրություններով, այլև տնտեսական միջավայրի իրական պայմաններով։ Քննության է առնվում այն խնդիրը, որ մասնագիտական ընտրության վերաբերյալ տեղեկատվության պակասը կամ աշխատաշուկայի վերաբերյալ ոչ իրատեսական պատկերացումները կարող են հանգեցնել կրթության և զբաղվածության միջև անհամապատասխանության։ Այդ պատճառով արդյունավետ համակարգը պետք է ապահովի կրթության ոլորտի, զբաղվածության ծառայությունների, գործատուների և կարիերայի խորհրդատուների միջև տեղեկատվական կապ։ Առանձին տեղ է հատկացվում կարիերայի կառավարման գաղափարին։ Այն ներառում է անձի մասնագիտական նպատակների սահմանումը, հնարավորությունների գնահատումը, անհրաժեշտ գիտելիքների և հմտությունների զարգացումը, կրթական ու աշխատանքային քայլերի պլանավորումը և փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու կարողությունը։ Ժամանակակից կարիերան դիտարկվում է որպես դինամիկ գործընթաց, որի ընթացքում մարդը կարող է փոխել աշխատանքային գործառույթները, կազմակերպությունը կամ նույնիսկ մասնագիտական ուղղությունը։ Հետևաբար կարիերայի կառավարման տեխնոլոգիան պետք է զարգացնի ոչ միայն կոնկրետ մասնագիտության ընտրության, այլև շարունակական ուսումնառության և մասնագիտական հարմարվողականության կարողություններ։ Քննության են առնվում կարիերայի պլանավորման գործիքները՝ անհատական զարգացման ծրագրերը, նպատակների ձևակերպումը, մասնագիտական կարողությունների գնահատումը, կրթական ուղիների ընտրությունը և ձեռք բերված արդյունքների պարբերական վերանայումը։ Կարևորվում է այն մոտեցումը, ըստ որի անհատը պետք է աստիճանաբար դառնա սեփական մասնագիտական զարգացման ակտիվ կազմակերպողը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կարիերայի խորհրդատվության մեթոդաբանությանը։ Խորհրդատուի խնդիրը դիտարկվում է ոչ թե որպես անձի փոխարեն մասնագիտություն ընտրելը, այլ նրան համապատասխան տեղեկատվություն և ինքնագնահատման գործիքներ տրամադրելը, տարբեր հնարավորությունների առավելություններն ու սահմանափակումները բացահայտելուն և ինքնուրույն որոշում կայացնելուն աջակցելը։ Այս համատեքստում ուսումնասիրվում են անհատական և խմբային խորհրդատվության, հարցազրույցների, թեստավորման, ինքնագնահատման և կարիերային ծրագրերի մշակման մեթոդները։ Կարևոր տեղ է հատկացվում մասնագիտական կողմնորոշման և կրթական համակարգի փոխկապակցվածությանը։ Դպրոցները, նախնական և միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները, բուհերը և շարունակական կրթության կառույցները կարող են մասնակցել մասնագիտական ինքնորոշման տարբեր փուլերին։ Ուսումնասիրվում է կարիերայի կենտրոնների գործունեության կազմակերպումը, դրանց գործառույթները և համագործակցությունը գործատուների ու զբաղվածության ոլորտի կառույցների հետ։ Բարձրագույն կրթության համակարգում կարիերայի ծառայությունները կարող են նպաստել ուսանողների անցմանը կրթությունից աշխատանքի՝ տրամադրելով աշխատաշուկայի վերաբերյալ տեղեկատվություն, աջակցելով մասնագիտական հմտությունների ներկայացմանը և գործատուների հետ կապերի ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում թվային տեխնոլոգիաների կիրառմանը։ Էլեկտրոնային տեղեկատվական հարթակները, մասնագիտությունների և կրթական ծրագրերի տվյալների բազաները, առցանց ինքնագնահատման գործիքները և հեռավար խորհրդատվությունը կարող են ընդլայնել մասնագիտական կողմնորոշման ծառայությունների հասանելիությունը։ Թվային