Պետական կառավարման համակարգի կառուցվածքային բարեփոխումները ՀՀ-ում

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է բնական լեզվի մշակման մեթոդների կիրառությանը տնտեսվարման տարբեր խնդիրների լուծման գործընթացում՝ նպատակ ունենալով ցույց տալ, թե ինչպես կարող են մարդկային լեզվով ներկայացված մեծածավալ և բազմազան տեղեկատվական տվյալները վերածվել տնտեսագիտական վերլուծության համար օգտակար կառուցվածքային տեղեկատվության։ Բնական լեզվի մշակումը համակարգչային գիտության և արհեստական բանականության ուղղություն է, որը հնարավորություն է տալիս համակարգչային համակարգերին մշակել, վերլուծել, դասակարգել և մեկնաբանել բնական լեզվով ներկայացված տեքստային տվյալները։ Տնտեսական գործունեության մեջ նման տվյալների ծավալը մշտապես աճում է․ դրանք ներառում են ֆինանսական հաշվետվություններ, շուկայի վերաբերյալ հրապարակումներ, լրատվական նյութեր, վերլուծական զեկույցներ, սպառողների կարծիքներ, ընկերությունների հայտարարություններ, պայմանագրեր և այլ տեքստային աղբյուրներ։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել այդ տեղեկատվության ավտոմատ մշակման հնարավորությունները և գնահատել դրա կիրառական նշանակությունը տնտեսվարման որոշումների ընդունման համար։ Աշխատության շրջանակում բնական լեզվի մշակման մեթոդները կարող են կիրառվել տնտեսագիտական տեքստերի հավաքագրման, նախնական մշակման, դասակարգման և բովանդակային վերլուծության համար։ Տեքստային տվյալների նախնական մշակումը ներառում է ավելորդ կամ ոչ տեղեկատվական տարրերի հեռացում, բառերի և արտահայտությունների առանձնացում, լեզվական ձևերի նորմալացում և տեքստի կառուցվածքային ներկայացում։ Այս փուլը կարևոր է, քանի որ տնտեսագիտական փաստաթղթերում օգտագործվող լեզուն կարող է լինել բազմիմաստ, մասնագիտական և կառուցվածքային առումով բարդ։ Տեքստերի ավտոմատ դասակարգումը բնական լեզվի մշակման կարևոր կիրառություններից է։ Տնտեսական տեղեկատվությունը հնարավոր է դասակարգել ըստ թեմայի, ոլորտի, ռիսկայնության, տրամադրության կամ այլ հատկանիշների։ Օրինակ՝ ֆինանսական նորությունները կարելի է բաժանել դրական, բացասական և չեզոք տեղեկատվության, իսկ ընկերությունների մասին հրապարակումները՝ ըստ ֆինանսական արդյունքների, ներդրումների, ռիսկերի, շուկայի ընդլայնման կամ այլ տնտեսական իրադարձությունների։ Նման դասակարգումը հնարավորություն է տալիս մեծածավալ տեղեկատվական հոսքից արագ առանձնացնել տնտեսագիտական վերլուծության համար առավել կարևոր տվյալները։ Հատուկ նշանակություն ունի տեքստային տվյալներից տնտեսական ցուցանիշների և փաստերի ավտոմատ առանձնացումը։ Բնական լեզվի մշակման մեթոդների միջոցով հնարավոր է հայտնաբերել կազմակերպությունների անվանումներ, անձանց անուններ, ֆինանսական ցուցանիշներ, գումարային արժեքներ, տոկոսներ, ամսաթվեր, աշխարհագրական անվանումներ և տնտեսական իրադարձություններ։ Այդ գործընթացը թույլ է տալիս կառուցել տվյալների բազաներ և տեղեկատվական համակարգեր, որոնցում չկառուցակարգված տեքստային տեղեկատվությունը վերածվում է վերլուծելի տվյալների։ Տնտեսվարման կարևոր խնդիրներից է շուկայի իրավիճակի գնահատումը և ապագա միտումների կանխատեսումը։ Այս համատեքստում բնական լեզվի մշակումը կարող է լրացնել ավանդական վիճակագրական և էկոնոմետրիկ մեթոդները՝ վերլուծության մեջ ներառելով այնպիսի տեղեկատվություն, որը թվային ցուցանիշների տեսքով անմիջականորեն ներկայացված չէ։ Լրատվական հոսքերի, ընկերությունների հրապարակումների և մասնագիտական վերլուծությունների ուսումնասիրությունը կարող է օգնել բացահայտել շուկայի սպասումների փոփոխությունները և տնտեսական միջավայրի վերաբերյալ ընկալումները։ Բնական լեզվի մշակման մեկ այլ կարևոր կիրառություն է զգացմունքային կամ տրամադրության վերլուծությունը։ Տնտեսական և ֆինանսական ոլորտում այն կարող է