համակարգերի միջոցով հնարավոր է համադրել անձի կրթական և մասնագիտական հետաքրքրությունների վերաբերյալ տվյալները աշխատաշուկայի ու կրթական հնարավորությունների մասին տեղեկատվության հետ՝ աջակցելով տարբեր այլընտրանքների դիտարկմանը։ Միաժամանակ կարևորվում է տեղեկատվության հավաստիությունը, պարբերական թարմացումը և անձնական տվյալների պատշաճ պաշտպանությունը։ Ուսումնասիրվում է նաև մասնագիտական կողմնորոշման գործընթացում գործատուների մասնակցությունը։ Կազմակերպությունների կողմից մասնագիտական պահանջների ներկայացումը, ուսումնական հաստատությունների հետ համագործակցությունը, պրակտիկաների և մասնագիտական ճանաչողական միջոցառումների կազմակերպումը կարող են օգնել սովորողներին ավելի հստակ պատկերացնել աշխատանքի իրական բովանդակությունը։ Կրթություն–աշխատաշուկա կապի զարգացումը հնարավորություն է տալիս նաև կրթական ծրագրերում առավել լավ հաշվի առնել մասնագիտական ոլորտների փոփոխվող պահանջները։ Առանձին նշանակություն է տրվում աշխատաշուկայում պահանջվող ընդհանուր կարողությունների զարգացմանը։ Մասնագիտական գիտելիքների հետ մեկտեղ կարևորվում են հաղորդակցությունը, թիմային աշխատանքը, խնդիրների լուծումը, ինքնուրույն սովորելու կարողությունը, թվային գրագիտությունը, ժամանակի կառավարումը և փոփոխվող պայմաններին հարմարվողականությունը։ Այդ կարողությունները դիտարկվում են որպես կարիերայի կայուն զարգացման կարևոր նախադրյալներ։ Քննության են առնվում նաև այն խմբերի մասնագիտական կողմնորոշման առանձնահատկությունները, որոնք կարող են բախվել կրթական կամ զբաղվածության լրացուցիչ դժվարությունների։ Ծառայությունների հասանելիությունը, անհատական կարիքների գնահատումը և համապատասխան աջակցության մեխանիզմների ձևավորումը կարևոր են հավասար հնարավորությունների ապահովման տեսանկյունից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է մասնագիտական կողմնորոշման ծառայությունների արդյունավետության գնահատումը։ Դիտարկվում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են մասնագիտական որոշումների գիտակցվածությունը, կրթական և մասնագիտական ընտրությունների համապատասխանությունը անձի կարողություններին ու նպատակներին, ծառայություններից օգտվողների հետագա կրթական կամ աշխատանքային առաջընթացը և տրամադրվող խորհրդատվության օգտակարության գնահատումը։ Արդյունավետության պարբերական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել համակարգի թույլ կողմերը և կատարելագործել կիրառվող մեթոդները։ Հայաստանի պայմաններում գործընթացի զարգացումը դիտարկվում է նաև պետական կառավարման, կրթության, զբաղվածության և սոցիալական քաղաքականության փոխկապակցվածության տեսանկյունից։ Արդյունավետ համակարգի ձևավորումը պահանջում է տարբեր կառույցների գործառույթների համակարգում, մասնագետների պատրաստում, միասնական մեթոդական մոտեցումների զարգացում և աշխատաշուկայի վերաբերյալ տեղեկատվության շարունակական թարմացում։ Կարևորվում է նաև տարածաշրջանային հասանելիության խնդիրը, որպեսզի մասնագիտական կողմնորոշման և կարիերայի կառավարման ծառայությունները հասանելի լինեն ոչ միայն խոշոր քաղաքներում, այլև տարբեր համայնքներում բնակվող սովորողներին և աշխատանք փնտրողներին։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է մասնագիտական ինքնորոշման և կարիերայի կառավարման գործընթացների միասնական համակարգային դիտարկմամբ, իսկ կիրառական նշանակությունը՝ կրթական և զբաղվածության ծառայությունների կատարելագործման, կարիերային խորհրդատվության ժամանակակից մեթոդների ներդրման և անձանց կրթությունից աշխատանքի անցման արդյունավետության բարձրացման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել մասնագիտական կողմնորոշման, կրթության կառավարման, կարիերայի խորհրդատվության, աշխատանքի տնտեսագիտության, հոգեբանության և զբաղվածության քաղաքականության ոլորտների հետազոտողների, մանկավարժների, խորհրդատուների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Психология

Երազները ըստ Carl Jung-ի ընկալվում են որպես մարդու անգիտակցական աշխարհի կարևոր արտահայտություն, որը բացահայտում է անհատի ներքին հոգեկան վիճակը, խորքային մտքերը և այն բովանդակությունները, որոնք գիտակցական մակարդակում հաճախ չեն գիտակցվում։ Յունգի տեսության մեջ երազները չեն դիտվում միայն որպես պատահական պատկերների կամ ճնշված ցանկությունների արտահայտություն, այլ որպես իմաստալից խորհրդանիշների համակարգ, որը կապված է մարդու անձնական փորձի, ինչպես նաև կոլեկտիվ անգիտակցականի հետ։ Նրա կարծիքով անգիտակցականը բաժանվում է երկու հիմնական մասի՝ անձնական անգիտակցական, որը ձևավորվում է մարդու սեփական կյանքի փորձից, և կոլեկտիվ անգիտակցական, որը պարունակում է մարդկության ընդհանուր հոգեբանական փորձառությունները և արխետիպերը։ Երազներում հայտնվող պատկերները, ըստ Յունգի, հաճախ կրում են արխետիպային նշանակություն, օրինակ՝ հերոսը, ստվերը, մայրը կամ իմաստուն ծերունին, որոնք արտահայտում են մարդու հոգու տարբեր կողմերը և ներքին հակասությունները։ Յունգը կարևորում էր երազների մեկնաբանությունը որպես ինքնաճանաչման ճանապարհ, քանի որ դրանք օգնում են մարդուն հասկանալ իր ներքին հակամարտությունները, վախերը, ցանկությունները և զարգացման հնարավոր ուղիները։ Նրա մոտեցմամբ երազները նաև հոգեկան հավասարակշռության վերականգնման միջոց են, քանի որ անգիտակցականը երազների միջոցով փորձում է փոխհատուցել գիտակցական կյանքի միակողմանիությունը և բերել ամբողջականության զգացում։ Յունգը նաև կարծում էր, որ երազների խորհրդանիշները պետք է դիտարկվեն ոչ թե մեկ ընդհանուր իմաստով, այլ յուրաքանչյուր մարդու համար առանձին, քանի որ դրանք կապված են անձի կյանքի փորձի և հոգեբանական առանձնահատկությունների հետ։ Նրա տեսությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել հոգեբանության, հոգեթերապիայի, արվեստի և մշակութաբանության զարգացման վրա՝ բացելով նոր մոտեցումներ մարդու ներաշխարհի ուսումնասիրության համար։

Психология

Այս ռեֆերատը վերաբերում է Ուիլյամ Շտեռնի կյանքին և գիտական գործունեությանը, ով համարվում է XX դարի սկզբի հոգեբանության զարգացման կարևոր ներկայացուցիչներից մեկը և հատկապես հայտնի է անհատական հոգեբանության ու ինտելեկտի ուսումնասիրության ոլորտում իր ներդրումներով։ William Stern մշակել է մի շարք գաղափարներ, որոնք նպաստել են դիֆերենցյալ հոգեբանության ձևավորմանը՝ կենտրոնանալով մարդկանց միջև անհատական տարբերությունների գիտական ուսումնասիրության վրա։ Նրա կարևորագույն ներդրումներից մեկը ինտելեկտուալ գործակցի (IQ) գաղափարի ձևակերպման կատարելագործումն է, որտեղ նա առաջարկել է մտավոր տարիքի և իրական (կենսաբանական) տարիքի հարաբերակցության միջոցով գնահատել մարդու ճանաչողական կարողությունները։ Շտեռնի մոտեցման առանձնահատկությունն այն էր, որ նա մարդու զարգացումը դիտարկում