օգտագործվել ներդրողների, սպառողների կամ շուկայի մասնակիցների տրամադրությունների գնահատման համար։ Տեքստերում դրական կամ բացասական վերաբերմունքի, վստահության, անորոշության կամ ռիսկի արտահայտությունների հայտնաբերումը կարող է լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրել տնտեսական որոշումների ընդունման համար։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ լեզվական տրամադրության և իրական տնտեսական վարքագծի միջև կապը միշտ չէ, որ միանշանակ է, ուստի նման տվյալները նպատակահարմար է համադրել այլ տնտեսական ցուցանիշների հետ։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել ռիսկերի հայտնաբերման խնդիրը։ Ֆինանսական հաշվետվություններում, պայմանագրերում և կազմակերպությունների հրապարակումներում կարող են առկա լինել ռիսկերի, պարտավորությունների, անորոշությունների կամ հնարավոր խնդիրների վերաբերյալ բազմաթիվ ձևակերպումներ։ Ավտոմատացված լեզվական վերլուծության միջոցով հնարավոր է առանձնացնել նման հատվածները և դրանք ներկայացնել մասնագետին՝ հետագա ուսումնասիրության համար։ Սա կարող է կրճատել մեծածավալ փաստաթղթերի ձեռքով ուսումնասիրության համար պահանջվող ժամանակը։ Բնական լեզվի մշակման մեթոդները կարող են կիրառվել նաև տնտեսվարող սուբյեկտների սպասարկման և կառավարման գործընթացներում։ Խելացի հարցուպատասխանի համակարգերը և լեզվային ինտերֆեյսները կարող են հնարավորություն տալ օգտվողներին բնական լեզվով հարցումներ կատարել տնտեսական կամ ֆինանսական տվյալների վերաբերյալ։ Նման համակարգերը կարող են օգտագործվել կազմակերպությունների ներքին տեղեկատվական համակարգերում, հաճախորդների սպասարկման, հաշվետվությունների նախնական վերլուծության և կառավարչական տեղեկատվության տրամադրման համար։ Կարևոր կիրառական ուղղություն է նաև փաստաթղթաշրջանառության ավտոմատացումը։ Տնտեսական կազմակերպություններում մեծ քանակությամբ փաստաթղթեր են մշակվում, որոնցում անհրաժեշտ է գտնել որոշակի տվյալներ, ստուգել համապատասխանություններն ու առանձնացնել կարևոր պայմանները։ Բնական լեզվի մշակման մեթոդների կիրառումը կարող է նպաստել փաստաթղթերի ավտոմատ դասակարգմանը, տեղեկատվության որոնմանը և անհրաժեշտ տվյալների արագ դուրսբերմանը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև բնական լեզվի մշակման և մեքենայական ուսուցման փոխկապակցվածությունը։ Տնտեսագիտական տեքստերի ավտոմատ վերլուծության համար կարող են կիրառվել դասակարգման, կլաստերացման, տեքստային ներկայացումների, լեզվական մոդելների և այլ մեթոդներ։ Մեքենայական ուսուցման միջոցով համակարգը կարող է սովորել նախկինում մշակված տվյալներից և հետագայում ինքնուրույն կատարել նոր տեքստերի դասակարգում կամ գնահատում։ Սակայն արդյունքների որակը մեծապես կախված է ուսուցման տվյալների որակից, տեքստերի թեմատիկ առանձնահատկություններից և կիրառվող մոդելի համապատասխանությունից։ Հատուկ ուշադրություն է պահանջում նաև հայերեն և այլ լեզուներով տնտեսական տեքստերի մշակման խնդիրը։ Տարբեր լեզուների քերականական կառուցվածքը, բառապաշարը, ձևաբանական առանձնահատկությունները և մասնագիտական տերմինաբանությունը կարող են պահանջել տարբեր մոտեցումներ։ Հայերեն տնտեսական տեքստերի համար բնական լեզվի մշակման համակարգերի կիրառումը ենթադրում է լեզվական ռեսուրսների, բառարանների, կորպուսների և համապատասխան ալգորիթմների զարգացում։ Սա կարևոր նախապայման է տնտեսագիտական վերլուծության ավտոմատացման հնարավորություններն ընդլայնելու համար։ Աշխատության մեջ կարևոր է նաև քննարկել բնական լեզվի մշակման մեթոդների սահմանափակումները։ Տնտեսական տեքստերը հաճախ պարունակում են ենթատեքստ, մասնագիտական եզրույթներ, երկիմաստ ձևակերպումներ, հեգնանք, կանխատեսումներ և պայմանական հայտարարություններ, որոնք կարող են դժվարությամբ մեկնաբանվել ավտոմատ համակարգերի կողմից։ Բացի այդ, լեզվական մոդելի կողմից հայտնաբերված օրինաչափությունը ինքնին չի նշանակում տնտեսական պատճառահետևանքային կապի առկայություն։ Հետևաբար բնական լեզվի մշակման արդյունքները պետք է դիտարկել որպես որոշումների ընդունմանն աջակցող տեղեկատվություն, այլ ոչ թե մասնագիտական տնտեսական վերլուծության ամբողջական փոխարինող։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ բնական լեզվի մշակման մեթոդների ներդրումը կարող է կրճատել տեղեկատվության մշակման ժամանակը, մեծացնել տվյալների վերլուծության ծավալը, արագացնել տնտեսական իրադարձությունների հայտնաբերումը և աջակցել կառավարչական որոշումների ընդունմանը։ Դրանք կարող են կիրառվել ֆինանսական վերլուծության, շուկայի ուսումնասիրության, մարքեթինգի, ռիսկերի կառավարման, փաստաթղթաշրջանառության, հաճախորդների սպասարկման և ռազմավարական պլանավորման ոլորտներում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ բնական լեզվի մշակման մեթոդները կարող են էապես ընդլայնել տնտեսվարման տեղեկատվական հիմքը՝ հնարավորություն տալով թվային տվյալների հետ մեկտեղ համակարգված կերպով օգտագործել մեծածավալ տեքստային տեղեկատվությունը։ Լեզվական տվյալների ավտոմատ հավաքագրման, մշակման, դասակարգման և վերլուծության միջոցով հնարավոր է բարձրացնել տնտեսական գործընթացների ուսումնասիրության արդյունավետությունը, ավելի արագ բացահայտել շուկայի փոփոխությունները և ձևավորել տեղեկատվական հիմք առավել հիմնավորված կառավարչական որոշումների համար։

Литература

Աբեղյանական ընթերցումներ աշխատությունը գիտամեթոդական և հայագիտական բնույթի հոդվածների ժողովածու է, որը նվիրված է հայ լեզվաբանության և գրականագիտության զարգացման մեջ մեծ ներդրում ունեցած Մանուկ Աբեղյանի գիտական ժառանգության ուսումնասիրությանը, այն ներկայացնում է տարբեր հեղինակների հետազոտություններ՝ կապված Աբեղյանի լեզվաբանական հայացքների, գրաբարի և աշխարհաբար հայերենի ուսումնասիրությունների, ինչպես նաև հայ գրականության պատմության պարբերականացման նրա մոտեցումների հետ, ժողովածուն անդրադառնում է նաև նրա մեթոդաբանական սկզբունքներին՝ լեզվի գիտական նկարագրության, աղբյուրագիտական աշխատանքի և տեքստային վերլուծության ոլորտներում, միաժամանակ ընդգծելով Աբեղյանի ազդեցությունը հայագիտության զարգացման և համալսարանական կրթության ձևավորման վրա, ինչը այն դարձնում է կարևոր աղբյուր հայ լեզվաբանության և գրականագիտության պատմության ուսումնասիրության համար։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է շիզոֆրենիայի ժամանակ HLA-III գենետիկ բազմազանության և կոմպլեմենտի լեկտինային ուղու ներգրավվածության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով իմունային համակարգի և նյարդաբանական խանգարումների միջև հնարավոր կապերը։ Վերլուծվում են HLA համալիրի III դասի գեների պոլիմորֆիզմները, դրանց ասոցիացիաները հիվանդության առաջացման ռիսկի հետ, ինչպես նաև իմունաբանական պատասխանների կարգավորման առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կոմպլեմենտ համակարգի լեկտինային ուղու ակտիվացման մեխանիզմներին, միկրոգլիայի ակտիվացման գործընթացներին և նեյրոիմունային փոխազդեցություններին, որոնք կարող են դեր ունենալ սինապտիկ pruning-ի և նեյրոդեվելոպմենտալ խանգարումների ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրությունը նաև քննարկում է գենետիկական և իմունաբանական մարկերների հնարավոր կիրառությունը շիզոֆրենիայի վաղ ախտորոշման և ենթատեսակների դասակարգման մեջ։ Աշխատությունը ներկայացնում է մոլեկուլային և կլինիկական տվյալների ինտեգրացված վերլուծություն՝ բացահայտելով իմունոգենետիկ գործոնների կարևորությունը հոգեբուժական հիվանդությունների պաթոգենեզում։

Педагогика