էր որպես ժառանգական գործոնների և միջավայրի փոխազդեցության արդյունք՝ ընդգծելով, որ անհատը ձևավորվում է այդ երկու գործոնների համադրությամբ։ Նրա գիտական աշխատանքները մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև կրթական հոգեբանության վրա, մասնավորապես՝ ուսուցման գործընթացում անհատական առանձնահատկությունների հաշվառման անհրաժեշտության գաղափարի տարածման մեջ։ Բացի այդ, նա զբաղվել է երեխայի հոգեբանական զարգացման ուսումնասիրությամբ՝ փորձելով բացատրել, թե ինչպես են փոխվում ճանաչողական և հուզական գործընթացները տարիքային փուլերի ընթացքում։ Շտեռնի գաղափարները նպաստել են հոգեբանական չափումների ավելի համակարգված և գիտական մոտեցումների ձևավորմանը, որոնք հետագայում լայն կիրառություն են ստացել թեստավորման և գնահատման համակարգերում։ Այսպիսով, Ուիլյամ Շտեռնի գիտական ժառանգությունը կարևոր հիմք է հանդիսացել ժամանակակից հոգեբանության, հատկապես անհատական տարբերությունների և ինտելեկտի ուսումնասիրության զարգացման համար։

Право

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանում մարդու իրավունքների գաղափարի տեսական հիմքերի, պատմական զարգացման և իրավական ամրագրման ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է մարդու իրավունքների էության, դրանց դասակարգման, պետության և անհատի փոխհարաբերությունների, իրավունքների պաշտպանության իրավական երաշխիքների և հայկական պետականության տարբեր փուլերում իրավական մտածողության զարգացման վրա։ Մարդու իրավունքները դիտարկվում են որպես իրավական պետության և հասարակական հարաբերությունների կազմակերպման հիմնարար սկզբունքներից մեկը, իսկ մարդու արժանապատվությունը՝ որպես հիմնական իրավունքների ու ազատությունների գաղափարական և իրավական հիմք։ Ուսումնասիրության տեսական հատվածում քննության են առնվում բնական և դրական իրավունքի վերաբերյալ մոտեցումները, մարդու իրավունքների համընդհանուր բնույթը, դրանց անօտարելիության, հավասարության և իրավական պաշտպանության սկզբունքները։ Կարևորվում է «մարդու իրավունքներ», «քաղաքացու իրավունքներ», «ազատություններ» և «իրավական երաշխիքներ» հասկացությունների հարաբերակցության պարզաբանումը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում անձնական, քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքների առանձնահատկություններին և դրանց փոխկապակցվածությանը։ Մարդու իրավունքների համակարգը ներկայացվում է որպես ամբողջություն, որի տարբեր բաղադրիչների արդյունավետ իրականացումը կախված է ինչպես օրենսդրական կարգավորումից, այնպես էլ համապատասխան պետական և հասարակական ինստիտուտների գործունեությունից։ Պատմական տեսանկյունից ուսումնասիրվում է Հայաստանում մարդու ազատության, արժանապատվության, արդարության և իրավական պաշտպանության վերաբերյալ պատկերացումների ձևավորումը։ Դիտարկվում են հայկական իրավական և հասարակական մտքի տարբեր փուլերը՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես են ժամանակի ընթացքում փոփոխվել անհատի իրավական կարգավիճակի, իշխանության սահմանափակման, արդարադատության և հասարակական պարտականությունների վերաբերյալ պատկերացումները։ Հին և միջնադարյան իրավական ավանդույթները կարող են քննության առնվել ոչ թե ժամանակակից մարդու իրավունքների համակարգի ուղղակի համարժեքների, այլ հետագա իրավական մշակույթի ձևավորման պատմական նախադրյալների տեսանկյունից։ Կարևորվում է նաև նոր ժամանակաշրջանի հայ հասարակական-քաղաքական և իրավական միտքը, որի շրջանակում աստիճանաբար ավելի մեծ նշանակություն են ստացել անձի ազատության, իրավահավասարության, կրթության, սեփականության, հասարակական մասնակցության և իրավական պաշտպանության խնդիրները։ Առանձին տեղ է հատկացվում հայկական պետականության վերականգնման տարբեր փուլերին և մարդու իրավունքների իրավական կարգավիճակի փոփոխություններին։ Քննության է առնվում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ժամանակաշրջանի պետական և իրավական համակարգի ձևավորումը, ինչպես նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում իրավունքների և ազատությունների սահմանադրական ամրագրման ու դրանց իրականացման առանձնահատկությունները։ Խորհրդային իրավական համակարգը վերլուծվում է իր պատմական և ինստիտուցիոնալ միջավայրում՝ տարբերակելով իրավական փաստաթղթերում ամրագրված իրավունքներն ու դրանց գործնական իրականացման մեխանիզմները։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում անկախ պետականության վերականգնումից հետո մարդու իրավունքների պաշտպանության նոր համակարգի ձևավորմանը։ Անկախ Հայաստանի իրավական զարգացման պայմաններում մարդու իրավունքների խնդիրը կապվում է ժողովրդավարական պետական համակարգի, սահմանադրական կարգի, իշխանությունների բաժանման, դատական պաշտպանության և միջազգային իրավական չափանիշների հետ։ 1995 թվականի Սահմանադրությունը և հետագա սահմանադրական փոփոխությունները կարևոր փուլեր են մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների իրավական կարգավորման զարգացման մեջ։ Ժամանակակից սահմանադրական համակարգում մարդը ճանաչվում է բարձրագույն արժեք, իսկ մարդու անօտարելի արժանապատվությունը՝ նրա իրավունքների և ազատությունների անքակտելի հիմք։ Հանրային իշխանության համար դրանց հարգումն ու պաշտպանությունը սահմանվում են որպես պարտականություն։ Քննության են առնվում կյանքի, անձնական ազատության, ֆիզիկական և հոգեկան անձեռնմխելիության, անձնական և ընտանեկան կյանքի, սեփականության, կրթության, կարծիքի արտահայտման, մտքի, խղճի և կրոնի ազատության, ազատ տեղաշարժի, միավորումների և այլ հիմնական իրավունքների իրավական հիմքերը։ Միաժամանակ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ որոշ իրավունքներ կարող են օրենքով սահմանված պայմաններում ենթարկվել սահմանափակումների։ Այդ համատեքստում կարևորվում են օրինականության, որոշակիության, անհրաժեշտության և համաչափության սկզբունքները, որոնք նախատեսված են անհատի իրավունքների նկատմամբ պետական միջամտությունը իրավական սահմաններում պահելու համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում իրավունքների դատական պաշտպանության խնդրին։ Իրավունքների իրավական ամրագրումը լիարժեք նշանակություն է ստանում այն դեպքում, երբ անձն ունի դրանց խախտման դեպքում արդյունավետ պաշտպանության միջոցներից օգտվելու հնարավորություն։ Այդ պատճառով քննության են առնվում դատարանների, սահմանադրական արդարադատության և իրավական պաշտպանության այլ մեխանիզմների գործառույթները։ Դիտարկվում են արդար դատաքննության, արդյունավետ իրավական պաշտպանության, իրավական որոշակիության և օրենքի առջև հավասարության սկզբունքները՝ որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության համակարգի կարևոր տարրեր։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի ձևավորմանն ու