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի բնակչության ֆիզկուլտուրային կրթվածության ձևավորման սոցիալ-մանկավարժական պայմանների ուսումնասիրությանը՝ ֆիզիկական դաստիարակության, առողջ ապրելակերպի և հասարակության ֆիզիկական կուլտուրայի զարգացման համատեքստում։ Դիտարկվում են ֆիզկուլտուրային կրթվածության էությունը, կառուցվածքային բաղադրիչները, ձևավորման օրինաչափությունները և դրանց վրա ազդող սոցիալական, կրթական ու մշակութային գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ֆիզիկական կուլտուրայի վերաբերյալ գիտելիքների, շարժողական կարողությունների, առողջության պահպանման հմտությունների և ֆիզիկական ակտիվության նկատմամբ գիտակցված վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Քննարկվում են ընտանիքի, հանրակրթական և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների, մարզական կազմակերպությունների ու հասարակական միջավայրի դերը բնակչության ֆիզկուլտուրային կրթության զարգացման գործում։ Անդրադարձ է կատարվում տարիքային և սոցիալական տարբեր խմբերի ֆիզիկական դաստիարակության առանձնահատկություններին, ֆիզիկական ակտիվության խթանման մանկավարժական մեթոդներին և առողջ ապրելակերպի մշակույթի տարածման հնարավորություններին։ Կարևորվում են ֆիզկուլտուրային կրթության շարունակականությունը, բնակչության տարբեր խմբերի համար մարզական և առողջարարական գործունեության մատչելիությունը, ինչպես նաև կրթական ծրագրերի ու հասարակական նախաձեռնությունների փոխգործակցությունը։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել Հայաստանում ֆիզիկական կուլտուրայի զարգացման սոցիալ-մանկավարժական հիմքերի կատարելագործմանը, բնակչության առողջապահական գիտելիքների ընդլայնմանը և ֆիզիկական ակտիվության նկատմամբ դրական վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել մանկավարժների, ֆիզիկական դաստիարակության մասնագետների, մարզիչների, սոցիոլոգների, հանրային առողջության հետազոտողների, կրթության կազմակերպիչների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Психология

Աշխատանքը նվիրված է անձի անհատական բնութագրերի և ինքնակառավարման փոխներգործության օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը՝ մանկավարժական բարձրագույն ուսումնական հաստատության ուսանողների օրինակով, համեմատելով հարաբերական հանգստի և քննական լարվածության պայմաններում դրանց դրսևորումները։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ անձի վարքն ու գործունեության արդյունավետությունը պայմանավորված են ոչ միայն նրա կայուն անհատական առանձնահատկություններով, այլև տարբեր իրավիճակներում սեփական հույզերը, ուշադրությունը, վարքը և գործունեությունը գիտակցաբար կարգավորելու կարողությամբ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հարցին, թե ինչպես են ուսանողի անձնային հատկությունները կապված ինքնակառավարման գործընթացների հետ և ինչպես կարող է այդ փոխկապակցվածությունը փոփոխվել բարձր հոգեբանական լարվածության պայմաններում։ Հարաբերական հանգստի իրավիճակը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ինքնակառավարման սովորական դրսևորումները, մինչդեռ քննության շրջանը դիտարկվում է որպես բարձր պատասխանատվությամբ, ժամանակային սահմանափակումներով և գնահատման սպասումով պայմանավորված իրավիճակ, որը կարող է առաջացնել սթրեսային լարվածություն և պահանջել ինքնակարգավորման ավելի մեծ ռեսուրսներ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել անձի այնպիսի բնութագրեր, ինչպիսիք են անհանգստության մակարդակը, հուզական կայունությունը, ակտիվությունը, ինքնագնահատականը, պատասխանատվությունը, նպատակասլացությունը, նախաձեռնողականությունը և հաղորդակցական առանձնահատկությունները։ Դրանց համադրումը ինքնակառավարման ցուցանիշների հետ հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե որ անձնային հատկանիշներն են նպաստում բարդ իրավիճակներում