զարգացմանը։ Հայաստանում մարդու իրավունքների պաշտպանության մասնագիտացված պետական ինստիտուցիոնալ համակարգի ձևավորման քայլերը սկսվել են դեռևս 1990-ականներին, իսկ հետագա սահմանադրական զարգացումների արդյունքում Մարդու իրավունքների պաշտպանը ստացել է սահմանադրական կարգավիճակ։ Ուսումնասիրվում է այդ ինստիտուտի նշանակությունը պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության նկատմամբ մարդու իրավունքների պահպանման տեսանկյունից վերահսկողության, խախտված իրավունքների վերականգնմանը նպաստելու և օրենսդրության կատարելագործման հարցերում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ներպետական և միջազգային իրավունքի փոխհարաբերությունը։ Հայաստանի կողմից մարդու իրավունքներին վերաբերող միջազգային պայմանագրերի ընդունումը և համապատասխան միջազգային համակարգերին մասնակցությունը նպաստել են ազգային իրավական համակարգի զարգացմանը։ Ժամանակակից սահմանադրական կարգավորումը նախատեսում է, որ հիմնական իրավունքների վերաբերյալ դրույթները մեկնաբանելիս հաշվի է առնվում Հայաստանի վավերացրած մարդու իրավունքների միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան։ Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս մարդու իրավունքների ազգային համակարգը դիտարկել միջազգային իրավական զարգացումների հետ փոխկապակցվածության մեջ։ Առանձին ուսումնասիրության առարկա են հավասարության և խտրականության արգելքի սկզբունքները։ Քննության է առնվում իրավական հավասարության նշանակությունը ժողովրդավարական հասարակությունում և այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով պետությունը պետք է ապահովի իրավունքների արդյունավետ իրականացումը տարբեր խմբերի համար։ Այս համատեքստում կարող են դիտարկվել նաև երեխաների, կանանց, հաշմանդամություն ունեցող անձանց, ազգային փոքրամասնությունների և այլ խմբերի իրավունքների պաշտպանության իրավական առանձնահատկությունները՝ մարդու իրավունքների ընդհանուր սկզբունքների շրջանակում։ Կարևորվում է սոցիալական և տնտեսական իրավունքների ուսումնասիրությունը։ Կրթության, աշխատանքի, սոցիալական ապահովության, առողջության պահպանման և արժանապատիվ կենսապայմանների հետ կապված իրավական խնդիրները դիտարկվում են պետության սոցիալական գործառույթների համատեքստում։ Վերլուծվում է այն հարցը, թե ինչպես են սահմանադրական և օրենսդրական երաշխիքները փոխկապակցվում պետության տնտեսական հնարավորությունների, հանրային քաղաքականության և համապատասխան հաստատությունների գործունեության հետ։ Ուսումնասիրության մեջ կարող է առանձնացվել նաև իրավունքների և պարտականությունների փոխհարաբերության խնդիրը։ Անհատի ազատությունը ժողովրդավարական իրավակարգում դիտարկվում է մյուս անձանց իրավունքների և օրինական շահերի հարգման հետ միասին։ Այդ պատճառով մարդու իրավունքների տեսությունը ներառում է ոչ միայն պետության կողմից անհատի ազատության պաշտպանության, այլև տարբեր իրավունքների միջև հնարավոր հակասությունների հավասարակշռման հարցերը։ Հատուկ նշանակություն է տրվում իրավական պետության սկզբունքին, քանի որ մարդու իրավունքների իրական պաշտպանությունը պայմանավորված է օրենքի գերակայությամբ, անկախ և արդյունավետ դատական համակարգով, պետական մարմինների հաշվետվողականությամբ և իշխանության կամայական միջամտության սահմանափակմամբ։ Իրավական պետության զարգացումը դիտարկվում է որպես շարունակական գործընթաց, որի ընթացքում իրավական նորմերը, պետական հաստատությունները և իրավական մշակույթը պետք է փոխադարձաբար լրացնեն միմյանց։ Պատմական և տեսական մոտեցումների համադրումը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, որ մարդու իրավունքների համակարգը ձևավորվում է ոչ միայն սահմանադրական դրույթների ընդունմամբ, այլև հասարակության իրավական գիտակցության, պետական ինստիտուտների զարգացման, դատական պրակտիկայի և միջազգային իրավական փոխազդեցությունների միջոցով։ Այդ պատճառով առանձնացվում է իրավական կրթության և մարդու իրավունքների մշակույթի նշանակությունը։ Քաղաքացիների կողմից սեփական իրավունքների և դրանց պաշտպանության մեխանիզմների իմացությունը կարող է նպաստել իրավական պաշտպանության միջոցների առավել արդյունավետ կիրառմանը և հանրային իշխանության նկատմամբ իրավական վերահսկողության ամրապնդմանը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է Հայաստանում մարդու իրավունքների գաղափարի զարգացման պատմական և իրավատեսական հիմքերի միասնական ուսումնասիրությամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս համադրել հայկական իրավական ավանդույթը, պետականության տարբեր ժամանակաշրջանների փորձը, սահմանադրական զարգացումները և մարդու իրավունքների միջազգային չափանիշների ազդեցությունը։ Նյութը կարող է օգտակար լինել մարդու իրավունքների, սահմանադրական իրավունքի, պետության և իրավունքի տեսության, իրավական պատմության և միջազգային իրավունքի ոլորտների հետազոտողների, իրավաբանների, դասախոսների և ուսանողների համար։

Медицина

Աշխատությունը նվիրված է գանգուղեղային վնասվածքների ախտածագման գործընթացում միկրոշրջանառության խանգարումների և արյան բջիջների ագրեգացիոն հատկությունների փոփոխությունների դերի ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են գլխուղեղի վնասվածքների հետևանքով առաջացող անոթային և հեմոդինամիկ փոփոխությունները, մազանոթային արյան հոսքի խանգարման մեխանիզմները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը ուղեղային հյուսվածքների թթվածնային և նյութափոխանակային ապահովման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում էրիթրոցիտների և թրոմբոցիտների ագրեգացիոն հատկություններին, արյան մածուցիկության փոփոխություններին, անոթային էնդոթելի ֆունկցիոնալ վիճակին և միկրոանոթային շրջանառության խանգարումների առաջացման գործոններին։ Ուսումնասիրվում են առաջնային մեխանիկական վնասման և երկրորդային ախտաբանական գործընթացների փոխկապակցվածությունը, հյուսվածքային հիպօքսիայի, բորբոքային պատասխանների և միկրոշրջանառության անբավարարության նշանակությունը գլխուղեղի ֆունկցիոնալ վիճակի փոփոխության մեջ։ Անդրադարձ է կատարվում արյան ռեոլոգիական ցուցանիշների գնահատման, միկրոշրջանառության վիճակի հետազոտման և վնասվածքի ծանրության աստիճանի հետ դրանց հնարավոր փոխկապակցվածության բացահայտման մեթոդներին։ Կարևորվում են ախտածագման մեխանիզմների խորացված ուսումնասիրությունը, վաղ ախտորոշման հնարավորությունների ընդլայնումը, երկրորդային վնասումների կանխարգելման և բուժական մոտեցումների կատարելագործման հեռանկարները։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել նյարդաբանների, նյարդավիրաբույժների, վնասվածքաբանների, ախտաֆիզիոլոգների, արյունաբանների, վերակենդանացման մասնագետների, կլինիկական հետազոտողների և բժշկական մասնագիտությունների ուսանողների համար։