սեփական գործունեությունը արդյունավետ կազմակերպելուն, իսկ որոնք կարող են կապված լինել լարվածության նկատմամբ ավելի բարձր զգայունության հետ։ Ինքնակառավարումը կարող է դիտարկվել որպես նպատակների սահմանման, գործողությունների պլանավորման, սեփական վարքի վերահսկման, արդյունքների գնահատման և անհրաժեշտության դեպքում գործողությունների շտկման փոխկապակցված գործընթաց։ Քննական իրավիճակում այս համակարգը ստանում է առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ ուսանողից պահանջվում է միաժամանակ կառավարել ժամանակը, պահպանել ուշադրությունը, հաղթահարել հուզական լարվածությունը և արդյունավետ օգտագործել ձեռք բերած գիտելիքները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է երկու տարբեր իրավիճակների համեմատական ուսումնասիրությունը՝ պարզելու համար, թե արդյոք քննական լարվածությունը փոխում է անձնային հատկանիշների և ինքնակառավարման միջև եղած կապերի ուժգնությունն ու բնույթը։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել այն անձանց բնութագրերը, որոնք հատկապես նշանակալի են սթրեսային պայմաններում ինքնակարգավորման արդյունավետության պահպանման համար։ Մանկավարժական ԲՈՒՀ-ի ուսանողների ուսումնասիրությունն ունի նաև գործնական նշանակություն, քանի որ ապագա մանկավարժի մասնագիտական գործունեությունը պահանջում է բարձր մակարդակի հուզական և վարքային ինքնակառավարում, պատասխանատվություն, արագ հարմարվելու ունակություն և տարբեր իրավիճակներում սեփական վարքը նպատակային կազմակերպելու կարողություն։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են կիրառվել ուսանողների հոգեբանական աջակցության, քննությունների նախապատրաստման արդյունավետ մեթոդների մշակման, սթրեսի կառավարման ծրագրերի և մասնագիտական պատրաստվածության կատարելագործման գործընթացներում։ Կարևոր է նաև այն հանգամանքը, որ ինքնակառավարման զարգացումը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես անհատական հոգեբանական խնդիր, այլև որպես ապագա մասնագիտական գործունեության կարևոր բաղադրիչ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը փորձում է բացահայտել անձի կայուն բնութագրերի և ինքնակառավարման համակարգի փոխադարձ կապերը տարբեր հոգեբանական պայմաններում՝ ցույց տալով, թե ինչպես կարող է իրավիճակային լարվածությունը փոփոխել այդ փոխհարաբերությունները և ինչ նշանակություն ունի ինքնակարգավորման կարողությունը ուսանողի արդյունավետ գործունեության, հոգեբանական կայունության և մասնագիտական զարգացման համար։

История

Անհայտ երկրի պատմություն Սուբրիա աշխատությունը նվիրված է պատմական և քաղաքակրթական ուսումնասիրությանը, որտեղ հեղինակը փորձում է վերականգնել և վերլուծել «Սուբրիա» անվամբ հայտնի, սակայն պատմագիտական աղբյուրներում տարբեր ձևերով հիշատակվող կամ անորոշ սահմաններով ներկայացվող հին երկրի պատմությունը։ Գրքում քննարկվում են այդ տարածաշրջանի աշխարհագրական տեղադրության հնարավոր վարկածները, հնագիտական և գրավոր աղբյուրների տվյալները, ինչպես նաև հարևան քաղաքակրթությունների հետ ունեցած կապերը։ Հեղինակը ներկայացնում է Սուբրիայի քաղաքական կառուցվածքի, սոցիալական հարաբերությունների և մշակութային առանձնահատկությունների վերակառուցման փորձեր՝ հիմնվելով հին արևելյան աղբյուրների, լեզվաբանական համեմատությունների և պատմական մեկնաբանությունների վրա։ Աշխատությունում կարևորվում է նաև այն հարցը, թե ինչպես են լեգենդները, պատմական հիշողությունները և գիտական վարկածները փոխազդում միմյանց հետ՝ ձևավորելով «անհայտ երկրի» պատկերացումը պատմագիտության մեջ։ Գիրքը համադրում է պատմագիտական վերլուծություն, աղբյուրագիտություն և հիպոթեզային ուսումնասիրություններ՝ ընթերցողին առաջարկելով հետաքրքիր հայացք հին աշխարհի քիչ ուսումնասիրված կամ վիճահարույց հատվածներից մեկի վերաբերյալ։